Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin


•B odurotu  (Teucı ium  polium  L)və  ya  Lamiaceae



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

•B odurotu  (Teucı ium  polium  L)və  ya  Lamiaceae
Bu  faydalı  bitki  cinsinin  bir ncçə  növü yüz illərdir ki,  xalq 
təbabətinə  məlumdur.  Lakin  bəzi  hallarda  bu  bitki  ııövlərini 
digər bitkiləıiə  qarışıq  salıb  başqa-başqa  adlarla  adlandırmış- 
lar.  Bu mədqsədlə  son  illərdə  qardaş Türk alimləri  bodur otu- 
nun  bir  ncçə  növü  üzərində  araşdırmalar  apararaq  onun  fay- 
dalarım dəqiqləşdirib insanlara təqdim ctmişlər. Bodurotunun 
(Teucrium  polium)  cinsinin  növləri  içərisində  ağ  çiçəkli  və 
sarmaşıq  görünüşlü  növlərinə qardaş Türkiyədə  olduğu kimi, 
ölkəmizdə  də  çox  rast  gəlinir.  Ağ  çiçəkli  növü  Azərbaycanın 
aran  və  dağ  ətəyi  bölgələrində  yabanı  halda  gcniş  yayılmış- 
dır.  Xalq  arasmda  Türkiyədə  olduğu  kimi  Azərbaycanda  da 
bu  növ  m üxtəlif adlarla  adlandırılıı*.  Əsasən,  yovşan  ailəsinə 
mənsub  olduğu  söylənilir  və  Kəpir yovşanı,  sancı  otu,  Ağ  ot, 
Ağ sədəf otu,  Boz ot,  Acı  ot,  Təpə  otu  kimi  adlaıia adlandırı- 
lır.  Bu  bitkiyə  təpəliklərin  ətəklərində,  yamaclıq  yeıiərdə,  az 
işlək  piyada  yollarmm  kənaıiarıııda,  quraqlıq  və  isti  yerlərdə 
rastgəlmək  olur.  Xoş  iyili  olmasına  baxmayaraq  acılı  dada 
malikdir.  Mil  və yan köklərlə özünü torpağa yaxşı  bərkidərək 
sıx  kök  sistemi  əmələ  gətirir  və  quraqlıq  şəraitində  yaşaya

bilir.  Onun  torpaqüstü  hissələri  çoxlu  zoğlardan  ibarot  olub 
yaxşı  kollanmış  görniişdodir.  Çoxillik  olan  bu  bitkinin  rəngi 
bozumtuldur.  Gövdəsi  dəyirmi  formalı  və  hündürlüyü  30-40 
sm-ə  çatır.  Gövdonin  üzori  scyrok  tükli'ıdür.  Zoğlar  iizərindo 
qarşı-qarşıya  yerloşən  bir  qədər  üzün  və  ensiz  yarpaqlar  boz 
rəngli  vo  seyrək  tükciiklüdür.  Hər  iki  yarpaq  qoltuğunda  hor 
iki  tərəfdə  iki-iki,  üç-tiç  və  ya  dörd-dörd  olmaqla  kiçik  yar- 
paqcıqlar  yerləşir,  sanki  topa  düzülüş  oməlo  gətirir.  Eləco  də 
böyük  yarpaqların  qoltuğundan  çiçək  zoğları  çıxır.  Çiçək 
zoğlarının  təpo  hissosində  qısa  saplaqlı  vo  ya  saplaqsız  çox- 
lu xırda başcıq çiçoklər qrupu yerləşir.  Hər bir çiçək ağ rongli
•  •
və dodaqlıdır.  Ust  ləçək bir qədər böyük,  alt  ləçəklər kiçikdir. 
Çiçokləmədon sonra kiçik toxuma meyvələr əmələ gəlir.
Müalicə məqsodilo şəkor xəstəliyi, sinir sistemi xəstəlikləri, 
Qaraciyər xəstəliklori,  dəri  xəstəliklərində  çoxdandır  istifadə 
olunmaqdadır.  Bütün  yerüstü  hissolorindən  istifado  olu- 
nur.  Çiçokləmə  dövrü  (iyun-iyul  ayları)  yığılıb  qurudulur. 
Üyüdülüb  bir  çay  qaşığım  bir  stəkan  suda  domləyib  sohor- 
axşam  yeməkdən  əvvəl  vo  ya  sonra  bir  stəkan  içmək  olar. 
Müalicə  1-3  ay davam  etdirilə bilər.
®  Çiyələk  (Fragaria  L)
Gülçiçəklilər  fəsiləsinə  (Rosaceae)  aid  olan  çiyolok  cinsi- 
nin  (Fragaria  L)  bir  çox  dünya  ölkələrində  olduğu  kimi  bi- 
zim  ölkomizdə  də  yabanı  və  mədəni  halda  yayılmış  biı*  neço 
növünə  rast  gəlinir.  Onlardan  meşə  çiyələyi  (Fragaria  vesca 
L) və becərilən bağ ciyələyi  (Fragaria ananassa Duah.) bir çox 
insanlar  tərəfindən  tanm m ış  və  qocayemiş  adı  ilə  də  adlan- 
dırmışlar.  Çoxillik bu bitkidən uzaq kcçınişdən bu günə qədər 
hom qida kimi,  həm  dorman  bitkisi  kimi  istifado  olunmaqda-

dıı*.  Xalq tobabotindo ondan ytiksok tozyiqin diişiirülmosindo, 
öd  ifrazınm  artırılmasında,  öd  daşlarımn  tökülmosindo, 
Qaraciyor  xostoliklorindo,  qanazlığı,  damar  sortliyi  kimi 
xostoliklorin  miialicosindo  istifado  cdilmişdir  vo  indi  do  öz 
ohmiyyotini  itirmomişdir.
Çiyoloyin  mcyvosinin  torkibindo  şokorli  maddolor,  K  vo  C 
vitaminlori  vardır.  Onun  torkibindo  şokoıii  maddolorin  olma- 
sına  göro  şokorli  diabct  xostoliklorindo  istifado  cdilmosindo 
toroddiidlor  cdilmişdir.  Lakin  araşdırmalar  noticosindo  siibut 
olunmuşdur ki,  şokorli  xostolor  hcç  bir toroddiid  ctmodon  on- 
dan  istifado  edo  bilor  vo  faydalanaıiar.  Bu  bitki  kökiimsov- 
lu  kökloro  malikdir.  Ycr  iistü  gövdolori  qismon  dik  duran  vo 
ososon,  yero  sorilmiş  soviyyodo  sürünon,  bığcıqları  vasitosilo 
köklor  omolo  gotiron  zoğlardan  ibarotdir.  Gövdolorinin  uzun- 
luğu torpaq-iqlim şoraitindon asılı olaraq 20-30 sm-o çata bilir. 
Kökümsovlardan  uzanan saplaqlı  üçlü mürokkob yarpaqlar vo 
onlaıdan  nisboton  qısa  saplaqlı  çiçok  zoğları  çıxır.  Hor  çiçok 
zoğu  üzorindo  tok  vo  ya  bir neço  çiçokdon  ibarot  çiçok  qrupu 
yerloşiı*.  Yarpaqalrın konarı  dişli,  i'ıst vo alt hissosi tükci'ıkloıio 
ohato  olunmuşdur.  Yarpaqlar  üzorindo  osas  damardan  çoxlu 
qövsşokkilli  damaıiar  ayrılır.  Bccorilon  növlordon  asılı  ola- 
raq  hor  çiçok  tacında  5,  bozon  6  odod  ağ  rongli  loçok  yerloşir. 
Kasacıq  lansetşokilli  çoxlu  kasacıq  yarpaqlarmdan  ibarotdir. 
Çiçok  yatağı  qabarıqdır.  Erkociklorin  sayı  çoxdur.  Meyvolori 
otloşmiş  çiçok  yatağı  iizorindo  ycrloşir.  Yetişmiş  meyvolor 
otli  şiroli  vo  qırmızımtıl  rongli  xoş  iylidir.  Bozi  növlor  payı- 
za qodor çiçok-mcyvo omolo  gotirir.  Mtilayim  iqlim şoraitindo 
homişo  yaşıl  qala  bilir.  Sort  iqlim  şoraitindo  yarpaqlarım 
tökürlor.  Bağ çiyoloyi  kökümsovları  ilo  asan  çoxala bilir.  Onu 
fordi  tosorrüfatlar  vo  fcrmcr  tosorrüfatlarında  yetişdirib  çox-

lu  məhsul  almaq olur.Miialico moqsodilo  meyvolordon  vo yar- 
paqlarmdan  islifado  olunur.  Bu  moqsodlo  qıırudulmuş  yaı- 
paqlarmdan  tok  halda vo ya  digor şofaverici bitkilor qarışığın- 
dan  çay  domloyib  gi'ın  orzindo  2-3  dofo  hordon  bir  stokan  ol- 
maqla yemokdon  qabaq vo ya  sonra  içmok  olar.
®  Zeytun  (Olea  europaca  L)
İkilopolilor  sinfınin  zcytunçiçoklilor  (Oleaceae)  fosilo- 
sindon  olan  olea  cinsi  nin  Olea  curopac  növü  olan  bu  bitki 
dünyanm  bir  çox  subtropik  vo  tropik  ölkolorindo  yabanı  vo 
modoni  halda  yayılmışdır.  Sonaye  ohomiyyotli  bitki  kimi 
doniz sahillorindo gcniş sahodo okilib-bccorilmokdodir.  Azor- 
baycan  florasında  özünoıuoxsus  yeri  olan  zeytunun,  xüsuson 
Abşeronda becorilmosi çox gözol notico vcrmişdir. Iiomşoyaşıl 
ağac  olan  zcytun  böyük  gövdoli,  sıx  budaqlı  görkomo  malik- 
dir.  Şoraitindon  asılı  olaraq  on  metrlorlo  hündiirlüyü  olan  bu 
bitki  min  illoıio  yaşayıb  ömür süro  bilir.  Gövdo  üzorindo  qısa 
saplaqlı  dori  kimi  sort  yarpaqları  sado  vo  konaıiarı  tamdır. 
Lansetvarı yaşıl yarpaqları qarşı-qaşıya yeıioşmiş oluı*. Nozori 
colb  etmoyon  xırda  yaşıl  vo  ya  ağımtıl  sarı  rongli  çiçoklori 
salxım  çiçok  qrupu  omolo  gotirir.  Mcyvolori  ovvolco  yaşıl, 
yetişdikdo  iso  qara-bonövşoyi  olur.  Mcyvolorindon  yüksok 
keyfiyyotli zcytun yağı alınır.  Zcytun yağının  torkibindo üzvi 
turşular,  hidrokarboııatlar,  Ca,  F,  S,  Cl,  Mq  mineralları  vo  A, 
D,  E,  K vitaminlori  vardır.
Holo  çox  qodim  vaxtlardan  bozi  zeytun  mcyvolorindon 
vo  yağından  hom  qida  kimi,  hom  do  doriman  kimi  istifado 
edilmokdodir.  Xalq  tobabotindo  vo  clmi  tobabotdo  bu  möcü- 
zoli  bitkinin  yarpağından  öd  artırıcı,  qaraciyotin  işinin  ton-

zimlənməsindo,  eləcə  də  yarpaq  və  qabığından  yiiksək  qan 
təzyiqiııin  düşürülməsində,  qandakı  şəkərin  m iqdarınm  aşa- 
ğı  salınmasmda  indiyə  qədər  istifadə  olunmaqdadır.  Çox 
qədimi  tarixi  olan  bu  qiymətli  bitkini  hələ  eramızdan  2500  il 
əvvəl  qədim  misirlilər  tanımış,  onu  becərmiş,  oııdan  qida  və 
dərman kiıni  istifadə  etmişlər.  Zcytundan  hal-hazırda  bir çox 
xəstəliklərin,  o  cümlədən  iirək-damar  və  tromba  qarşı,  sinir 
sistcminə,  ınədə-bağırsaq,  öd  daşları,  böyrək,  dəri  yaralan- 
maları  kimi  xəstəliklərin  müalicəsində  geniş  istifadə  olunur. 
Miialicə məqsədilə zeytun yağı, yarpaq və qabığından istifadə 
üçün  (göstərilən xəstəliklər üçün):
1.  Zeytun  yarpaq  və  ya  qabığını  narınlaşdırılmış  halda 
1  çay  qaşığını  1  stəkan  qaynar  suda  dəmləyib  gi'ın  ərzində 
2-3  dəfə  hərdən  bir  stəkan  yemokdən  qabaq  qurtum -qurtum  
içmək olar.
2.  Yağını gündə səhəı-axşam  hərdən bir xörək qaşığı su  ilə 
içmək sizə  fayda  gətirər.

Mədə-bağırsaq  xəstəliklərində 
faydalı  olan  şəfalı  bitkilər
Ilor  kos  bilir  ki,  orqanizmin  böyümosi,  inkişafı  vo  fizio- 
loji  proscslorin  gcdişi  üçün  ona  müxtolif tikinti  matcrialı  vo 
cncrji  lazımdır.  Bu  şortloıin  ödonilmosindo  qida  maddolori 
miihüm  rol  oynayır.  Qida  maddolorinin  son  hala  düşmosi  vo 
monimsonilmosi  iso  modo-bağırsaq  vo  digor  hozm  üzvlori 
vasitosilo  hoyata  keçirilir.  Ona  göro  do  bu  iizvlorin  sağlamlı- 
ğının  qayğısına  qalmaq  gorokdir.  Bclo üzvlorinin  sağlam  qal- 
ması  vo ya xostoliklordon  xilas  olması  üçün  şofalı  bitkiloro  do 
ehtiyac  duyulur.  Belo  şofalı  bitkilor  uzq  kcçmişdon  bu  gtino 
qodor xalq tobabotindo vo  clmi tobabotdo  istifado  olunmaqda- 
dır.  Belo binkilordon bir qisminin  siyahısını toqdim cdorok bir 
necosinin do  tosvirini  sizloro yardımçı  olmaq üçün verirom:
Adaçayı  (Salvia  officinalis)
Andızotu (Jnula  helenium)
Boymadoron  (Achillca millefolum  L)
Gülxotmi  (Althaca rosa)
Kotan  (Linum usitatissimum)
Zeytun  (Olea Curopaea L)
Scmizotu vo ya  porporon  (portulaca oleracea)
Yer alması  (Helianthus tuberosus)
Çörokotu  (Nigclla  sativa)
Yarpız (Mentha pulegium)
Çay tikanı  (Hippophae rhamnoidcs  L)
Pomidor (Solanum  licopersicum L)
Ağ tut (Morus alba),  xar tut (Morus nigra L) 
Əmokömoci  (Malva vulgaris)

Ənginar (Cynara  scolymus  L)
Rcyhan  (Ocymum  basilicum  L)
Ycr kökü (Daucus  Carota  L)
Dazı  otu  (Huptricum  perforatum  L)
Qarabaşotu  (Lavandula stoechas)
Koklik  otu  (Thymus  vilqaris  L)
Koroviz (Apium  graveolenvs)
Kimyoıı  (Carium  carvi)
Kolom  (Brassica  oleracea)
Cofori  (Petroselinum sativum)
Oğulotu  (Melisa officinalis) -  Mclissa 
Biyan  kökü  (Glycyrrhiza  geabra L)
Çuğundur (Beta Vulqaris)
Çobanyasdığı  (Matricaria chamomilla L)
Prasa (Allium porrum)
Razyana  (Focniculum  vulgarc L)
Əzvay  (Aloe  arborescens  milli)
Sarımsaq (Allium  sativum)
Torxun  (Ardamisiya dracunculus)
Peyğombor çiçoyi  vo ya  göyçiçok (Centaurea cyanus)
®  Adaçayı  (Salvia  officinalis)
Adaçayı  bitkisi  çoxdan  bori  xalq  tobabotindo vo  elmi  toba- 
botdo  tanınmaqdadır.  Bu  bitki  sürvo,  Dorman  adaçayı,  Diş 
otu,  Moriyomiyo  kimi  adlarla  da  tanınır.  Dodaqçiçoklilor 
(lamiaceae)  fosilosinin  salvia  cinsino  daxil  olan  dorman  ada- 
çayı vo onun növlori  yabanı vo modoni  halda bir çox ölkolordo 
yayılmışdır.  Bu  qiymotli  bitki  bizim  ölkomizdo  do  digor dün- 
ya ölkolorindo olduğu kimi  yabanı  vo modoni  halda yayılmış-

dıı*.  Azərbaycanın aran  və  dağətəyi bölgəlorində  yabanı  halda 
dərə  və  yarğanlarm  kənarında,  taxıl  sahələrinin  ətraflarmda 
rast  gəlinir.  Adaçayı  yayıldığı  və  bccərildiyi  torpaq  -   iqlim 
şəraitindən asılı olaraq 30-60 sm və daha artıq hündürlüyə çata 
bilir.  Bitkiniıı  mil  və  yan  kökləri  onu  torpağa  yaxşı  bərkidir, 
demiyə  şəraitdə  bitkini  su  və  mineral  duzlaıia  təmin  edə  bi- 
lir.  Birillik  və  ya çoxillik  olan  bu  bitki,  əsasən  ikiyə  haçalan- 
mış  gövdəyə  malikdir.  Görüntişcə  kiçik  kola  bənzər bu  bitki- 
nin  gövdə  və  budaqları  dördküncliidür.  Gövdə  üzərində  qaı- 
şı-qarşıya  ycıiəşmiş  uzun  saplaqlı  və  lansetşəkilli  uzun  yar- 
paqalrı  bozumtul  yaşıl  rənglidir.  Yarpaq  ayalarınm  kənarları 
dalğavarıdır.  Gövdəsinin yuxarı hissəsində dəstələıiə ycrləşən 
bənövşəyi  rəngli  çiçəklər  nəzəri  cəlb  edir.  Hər  bir  çiçək  tacı 
ikidodaqlıdır.  Çiçəkləri  və  bütün  ycrüstü  hissələri  xoş  ətiıii 
iyə malikdir.
Dərman  məqsədilə  bitkiııin  yerüstü  hissələri  çiçəkləmə 
dövründə  yığılıb  qurudulur.  Adaçayımn  müalicəvi  əhəmiy- 
yəti  çoxcəhətlidir.  Uzun  illərdir  ki,  xalq  təbabəlində  ondan 
mədə-bağırsaq  xəstəliklərində,  həzm  sisteminin  nizamlan- 
masında,  boğaz,  badamcıq  və  diş  əti  iltihablarınm  aradan 
qaldırılmasında,  udlaq  və  ağız  boşluğu  iltilablarında,  qa- 
nın  təmizlənməsində,  qaraciyər  xəstəliklərində  və  digər 
xəstəliklərin  müalicəsində  işlədilməkdədir.  Adaçayını  to- 
xumları  ilə  fərdi  təsərrüfatiarda  asanlıqla  çoxaltmaq  olar. 
Həvəskarlar bunu edə bilər.  Müalicə məqsədilə bitkinin yerüs- 
tü  hissələrindən  çay  dəmləməsi  kimi  daxilə  qəbul  etmək,  qar- 
qara etmək, yarpağmın tozundan (böcək və həşəratlar sancdıq- 
da həmin  ətrafa səpməklə)  istifadə  ctmək  olar.  Mədə-bağırsaq 
xəstəliyi  üçün  çay  qəbulu  səhər  və  axşam  hər  dəfə  bir  stəkan 
olmaqla qurtum -qurtum ycməkdən  qabaq və ya sonra içilər.

•   Semizotu  və  ya  pərpərən  (Portuiaca  oleracea)
Semizotukimilər fəsiləsindən olan semizotu və ya pərpərən 
dünyanm  bir  çox  ölkələrində  yabanı  halda  yayılmış  ot  bitki- 
sidiı*.  Türkcə  scmizotu,  azərbaycanca  pərpərən,  rusca  portu- 
lak,  ingiliscə purlanc və sair adlarla tanmır.  Ona Azərbaycnm 
aran  və  dağətəyi  bölgələrində  ən  çox  bccərilən  torpaqlarda, 
bağ  və  bostanlarda  çox  rast  gəlinir.  Xalq  təbabətinə  çoxdan 
məlum  olan  bu  bitkidən  həm  qida  kimi,  həm  də  dərman  kimi 
istifaə  olunur.
Scmizotu  (pərpərən)  ən  çoxu  20-30  sm  boyu  olan  birillik 
ot  bitkisidir.  Yumşaq  mil  kök  sisteminə  malikdir.  Mil  kök- 
lərdən  çoxlu  yan  köklər  inkişaf  edərək  onu  torpağa  yaxşı 
bərkitmiş olur.  Kökün yuxarı  hissəsindən bir neçə əsas zoğla- 
rı  (gövdə)  başlanğıc  götürür.  Bunlar  yerüstü  zoğlar  olub  tor- 
pağa  sərilmiş  və  bir  qədər  yuxarıya  doğru  boylanmış  vəziy- 
yətdə olur.  Gövdə və ya zoğlar silindirşəkilli, parlaq bozumtul 
yaşıl  rəngli,  üzəri  hamar  və  sürüşkəndir.  Gövdə  yaşlaşdıqca 
qəhvəyi  rəng alır.  Gövdəsi (zoğlar) ətli-sulu, yum şaq və tez qı- 
rılandır. Zoğlar üzərində saplaqsız və armudvarı dəriyəbənzər 
qalın  yarpaqlar  yerləşmişdir.  Bu  yarpaqların  bir  qismi  zoğ- 
larm  aşağı  tərəfində  qarşı-qarşıya,  yuxarıya  doğru  növbəli, 
daha  yuxarıda  təpə  hissəsində  topa  halında  yerləşmiş  olur. 
Yəni  bitkinin yarpaqları  qarışıq  düzülüşlüdür.  Bitkidə  budaq- 
lanma  az  halda  köhnə  zoğlardan,  əsasən,  yarpaqlarm  qoltuq- 
larından  başlanır.  Hər  yarpaq  qoltuğundan  yeni-yeni  cavan 
zoğlar  əmələ  gəlir.  Hər  bir  gövdənin  (zoğun)  təpə  hissəsində 
topa halında yerləşmiş yarpaqların ortasında bir neçə çiçəkdən 
ibarət çiçək qrupu əmələ gəlir.  Hər bir çiçək tacı beş ədəd sarı 
rəngli  ləçəkdən  ibarətdir.  Ləçəklərin  hər  biri  üç  hissədən  çu- 
xurlu  olur.  Çiçəkdə  erkəciklərin  sayı  çoxdur.  Dişicik birdir və 
erkəciklərin əhatəsindədir.

Semizotunun  müalicovi  ohomiyyoti  çoxşaxoli  olub  xalq 
tobabotindo  ondan  modo-bağırsaq  qanamalarında  vo  qobiz- 
likdo,  qanın  tomizlonmosindo,  şokor  xostoliyindo  susuzluğun 
aradan  qaldırılmasında,  dalaq  xostoliyindo,  osobilik  vo  zeh- 
ni  yorğunluqda,  böyroklordon  qum  vo  daşların  tökülmosindo 
istifado  edilir.  Bu  bitkinin  torkibi  C  vo  D  vitamini,  domir  vo 
maqnezium  mineralları  ilo  zongindir.  Porporondon  qida  ola- 
raq  bişirilmiş  halda  xörokloro  vo  ya  qatığa  qatılıb  yeyilir,  qış 
üçün  şoraba  edilir.  Dorman  moqsodilo  salat kimi  gün  orzindo 
2-3  dofo  toxumu  olmadan  cavan  zoğ  vo  yarpaqları  salat  kimi 
yeyilir,  ardınca çay vo ya üzüm  suyu içilir.  Bitkidon yaşıl ikon 
istifado  edilir.
©  G ülxətim i (Althae  officinalis  L)
Əmokömoci  (Malvaccac)  fosilosindon  olan  bu  bitki  xalq 
tobabotino  çoxdan  molumdur.  Bu  bitki  Dorman,  Gülxotimi, 
Hatmi, Altey kimi adlarla da tanınır. Bir çox dünya ölkolorindo 
yabanı vo modoni halda gcniş yayılmış çoxillik bitkidir.  Onun 
hündürliiyü şoraitindon  asılı  olaraq  1-1,5  mctr vo daha çox ola 
bilir.  Bizim  ölkomizdo  aran,  orta  vo  dağotoyi  bölgolordo  ya- 
banı  halda  quru  yamaclarda,  yolların  konarlarmda  topo  yas- 
tanlarında  sarı  rongli  çiçoyi  olan  qırışıq  gülxotimi  növüno 
çox rast golinir.  Modoni  halda  bozok bitkisi  kimi  çiçoklorinin 
rongino göro forqlonon cohrayı, qırmızı, tünd qırmızı, ağ rong- 
li  gülxotimi  növlorino  tosadüf olunur.  Ümumiyyotlo  60-dan 
çox  növü  olan  bu  bitkinin  7-8  növüno  Azorbaycanda  tosadiif 
edilir.  Bütün  bu  növlor  eyni  dorocodo  ohomiyyotli  vo  oxşar 
quruluşludur.

Xalq  lobabotindo  modo-bağırsaq  xostoliklorinin,  sidik  ki- 
sosi  vo  sidik  yollarının,  boğaz,  badamcıq  vo  diş  oti  iltihabla- 
rının  müalicosindo gülxotminin  çiçoklorindon  vo kökloıindon 
geniş  istifado  olunur.  Giilxotimi  cinsinin  bütün  nölori  güclii 
inkişaf etmiş  mil  kök  sistcmino  malikdir.  Əsas  kökdon  çox- 
lu  yan  köklor  inkişaf  cdorok  bitkini  torpağa  yaxşı  borkidir 
vo  özünii  lazım  olan  su  vo  suda  holl  olmuş  mineral  duzlarla 
tomin  edir.  Gövdosi  doyirmi  formalı  olub  üzori  tükciiklorlo 
örtüliidür.  Gövdo üzorindo yerloşmiş  oval  şokilli  vo uzun sap- 
laqlı  yarpaqlar növboli  qaydada  düzülmüş  vo  yarpaq  ayaları- 
nm  konarları  dalğavarı  azacıq  çuxuıiudur.  Alt  yarpaqlar  bö- 
yük,  yuxarıdakılar  onlardan  kiçikdir.  Yarpaq  qoltuğundan 
qismon  üziin,  osason  qısa  saplaqlı  çiçok  zoğları  çıxır.  Zoğlar 
üzorindo bir neço çiçok qönçosi yerloşir.  Onlar sanki növbo ilo 
çiçokloyir. Zongşokilli çiçoklor növündon asılı olaraq müxtolif 
rongdo  olur.  Hor  çiçokdo  kasacıq  ikiqat  olub,  birinci  qat  yar- 
paqların  sayı  6  odod,  ikinci  alt  qat  yarpaqlar  onlardan  bir 
qodor  uzun  vo  5-dir.  Çiçok  tacı  5  loçoklidir.  Hor  loçoyin  yu- 
xarı  üst  hissosi  çuxurludur.  Çiçoyin  morkozindo  çoxlu  sayda 
erkociklor dişiciyi  ohato etmişdir.  Mcyvolori dairovi quruluşlu 
vo  çoxtoxumludur.  Çay  hazırlamaq üçün  qurudulmuş  vo  xır- 
dalanmış  halda  bir  çay  qaşığı  çiçok  vo  ya  kökünü  bir  stokan 
qaynar  suda  domloyib  giindo  2-3  dofo  içmok  olar.  Digor  hal- 
da gülxotimi  köklori  ilo omokömoci  kökünün borabor miqdar- 
da  qarşığım  da  qayııar  suda  domloyib  gün  orzindo  2-3  dofo 
hordon bir stokan içmok olar.
•   Yeralması  (Helianthus  tııberosus)
Bıı faydalı bitki xalq tobabotino çoxdan molumdur vo bir çox 
xostoliklordo  şofavcrici  lcimi  işlodilmokdodir.  Yer  armudu  vo

Tapinanbur kimi  adlarla  da tanınır.  Bir çox diinya ölkolorində 
yabanı  vo modəni  halda rast  golinir.  Azorbaycanda yer alması 
m üxtəlif təsorrüfatlarda  okilib  becorilir.  Mürokkobçiçoklilor 
fəsiləsindən olan  bu bitki çoxillik ot bitkisidir.  Soyuğa davam- 
lıdır,  bütün  bölgolordə  yaxşı  inkişaf cdo  bilir.  Ycr  almasının 
kök  yum rularm dan  həm  qida,  həm  do  dərman  kimi  istifadə 
cdilir.  K ökyum rularm ın  torkibi  A  vo  C  vitamini,  kalsium 
domir,  fltior kimi  minerallarla zəngindir.  Ölkomizdo bu  bitki- 
nin  əsason,  iki  növtinə  çox  rast  gəlinir.  Onlardan  kökyumru- 
su  iri,  dairovi  formalı  olan  və kökyum rusu kiçik uzunsov foı- 
malı  olan digər növtino tosadiif cdilir.  K ökyum rularının iizori 
çoxlu  gözcüklərdon  ibarotdir.  Onlardan  çoxlu  yerüstü  zoğ- 
lar inkişaf edir.  Sarımtıl  qırmızı  rongli,  şirintohor dada malik 
yum ruların  çokisi  növlindən  asılı  olaraq  20-50  qram  və  çox 
ola  bilir.  Çoxlu  sayda  yum rular  oınolə  gətiən  on  məhsuldar 
bitkidir.  Silindr  formalı  vo  üzəri  sort  ilişkənli  sıx  tükciıklərlə 
örtiilüən  yeri'ıstü  zoğların  hündürlüyü  şəraitindon  asılı  olaraq 
2-3  mctro  çata  bilir.  Gövdo  üzorindo  uzun  saplaqları  ilo  qar- 
şı-qarşıya  düziilmüş yarpaqlar da tükcükliidür.  Yarpaq  ayala- 
rı  formaca  ürokvarı  olub,  sivri  ucludur  və  qövsvarı  damarlı- 
dır.  Gövdənin  təpo  hissəsində yarpaq  qoltuğundan  çiçok  zoğ- 
lan  inkişaf  cdir.  Çiçokləri  mürokkob  səbotşokilli  çiçok  qru- 
pu  olub,  sobətin  kənarmda  sarı  rəngli  12  vo  çox  dil  şokilli 
ləcəklor,  ortada  borucuqlu  çiçəklər  yerləşir.  Meyvolor  boru 
şəkilli  çiçəklərdə  omolə  golir.  Çiçəklomə  avqustun  axırına  vo 
sentyabr  ayma  tosadüf  cdir.  Bitkinin  kökyumruları  payızm 
sonlarında çıxarılır.
Mi'ıalicə  moqsədilo  modə-bağırsaq  vo  qobizlikdo,  şokər və 
ciıısi  zəiflikdo,  sifotin  gözolloşdirilmosi  üçüıı  maskaların  ha- 
zırlanmasında, şişlor üzorino lopa halda qoyularaq onların ya-

tırılmasında  xalq  tobabətində  çoxdan  bori  işlodilməkdodir. 
Yumruları  ilə  asan  çoxalan  bu  bitki  hər  bir  fordi  və  fermer 
təsorrüfatlarda  artıqmaq  moslohotdir.  Müalieo  moqsədilə 
yemoklorə  qatılıb  yeyilor,  suyu  çıxarılıb  içilər,  çiy  halda 
yeyilər  və  ya  qarışıqlar  hazırlanıb  çiy  və  ya  bişirilmiş  halda 
yeyilər.  Qarışıqlar  üçtin  ycr  alamasımn  yum rusu,  dib  soğan, 
ycrkökü,  xırdalanmış  düyü,  cofori,  limon,  azacıq  duz  götü- 
ıüb  hamısını  zeytun  yağına  əlavə  ctmoklo  hazırlamaq  olar. 
Bclo  qarışıqda  ycr  alması  yum ruları  artıq  götiirülməlidir.  Su 
ilə  içilər.
®  Kəroviz  (Apiurn  graveolens  L)
Bu  qiymətli  bitkinin  tarixcosi  çox  qodimlorə  gedib  çıxır. 
Həlo  qodim  Yunanlar yabanı  korəviz  bitkisini  tanımış  və  on- 
dan bədonin gücünü artırm aqüçiin istifado etmişlər. Kərəvizin 
möcüzoli  bir  bitki  olduğunu  bilon  Yunanlar  və  Romahlar 
onu  ycməklorinə  qataraq  qidalanmışlar.  Min  illərcə  qabaq 
hokimlərin  babası  sayılan  Hipokrat  kərəvizin  sinir  sistemiə 
faydasmı  bildirmiş  və  bu  barodo  doyorli  fikirlor  söyləmişdir. 
Son  araşdırmalar  zamanı  kərəvizin  modə-bağırsağm  giic- 
ləndirilmosi,  öd  ifrazınm  nizamlanması,  qaraciyər  şişinin 
aradan  qaldırılması,  şokor  qan  tozyiqinin  düşürülməsi,  sinir 
pozğunluqalrı,  iqtidarsızlıq və cinsi zoiflik kimi xostəliklərdə 
faydalı  olduğu  aşkarlanmış və təsdiqini  tapmışdır.
I-Iaqqında  danışdığımız  kəroviz  çətirçiçoklilər  fəsiləsinə 
aid  olan  ikiillik  ot  bitkisidir.  Bir  çox  ölkolərdə  yayıldığı  kimi 
bizim  ölkəmizdə  do  yabanı  vo  mədəni  halda  yayılmışdır. 
Torəvəz  kimi  fərdi  və  fcrmer  təsərrüfatlarda  əkilib  becorilir.

Korovizin  iki osas növ müxtolifliyi  tanınır.  Onlardan bir növü 
kök  yum rusu  olan  vo  qısa  saplaqlı  iri  yarpaqları  olaıı  kök 
korovizidir.  Digor  növii  iso  kök yum rusu  olmayan,  uzun  sap- 
laqlı  vo  lansetvarı  yarpaqları  olan  yaıpaq  korovizidir.  Hor  iki 
növ  mülayim  iqlim  şoraitindo  vo  çürüntülü  torpaqlarda  yax- 
şı  inkişaf edir.  Hor  ikisi  eyni  dorocoli  ohomiyyoto  malikdir. 
Aşağıda  danışacağım  növ  yarpaq  korovizi  haqqındadır.  Bu 
növün hündürlüyü  80-100  sm arasmda doyişir.
Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi  bu  bitki  ikiillik ot bitkisidir. 
Dirriklordo torovoz kimi okilib becorilir.  Kök sistcmi mil kök- 
lüdür  vo  yan  köklorlo  ohato  olunur.  Yeriistü  gövdosi  uzunu- 
na boylanan  bir  neço  tillordon  ibarot  olur  vo  novcuqlar  omələ 
gotirir, yoni köşoli  quruluşdadır.  Hər bir zoğ (gövdo) üzorində 
növboli  yerləşmiş,  uzun  saplağın  uc  hissosində  lansetşokkilli 
üçlü mürokkəb yarpaqlar nozəro  çaı pır.  Orta yarpaq biı* qədər 
uzun,  yandakı  iki  yarpaq  bərabər  ölçülü  və  ya  azacıq  uzun- 
luqları  ilə  bir-birindən  forqlənir.  Saplağm  gövdoyo  birləşdiyi 
yerdən  yeni  cavan  zoğlar  əmələ  gəlir  və  bitki  budaqlanmış 
olur.  Hor  bir  zoğun  topə  hissəsində  çotirçiçok  qrupu  əməlo 
golir.  Çiçokləmodən  sonra  meyvə  vo  toxumlar  formalaşır. 
Kərəviz A,  B,  C  vitaminləri  vo kalsium,  kalium,  domir,  girəc 
kimi  minerallarla  zəngindir.  Müalicə  məqsodilə  bitkinin  ycr 
altı  vo  yerüstü  hissələrindən  çay  domlonib  sohər  -   axşam 
yemokdən  20-30  doqiqə  qabaq bir stokan  qurtum -qurtum   çay 
kimi  içilər.
Həm  üyüdülmüş  toxumları,  həm  də  bitkinin  özü  ətirli 
tərəvəz  kimi  xörəklordə  işlədilir  və  turşulara  qoyulur.  Bütiin 
hallarda miialicovi  tosirə  malikdir.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə