Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin


•Ç obanyastığı  (M atricaria  cham om illa  L)



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

•Ç obanyastığı  (M atricaria  cham om illa  L)
Bu  bitki  papatya,  ramaşka  kimi  adlarla  da  tanınır. 
Mürokkobçiçoklilor  fosilosindon  olan  birillik  ot  bitkisidir. 
Bir  çox  ölkolordo  yabanı  vo  modoni  halda yayılmışdır.  Onun 
Azorbaycanda  osas  üç  növtino  tosadüf  olunur.  Bir  növünün 
yarpaq  vo  çiçoklori  kiçik,  xoşa  golmoyon  qoxusu  vo  acı  dadı 
olur.  Sobot  qrupunda  çiçokloriıı  ycıioşdiyi  yataq  iso  qabarıq 
formada  olur.  Başqa  növün  yarpaq  vo  çiçoklori  nisboton  iri 
olub, xoşiyli vo xoşa golon dada malikdir.  Çiçok yatağı  iso düz
•   •
vo  ya  bir  qodor  çökok  olur.  Uçüncü  növ  çobanyastığı  özünün 
çohrayı vo ya qırmızı  çiçok tacı  ilo  seçilir.  Çiçok yatağı  iso bir 
qodor  çökok  olur.  Onun  da  iyi  vo  dadı  xoşagolondir.  Bu  növo 
osason  hündür  vo  sorin  yerlordo  düzon  vo  yamaclıq  saholordo
. . . .  
. .  
X
rast golinir.
Mil  kök sistemino malik olan çobanyastığının  az vo ya çox 
budaqlanan  gövdosinin  hündürlüyü  növündon  vo  torpaq-iq- 
lim  şoraitindon  asılı  olaraq  30-40  sm  vo  daha  çox  ola  bilir. 
Gövdodo  növboli  yerloşon  kosik-kosik  lolokvari  yarpaqları  da 
növiindon  asılı  olaraq  böyük  vo  kiçikliyino  göro  forqlonirlor. 
Yarpaq  qoltuqlarmdan  çıxan  çiçok  zoğları  üzorindo  tok- 
tok  halda  ağ  rongli  sobot  şokilli  çiçoklor  yeıioşir.  Sobotin

kənaıiarında  orta  hcsabla  12-20  odod  ağ  rongli  dilcik  şokilli 
loçoklor  düzülmüşdür.  Sobotin  orta  lıissosindo  sarımtıl  rongli 
borucuqlu  çiçoklor yeıioşmişdir.  Çiçoklorin  5  erkokcik  vo  bir 
dişiciyi  birloşmiş  voziyyotdo  olıır.  Tozlanmadan  sonra  bitki- 
nin  donociklorindon  ibarot  meyvolori  omolo  golir.  Meyvolori 
yağlı  olduğundan  ondan  yağ  alırlar.  (Buna  papatya  yağı  da 
deyilir.)  Dorman moqsodilo  çobanyastığı  çiçoklorindon  vo ya- 
ğından  istifado  olunur.  Bitkiııin  çiçoklori  iyuıı-iyul  aylarmda 
yığılıb  qurudulur.
Çoxdandır ki,  çobanyastığınm  sinir yatırıcı,  modo bağırsa- 
ğı rahatlandırıcı, boğaz vo diş  oti  iltihablarını  aradan  qaldıran 
vo  s.  xüsusiyyotlori  xalq  tobaboti  vo  elmi  tobaboto molumdur. 
Ondan  geniş  istifado  olunmaqdadır.  Azorbaycanda çobanyas- 
tığının gcniş yayıldığı orazilor çoxdur.  Onu yol konaıiarından, 
meşo  vo  dağ  otoklorindon,  düzonlik  vo  yamaclıqlardan,  bir 
çox  hoyatyanı  saholorin  bccorilmoyon  yerlorindon  yığıb  yaş 
vo  ya  qurudulmuş  halda  ümumi  qaydalarla  çay  domlomosi 
kimi  istifado  etmok olar.

Şəkər (Diabet)  xəstəliyində 
faydalı  olan  bitkilər
İnsanlara qodimdon bori oziyyot veron xostoliklordon bir do 
şokor xostoliyidir.  Uzun  müddot  bu  xostolik  osaçsız  sayılmış- 
dır.  Lakin  elmin  inkişafı,  tobioto  soyahotlor  vo  aparılan  araş- 
dırmalar  noticosindo  bu  xostoliyin  do  qarşısmın  alınmasında 
yeni-yeni  nailiyyotlor oldo  edilmişdir.  Bu sahodo  elmi  tobabot 
vo  xalq  tobabotinin  xidmotlori  böyükdür.  İndi  öyronilmiş  bir 
çox bitkilor xostoliklorin qarşısmı  almağa qadirdir.  Belo şofalı 
bitkilordon  bozilorini  aşağıda  sıralayır vo  onlardan  bir  neçosi 
haqqında  sizloro molumat vermok istoyirom.
°  Çörokotu  (Nigella)
°  Böyürtkon  (Rubus  L)
•  Çiyolok (Fragaia L)
•  Alm a (Malus)
•  Ənginar (Cynara scolymus L)
•  Paxla (Phaseouls Vulgaris)
•  Ardıc  (juniperus  L)
•  İspanaq  (Spinacia oleracea)
•  Koklik otu  (Thymus Vulgaris  L)
•  Kororviz (Arium graveolens)
•  Quşqonmaz (Asparagus  officinalis)
•  Kahı  (Lactuca)
•  Çuğundur (Beta vulgaris)
•  K artof (Salanim tuberosum)
•  Gül  kolom  (Brassica oleracea)
•  Portağal  (Sitrus  aurantium  var)
°  Soğan  (Allim  Cepa L)

•  Soyafasulyesi  (Soja hispida)
•  Sumaq (Rhus  Cariaria L)
•  Tərə (Lcpedium  sativum  L)
■  Yabani  mersin  (Vacciniaceae)
•  Yapışqan otu vo ya yoğurtotu  (Galium Aparine L)
•  Yeralması  (Hclianthus tuberosus)
•  Yulaf (Avena  Sativa  L)
•  Zeytun  (Olea curopaea L)
•  Şonbollo,  çomon  (Trigonella Focnum-graccum)
•  Əmokömoci  (Malva vulgaris)
•  Oğul  otu (Melisa  officinalis)
•  Bodurotu  (Marsdcnia eresta)
•  Flibskus  (Hibiscus)
•  Zoncirotu  (Taraxacum  officinale)
•  Adi  kasnı  (çırtdaquş)  vo  ya  Hindiba:  -   Cichorium 
intybus.L
•  Domirtikanı  (Tribulus terrcstris)
•  •
• 
Oske otu (Viskum  album.L)
• 
Qoyun  otu  (Agrimonia Eupatoria)
• 
Qarabaş  otu  (Lavadula stoechas)
• 
Kotan  (Linum usitatissimum)  toxumu
• 
Ycradamı, jenşcn  (Panax ginscng)
•  
9
•   Oske  otu  (Viskum  album  L.
Öskeotunun  yayıldığı  orazilor  bir  çox  Avropa  ölkolori,  o 
cümlodon qardaş Türkiyo respublikasının  qarışıq meşoloridiı*. 
Bu  bitki  Güvelek,  Çığırdik,  Burç,  Gökçe,  Göğçe  vo  s.  kimi 
adlarla  da  tanınır.  Meşolordo  ökscotu  on  çox  yum şaq  odun- 
caqlı  şam,  kiiknar,  qavaq,  söyüd,  alma,  armııd  kimi  ağac  bit-

kiləri  üzərindo  parazit  həyatı  kcçirən  çoxillik,  budaqlanan, 
yarpaqlarını  tökməyən  həmşəyaşıl  bitkidir.  Saçaqlı  kök  siste- 
mi  əmələ  gətirir  ki,  bu  köklərin  köməkliyi  ilə  parazitlik  etdi- 
yi  ağaclarm  yiiksək  budaqlarmın  təpəsində  asanlıqla  ilişikli 
vəziyyətdə  yaşaya  bilir.  Gövdə  və  ya  budaqları  dairəvi  quru- 
luşlu  olub  iizərində  kəpənək  qanadlarım  xatırladan  və  dəri- 
yəbənzər uzuıı  saplaqlı  qalın  yarpaqları vardır.  Yarpaqları  sa- 
rımtıl  yaşılı  rənglidir.  Meyvələri  noxud  böyükliiyündə  par- 
laq  ağ  rənglidir.  Yctişmiş  halda  ətli  meyvələri  yapışqanlıdır. 
Zəhərli  bilinən  meyvələri  quşlar çox  iştaha  ilə yeyərək bu bit- 
.  kinin çoxalmasını təbii yolla təmin edirlər. Yəni meyvələr quş- 
lar  tərəfindən  yeyildikdə  meyvənin  çəyirdəyi  (toxumları)  on- 
ların  mədəsində  həll  olunmur.  Belə  yolla  isladılmış  və  yum- 
şaldılmış yapışqanlı çəyirdəkləri  quş zili vasitəsilə budaqlarm 
çatlaq  və  çuxur  yerlərinə  düşərək  cücərib  yeni-yeni  bitkilərə 
başlanğıc  verir və ya quşlar dimdiklərinə götiirmüş meyvələri 
yeyən zamanı çəyirdəkləri budaqlara salıb yapışmış vəziyyətə 
sala  bilir.  Beləliklə,  bitkinin  yapışqanlı  toxumlarınm  çoxal- 
ması üçün əsas verir.
Araşdırm alar  göstərir  ki,  çox  qədim  vaxtlardan  bəri  ök- 
seotunun  yarpaqalrı  xalq  təbabətində  istifadə  cdilməkdədir. 
Ökseotu  yalnız  diabet  xəstoləri  üçün  istifadə  edilməmiş  o 
həmçinin  bir  çox  digər  xəstəliklər  üçün  də  faydalı  sayıl- 
mışdır.  Ondan  ürək-damar  xəstəliyində,  yüksək  qan  təzyi- 
qinin  düşürülməsində,  eləcə  də  alçaq  qan  təzyiqinin  tənzim- 
lənməsində  istifadə  olunmuşdur.  Bitkinin  yarpaqları  sal- 
paqlarla  birlikdə  mart-aprel  aylarında  yığılır,  qurudulur  və 
tədarük  edilir.  Müalicə  məqsədilə  üyüdülüb  narııı  hala  salm- 
mış  yarpaq  tozlarından  bir  çay  qaşığı  götüriıb,  axşamdan  bir 
stəkan  soyuq  suya  əlavə  edib,  səhərə  qədər  saxlayır  və  səhər

yüngiilco  qızdırıb  stizüldükdon  sonra ycmokdon  qabaq  sohor- 
axşam  qurtum -qurtum   içiıior.  Çay  domlomosi  çox  olduqda
•  •
onu termosda  saxlamaq  olar.  Oksekotu meyvolorini  koro yağı 
vo ya içyağı ilo qarışdırıb almmış molhomdon revmatizma ağ- 
rılarına qarşı  işlodilmokdodir.  Bitkinin ozilmiş meyvolorindon 
çibanalrm açılmasmda vo irinin çıxarılmasında istifado cdilir. 
Öksckotunu  bitki  satışı  montoqolorindon  vo  apteklordon  oldo 
etmok olar.
©  Çəmənotu  (Trigonella  Foenum-graecum)
Bu  bitki  Boyotu,  Şənbəllə,  Tunus  paxlası,  Giildofno, 
Çemenotu,  Hulebe  vo  s.  adlaıia  da  tanınır.  Çomənotu  bitki- 
si  paxlalılar  fəailəsinə  aid  olub  birillik  ot  bitkisidir.  Bir  çox 
ölkələrdə yabam  vo  modoni  halda yayılmışdır.  Azorbaycanda 
bu  bitki  əvvollor yemçilik  təsərrüfatında əkilib  bccərilmişdir. 
Hal-hazırda  onun  okin  saholori  azalnuşdır.  Ona  bozi  fordi 
təsərrüfatlarda birillik bitki  kirni  rast golinir.  Iiələ çox  qədim- 
dən bəri çomənotu (şənbəllə) bir çox ölkolərdo tanmmış vo on- 
dan şəfaverici bitki kimi şəkər (diabet), sinir sistcmi, qaraciyər 
şişkinliyi,  cinsi  zəiflik,  damar  sortliyi  kimi  xostoliklərin 
müalicəsində  indiyə qədər istifadə  olunmaqdadır.
Çəmənotu  mil  kök  sistemino  malik,  dikduran  gövdoli  vo 
az  şaxəli  bir bitkidir.  Gövdə  silindir  şokillidir.  Onun  htindür- 
lüyü  torpaq-iqlim  şəraitindən  asılı  olaraq  20-50  sm  arasında- 
dır.  Yarpaqları  üçlü  ınürəkkəb  yarpaqlardır.  Hor bir yarpağm 
orta  hissəsindən  əsas  damar,  həmin  damaıiardan  yarpağın 
kənarlarma  doğru  bir-biıinə  paralel  olan  ikinci  dərəcəli  da- 
maıiar  çıxır.  Yarpağın  üstündə  uzununa  ycıiəşon  dayaz  növ 
əmələ  gəlir.  Yarpağın  kənaıiarı  tam  formalıdır.  Yarpaqların

qoltuğundan  çıxan  çiçokbr  qeyri-müntəzəmdir  və  iki  cins- 
lidir.  Çiçək  yanlığı  iki  qatdır.  Ç içokbr  gövdədə  yarpaq  qol- 
tuğunda  oturmuş  koponoyi  xatırladır.  Ağ  vo  ya  sarımtıl 
ləçoklorin sayı 4-odəddir.  Onlardan yuxarı  iki  ləçək böyük və 
aşağı  torofdon bitişikdir.  Digor aşağıdakı  iki kiçik ləçok do alt 
torəfdon bitişikdir. Hər bir çiçəkdo erkokcik çox dişicik iso bir- 
dir.  Tozlanmadan  sonra  açılmayan  çoxtoxumlu  paxlameyvə 
əmolo  golir.  Meyvolər  (paxlalar)  yarpaq  qoltuğundan  aşağıya 
doğru  sallanmış  olur.  Paxlalar  uc  tərəfdon  nazilmiş  və  sivri 
uclu  olurlar.  Müalicə  moqsədilə  çəmonotunun  əsason  toxum- 
larından  istifado  olunur.  Bunun  üçün  qurudulmuş  toxumlar 
üyüdüliib  toz  halıııa  salınır,  gündo  2-3  dəfə  ycmokdon  önco 
bir  çay  qaşığı  götürüb  su  ilə  udular.  Bundan  başqa  toz  halı- 
na  salınmış  çomənotu  toxumları  müxtolif yeməklorə  qatılıb 
yeyilə  bilir.  Ayrıca  olaraq  toxum  tozunu  sarımsaq  və  qırmı- 
zı  biborlə  qarışdırıb  ət  basdırması  hazırlayıb  ləzətlə  yemək 
olar.Çomənotunun  toxum,  yarpaq  və  çiçəklərindən  do  çay 
dəmloməsi  kimi  istifadə  etmok  olar.Çəmənotunun  toxumun- 
dan  alman  tozu  zeytun  yağı  ilo  qarışdırıb  diz ağırlarında,  ağ- 
rıyan  nahiyəyo  çokmək olar.  Bu  bitkini  toxumları  ilo  asan ço- 
xaltmaq  olur.
•Q o yu n otu   (Agrimonia  eupatoria)
Qorənfilkimilər fəsilosindən  olan  bu  bitki  qoyunotu,  quzu 
pıtrağı, qızılyarpaq, sıqotu, fıtıqotu, eger otu kimi adlarla da tä- 
nınır.  Çox  faydalı olan bu bitki xalq tobabətində çoxdan tanm- 
maqdadır. Demok olar ki, bir çox ölkələrdə, o cümlədən qardaş 
Türkiyə  rcspublikasında  geniş  yayılmışdır.  Giinəşli,  qismon 
kölgoli,  nomli  torpaqları  sevon  bu  bitki  bizim  ölkəmizdə  do

çox  geniş  yayılmış  vo  çoxlu  ehtiyalları  vardır.  Azorbayeanın 
demok  olar ki,  aran,  dağ,  dağoloyi  bölgolorindo  süni  salınmış 
vo  tobii  meşolorin  az  kölgoli,  qismon  açıq  yerlorindo,  alçaq 
topolik yastanlarında,  diizonlik vo  çomonliklordo,  bozon  fordi 
tosorrüfatlarm becorilmoyon saholorindo vo s.  yeriordo yabanı 
halda rast  golinir.
Möhkom  mil  kökloro  malik  olan  qoyunotu,  şaxoli  vo  bir- 
birilo  sıx  yerloşmiş  yan  kök  sistcmi  omolo  gotiron  çoxillik  ot 
bitkisdir.  Kolşokilli  gövdolorinin  hündürliiyü  20-80  sm  vo 
daha  çox  ola  bilir.  Gövdo  vo  yarpaqları  qısa  yum şaq  tüklorlo 
ohato  olunmuşdur.  Uzun  saplaqlar  üzorindo  qarşı-qarşı- 
ya  yerloşmiş  mürokkob  lolokvari  yarpaqları  tok  yarpaqla  ta- 
mamlanır.  Növbolonmiş  hor iki  nisboton  böyiik  yarpaqlardan 
sonra  iki  kiçik yarpaq yerloşmiş  oluı*.  Orta hesabla bir  saplaq 
üzorindo  13  böyük  vo  12  kiçik  yarpaq  yerloşir.  Yarpaqalrın 
konarları  kiçik  mişardişlidir.  Yarpaqalrın  qoltuğundan  çı- 
xan  vo  gövdo  boyunca  ycrloşon,  gövdonin  topo  hissosindo  ta- 
mamlanan kiçik sarı rongli  çiçoklor salxım çiçok qrupu omolo 
gotirmiş olur. Onun belo çiçok qrupunun görünüşü sığırquyru- 
ğu  bitkisinin  çiçoyini  xatırladır.  Qoyunotunun  çiçok  qrupun- 
da  olan  hor  bir  çiçok  tacı  5  Ioçokdon  ibarotdir.  Çiçok  tacınm 
ortasında  10  erkocik  vo  iki  ağızcıqlı  bir  dişicik  yerloşir.  Bitki 
ikicinsli  vo  bir  evlidir.  Tozlanmadan  sonra  bitkinin  meyvo 
vo  toxumları  omolo  golor.  Bunlar  pıtraq  adlanır.  Pıtıraqlar 
asılan  zong  formasmdadıı*.  Onun  aşağı  hissosi  nazik,  yuxa- 
rı  hissosi  dairovi  qapanmış  novcuqlarmdan ibarotdir.  Pıtrağın 
yuxarı  genişlonmiş hissosi  çoxlu nazik qarmaqcıqlı  çıxıntılar- 
dan  ibarotdir.  Iiomin çıxıntılarla qoyun  vo  quzunun tüklorino 
ilişorok bir orazidon digor ycrloro yayıla bilir.

Miilaico  moqsodilo  bitkinin  bütün  ycriistii  hissolorindon 
istifado cdilir.  Bitki hissolorini tok halda vo ya başqa bitkilorlo 
qarışıq  halda  çay  domlomok  olar.  Mosolon,  şokoıii  dia- 
vet  xostoliklori  üçün  tok  halda  bitkinin  yerüstü  hissolorini 
domloyib  sohoı-axşam  ycmokdon  20-30  doqiqo  qabaq  içilir. 
Digor  halda  bitkinin  yerüstli  hissolorini  borabor  miqdarda 
zeytun  yarpağı  qarışığı  ilo  domlomok  olur.  Üçüncü  halda  bit- 
kinin  yerüstü  hissosini  borabor  miqdarda  götürülmiiş  yoğur- 
dotu (qatıqotu), zoncirotu (qarahindiba) qarışıqlarını domloyib 
öd  kisosi  daşları,  Dalaq  daşları,  böyrolc  iltihabı,  Qaraciyor 
xostoliklori,  boğaz arğıları  vo  s.  istifado  edilo  bilor.
•   Adi  Kasnı 
və  ya  Hindiba  (Ciclıorium  intybus.L)
Bu  bitki  Türk  dilindo  Iiinbiba,  Frenk  salatası,  yabanı  hin- 
diba,  Göynek;  Azərbaycan  dilində  Kasnı,  Cırtdaquşu  kimi 
adlarla  tanınır.  Hindibanın  bir  çox  növləri  bozi  ölkolordə  ya- 
banı  vo  modəni  halda yayılmışdır.  Onlardan bizim yaxşı  tanı- 
dığımız  Adi  Kasnı  və  ya  Çırtdaquşudur.  Azərbaycanda  onun 
çox  böyük  ehtiyatı  vardır.  Demək  olar  ki,  bütiin  bölgələrdə 
yabanı  halda  rast  gəlinir.  Torpaq -  iqlim  şoraitindon  asılı  ola- 
raq onun hündürlüyü 80-100 sm və dalıa çox ola bilir.  Kasnıya 
həyatyanı  torpaq  sahəloriııin  becərilməyon  yerlərində  do  rast 
gəliniı*.  Çoxillik  bu  ot  bitkisi  hər  bir  torpaqda  yayıla  bilir. 
Onun  güclü mil kök sistemi  torpaq  dərinliyinə  və yanlara nü- 
fuz edo bilir,  torpaqdan özünə lazımı qədər su və suda həll ol- 
muş  qida maddolori  ala bilir.
Kasnı (Iiindiba) bitkisinin köklərindən yuxarıda torpaqüs- 
tii  rozct yeıiəşmiş  sıx  vo  çoxlu yarpaqları  öz  qaydası  ilo  (sap- 
laqsız)  əsas  gövdəyə  biıiəşmiş  olur.  Lansetşəkilli  yarpaqlarm 
kənaıiarı  dərin bölümlü və  dişlidir.  Rozct yarpaqlardan yuxa-

rıda  növbə  ilə  bir-birindən  xcyli  aralı  ycrləşən  yarpaqlar  aşa- 
ğıdakı  yarpaqlardan  kiçikdir.  Yarpaqlar  üst tərəfdən  nisboton 
az3 alt  torəfdon  çoxlu  tükcüklorlə  ohato  olunmuşdur.  Hər bclə 
yarpağın qoltuğundan ikinci dorəcoli zoğlar çıxaraq budaqlan- 
maya sobəb olur. Gövdo və budaqlar dördkünclü olub üzərindo 
uzununa  novcuqlar  ycrləşir.  Gövdəsinin  içorisi  boş  olur. 
Budaqlanmış  çoxlu  zoğların  topo  hissosindo  tok-tok  ycrloşon 
kasa  formalı  mavi  və  ya  göyiimtül  rəngli,  bəzi  növlordo  iso 
sarı  çiçoklər nəzori colb cdir.  Gövdonin yuxarı hissosindo yaı- 
paqların  sayı  az  vo  ölçüco  kiçik  olur.  Çiçoklərdon  sonra xırda 
donlordən  ibarət mcyvəlor oməlo  golir.
Kasnı  və ya Hindiba kimi  tanıdığımız bu bitkinin  uzun  bir 
tarixi  məlumdur.  Holə  Ibni-Sina  bu  bitkidon xalq  tobabotindo 
istifado ctmiş və ona aid kitabca yazmışdır. Dərm an məqsodilo 
bitkinin  kökündən,  yarpaq  vo  çiçəklərindon  istifadə  cdilir. 
Bunun  üçün  çiçokləri  iyun  ayından  scntyabr  ayma  kimi  yı- 
ğılır.  Kökləri  isə  payız  aylarmda  yığılıb  qurudulur.  Kasnm ın 
kök,  yaıpaq  və  çiçoklərindon  çay  domloməsi  hazııiayıb  içi- 
lir.  Bu  çayın  hazırlanmasmda  iki  çay  qaşığı  bitki  hissələrini 
bir  stəkan  suda  dəmləyib  gün  orzindo  2-3  stokan  içmok  la- 
zımdır.  Hazırlanmış  bu  çaydan  şokər xostoliyi  olanlar vo  hom 
do  böyrək,  qaraciyor,  revmatizma,  öd  kisosi,  mədo-bağırsaq, 
sinir  pozğunluqları  olan  xostolor  istifado  cdo  bilərlor.  Yadda 
saxlamaq  lazımdır  ki,  bitlci  çayları  ilıq halda  qurtum -qurtum  
içilərsə daha faydalı  olar.
•Yapışqanotu  vo  ya  qatıqotıı  (Galium.L)
Bu  bitki  cinsinin  bir  ncço  növü  məlumdur.  Ən  çox  yayı- 
lan  növlərdon  biri  dırmaşan yapışqan  otu  (Galium  aparine  L), 
digər  növii  dik  duran  sarı  çiçokli  (Galium  Verum  L)  demok

olar ki, bir çox ölkəlordə vo Türkiyo Respublikasında geniş ya- 
yılmış  şofalı  bitkilor siyahısındadır.  Onun  Azorbaycanda çox- 
lu  ehtiyatları  vardır.  Yapışqanotu  bitkisi  yoğurtotu,  Borootu, 
Çobansüzgoci,  Sünnottik  otu,  Divar  feslegcni  kimi  adlarla  da 
tanınır.
Çoxillik bu bitki aran, dağoloyi vo dağlıq bölgolordo kolluq- 
larda,  çomoniiklordo,  divar  diblorindo,  çoporliklordo,  yol  vo 
arx  konarlarında,  bozon  hoyotyanı  saholorin  çoporlorindo  vo 
s.  rast golinir.  Əsason,  sorin vo  rütubotli  yerlordo bol-bol  yeti- 
şir.  Mil  kök  sistemino  malil  olan  bu  bitkinin  yerüstü  bir neço 
uzun  vo  nazik  zoğları  olur.  Bu  zoğlardan  çıxan.çoxlu  olavo 
cavan zoğlar inkişaf cdir.  Zoğlar dördkünclü olub çoxlu sayda 
diiyünlordon  ibarotdir.  Hor  düyündon  5-7  odod  uzun  vo  sap-
laqsız  lansetşokilli  yarpaqlar dairovi  formada  diizülmüş  olur-
_______ t  
................................... .  .
laı*.  Hor  belo  düyünlü  hissolordo  yarpaq  qoltuqlarından  bir 
ııeço  cavan  zoğlar  çıxır  vo  budaqlanma  omolo  golir.  Bitkinin 
bütünliiklo  dövdo,  zoğ vo yarpaqları  qısa ilişkonli  tükcüklorlo 
ohato  olunur.  Homin tiikcüklorin  yardımı  ilo  hor hansı  bir da- 
yağa  vo  ya  öz  zoğlarına  iiişorok  yuxarıya  doğru  qalxa  bilir. 
Yarpaq  qoltuğuııdan  çıxan  zoğların  topo  hissosindo  kiçik  ağ 
vo  ya  sarı  rongli  çiçoklor yerloşir.  Çiçoklomodon  sonra  (iyun- 
iyul)  iki-iki  biıioşmiş  vo  bir  meyvo  kimi  görünon  toxumlar 
omolo  golir.  Belo  tüklü  vo  parlaq  toxumlar  görünüşco  alma 
formasını  xatııiadır.  Quruduqda  ollo  toxunduqda  hor bir  belo 
meyvo ayrılaraq  iki  toxumdan  ibarot olur.
Çoxdan  bori  bu  qiymotli  bitki  xalq  tobatoindo  şokor  xos- 
toliyi, qan azlığı,  öd kisosi daşlarınm,  sidik yollarının qum vo 
daşlarmın  tomizlonmosi  kimi  xostoliklorin  müalicosindo  isti- 
fado  olunmaqdadır.  Bu  moqsodlo  qurudulmuş  bitkinin yerüs- 
tü  hissolorindon  bir  çay  qaşığı  götürüb  bir  stokan  su  hesabı  ,

ilo  5-10  doqiqo  zoif od  aitında  çay  kimi  domloyib  gündo  2-3 
stokan  içilir.  Digor  halda  bu  bitkinin  gicitikon  vo  zoncirotu 
qarışıqları  ilo  çay  domlomosini  hazırlayıb,  yuxarıdakı  qayda 
üzro  istifado etmok olar.
•   Kətan  və  ya  Zəyərək  (Linum  usitatissimum).
Kətan  on  min  ildon  bəzi  insanlar  tərəfindən  qida  kimi 
istifado  edilmokdədir.  Kotan  vo  ya  zoyərok  kimi  tanıdığımız 
bu bitki homçinin xalq təbabotindo və clmi  tobabətdo çoxdan- 
dır ki,  istifadə  olunmaqdadır.  Bu  məqsodlo  onun  toxumlarm- 
dan  və  yağından  istifadə  olunur.  Kotan  bir  çox  xəstoliklərin 
müalicəsində  əvəzolunmaz  əhomiyyəto  malikdir.  Onun  ya- 
ğındaıı,  üyüdülmüş  və ya  iiyüdülmomiş  toxumlarından  şokər 
xəstəliyi,  ağciyər,  yüksək qan təzyiqi,  sinir sistcmi,  cinsi  zoif- 
lik  vo  sonsuzluq,  prostat  kimi  xəstoliklorin  miialicəsində  ge- 
niş  istifadə olunmuşdur.
Kətan  birillik yağlı  və  lifli  texniki  bitkidir.  Yabanı  və mo- 
dəni  halda  yayılmışdır.  Bir  çox  ölkəlordə,  o  cümlodon  Azor- 
baycanda  əkilib  becorilir.  Mil  kök  sisteminə  malik,  torpaqda 
möhkəm  dayanan  dik  gövdəli  bitkidir.  Hündürlüyü  şəraitdon 
asılı olaraq 40-80  sm vo daha çox ola bilir. Yarpaqlar gövdədo 
növboli  düzülmiişdür,  lansetşokillidir.  Budaqlanması  osason 
gövdənin yuxarı hissəsindo daha çox nəzorə  çarpır.
Budaqlanmanı  əmələ  gətiron  cavan  zoğlaı*  üzərində  mavi 
rəngli  tək-tək  yerləşmiş  çiçəklər  nəzəri  cəlb  cdir.  Hər  bir 
çiçək  tacı  5  ədəd  kasa  yarpağından,  5  ədod  loçokdon,  5  odod 
erkocik  və  biz  dişicikdən  ibarətdir.  Çiçəkləmədən  sonra  qu- 
tucuq  şəkilli  mcyvə  omolo  gəlir.  Hor  belo  qutucuq  içorisində 
çoxlu  toxumlar əmələ gəlir.  Toxumlar yetişdikdo  qohvə rongli

vo sürüşkən olur.  Yabanı  halda yayılan kətan  mcyvələri  az to- 
zumlu  olur.  Kətan toxumlarımn tərkibində yağdan başqa çox- 
lu  minerallar  və  vitaminlər  vardıı*.  Onlardaıı  kalium,  maqne- 
zium,  sink  və  dəmir kimi  minerallar,  vitaminlərdən  B,2  E üs- 
tünliik təşkil  edir.
Miialicə  məqsədilə  giin  ərzində  bir  xörək  qaşığı  kətan  to- 
xumu  və  ya  kətan  yağı  su  ilə  içmək  yctəıii  sayılır.  Toxumlar 
üyüdülmtiş  və  ya  narınladılmış  halda  içildikdə  daha  fayda- 
lı  olar.  Üyüdülmüş  toxumları  bir  ay  müddətində  soyuducu- 
da  saxlamaq  şərti  ilə  içmək  olar.  Kətan  toxumundan  və  ya- 
ğından  istifadə  bir  ncçə  ay  və  daha  çox  ola  bilər.  Digər halda 
kətan  toxumlarından  çay  dəmləməsi  kimi  vo ya xörəklərə  qa- 
tılaraq  istifadə  etmək  olaı*.  Çay  üçün  narm  halda  bir  çay  qa- 
şığı  bir  stəkan  suda  20-30  dəqiqə  dəmlənib,  ilıq  halda  içilir. 
Bu  qiymətli  bitkini  fərdi  təsərrüfatlarda  artırıb  istifadə  etmək 
zərurəti  yaranmışdır.
®  Əməköməci  (Malva  Vulgaris) -
Əməköməciçiçəklilər  fəsiləsindən  (Malvaceal)  olan  əmə- 
köməci  cinsi  (Malva  L)  və  onun  növlərindən  olan  böyük 
yarpaqlı  (Malva  Grandfolia)  əməköməci  və  digəıiəri  xalq 
təbabətində  çoxdan  bəridir ki,  tanınır.  Bu  bitki  bir çox  diinya 
ölkələrində,  cləcə  də  bizim  ölkəmizdə  yabanı  halda  yayılan 
və  alaq  otu  kimi  tanınan  çoxillik  bitkidir.  Onun  yarpaqların- 
daıı  qida  kimi,  çiçəklərindən  dərman  kimi  istifadə  olunmaq- 
dadır.  Əməköməciçiçəklər  fəsiləsinə  daxil  edilən  12  cinsdən 
Azərbaycanda  9  cinsin  nümunələrinə  təsadüf olunur.  Bunlar 
əsasən  aran  və dağ ətəyi bölgələrdə üstünlük təşkil  edir.  Alaq 
bitkisi  kimi  tanıdığımız  bağ  və  bostanlarda,  tarlalarda,  zibilli

yerbrdo vo  s.  ağ,  bonövşoyi  vo  cohrayı  rongli  çiçoklorino,  bö- 
yük  vo  kiçik  yarpaqlarına  göro  seçilon  növloro  daha  çox  rast 
golinir.  Bu növlorin  hor biri  müalico moqsodilo  eyni  dorocodo 
ohomiyyotlidir.  Çoxdan  bori  bu  bitkidon  xalq  tobabotindo 
şokor  xostoliyi,  modo-bağırsaq,  qobizlik,  boğaz  vo  badamcıq 
iltihabları,  bronxit  vo  nofos  darlığı  kimi  xostoliklorin  müa- 
licosindo istifado olunmaqdadır. Bu bitki Dovolandır, Dovolik, 
Əmokömoç,  Gaba, Əlikümoç,  Paçik, İlmik kimi adlarla da  ta- 
nınır.
Bir qodor bitkinin quruluşuna diqqot cdok:  Əmokömocinin 
bütün  növlori  çoxillik  ot  bitkiloridir.  Onun  kök  sistemi  mii- 
köklü  olub  dorinliyo  doğru  yaxşı  inkişaf  etmişdir.  Həmin 
köklərdon  inkişaf edon  çoxlu  yan  köklər  onu  daha  da  torpa- 
ğa bərkidir,  su və  suda həll  olmuş  qida  maddolərinin  udulma- 
sına  yardımçı  olur.  Köklərdon  yuxarıda  torpaqüstü  hissodən 
bir  çox  zoğlar  çıxır  ki,  onlar  da  öz  növbosindo  budaqlanaraq 
şaxəlonir.  Bitkiııin  gövdə və ya zoğları  torpağa yaxın sərilmiş 
vəziyyətdə yanlara doğru inkişaf edir və azacıq yuxarıya doğ- 
ru  qalxır.  Gövdə  və  ya  zoğlar  üzərində  yarpaqlar  növbə  ilə 
yerləşir.  Yarpaqları  uzun  saplaqlıdır.  Yarpaq  ayası  dəyirmi 
olub  beş  yerə  dayaz  halda  bölünmiiş  barmaqvari  quruluş- 
ludur.  Yarpaqlarm  kənarı  kiçik  dişciklərdən  ibarətdir.  Iior 
bir  yarpaq  saplağınm  qoltuğundan  uzun  və  qısa  saplaqlaıia 
seçilən və tək-tək yerləşon  6-7  vo  daha  çox  çiçok qrupu nozəri 
cəlb  edir.  Çiçəyin  kasacığı  natamam  bölümlii  5  kasa  yarpa-
•  •
ğından  ibarətdir.  Uç kasa altlığı vardır, onlar lansetşokilli yar- 
paqcıqlardır.  Çiçək  tacı  5  uzunsov  ləçəkdən  ibarətdir.  Hər 
ləçəyin  yuxarı  hissəsində  çuxurluq  vardır.  Bonövşəyi  rəngli 
əməköməcinin ləçoklərinin uzununa tiind rəngli xətlor ycrloşir. 
Çiçəkdo  crkokciklərin  sayı  çoxdur,  bir saplaq  üzərindo  dişici-

yi əhato cdir.  İkicinsli və bircvli çiçəklərdir. Meyvələri dairəvi 
düzülmüş  bir  toxumlu  quru  meyvəcikdən  ibarətdir.  Onların 
sayı  8-16  ədəd  ola bilir.
Müalicə məqsədilə bitkinin yaş  və ya quru  kök, gövdə yar- 
paq  və çiçəklərindən soyuq və ya  isti  suda  çay  dəmləməsi  ha- 
zııiayıb  giində  2-3  dəfə  içmək  olar.  Soyuq  suda  dəmlədikdə 
axşamdan  dəmləyib  sabaha  saxlamaq  və  azacıq  qızdırıb  qur- 
tum -qurtum   içmək lazımdır.


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə