Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

•Turp  (Raphanus  L.)
Xaççiçoklilor  fosilosindon  (Cruciferae)  olan  turp  cinsi- 
nin  9  növü  molumdur.  Onlar  yabanı  vo  modoni  bitkilordir. 
Bunlardan  Azorbaycanda  3  növüno  tosadüf  olunur.  Turp 
(Raphanus  sativus)  bir  vo  ya  ikiillik  bitkidir.  O  meyvoköklü 
bitki  adlanır.  Yoğunlaşmış  köklor  formasma  vo  rongino  göro 
ağ,  qırmızı,  bonövşoyi,  qara  rongli  olur.  Turp  osason  okilib- 
becorilon bitkidir.  Onun yabanı turp,  bayır turpu kimi  özü ya- 
yılan  növlori  do  vardır.  Ağ  turpun  gövdolorinin  hündürliiyü 
torpaq-iqlim şoraitindon asılı olaraq 50-60 sm vo daha çox ola 
bilir.  Budaqlanandır,  gövdo  vo  yarpaqları  sort  tükloıio  örtül- 
müş olur.  Gövdonin aşağı yarpaqları  uzunsov vo lolokvari bö- 
lümlüdür,  yuxarı  yarpaqları  iso  tamdır.  Yarpaqlar  qarşı-qar- 
şıya  yeıioşir.  May-iyun  aylarında  çiçokloyir.  Çiçoklori  ağ, 
çohrayı  vo  ya  bonövşoyi  rongli  olub,  salxım  tipli  çiçok  qru- 
punda  toplanmışdır.  Çiçoklomodon  sonra  buynuz  tipli  mcyvo 
omolo golir. Mcyvolor şişkin voziyyotdo olub içorisindo mixoyi 
rongli  toxumlar yerloşir.  Əsason  bu  bitkilor toxumlarla çoxal- 
dılır.  Turpun yeyilon hissosi  onun  torpaqaltı  meyvokökloridir. 
Yarpaq vo  cavan  zoğları  da  ycyilo  bilor.  Ağ  turpda  C  vitami- 
ni,  fosfor,  domir,  kükiird  vo  yod  duzları  olduğundan  çox  fay- 
dalı  qida vo dorman bitkisidir.  Turp  sidik sökdüriir.  Böyrokdo 
olan  mikrobları  öldürür,  qum  vo  öd  daşlarmm  tökiilmosino

yardımcı  olur.  Qaraciyor  xostoliklorindo  faydalıdır,  həmçinin 
hozm prosesini  asanlaşdırır vo  qobizliyi  aradan  qaldırır.  Xalq 
tobabəti  bu  faydalı  bitkidon  homişə  istifado  etmoyi  lazım  bi- 
lir.  Turpun  istifado  qaydası  onun  qida  kimi  yeyilmosi  və  ya 
meyvoköklorindon  şiro  çıxarıb  içilmosidir.

Sinir sistemi  xəstəliklərinin  müalicəsində 
faydalı  olan  bitkilər
İnsan  sağlamlığmın  osası  bir çox  hallarda  sinir  sistemi  ilo 
(beyin, onurğa beyni vo onlardan çıxan sinirlor) bağlıdır.  Sinir 
sisteminin  özünün  xostolonmosi  digor  xostolikloro  yol  açır. 
Ona  göro  do  sinir  sistemi  tizvlorinin  sağlam  olması  qayğısı- 
na  qalmaq  gorokdir.  Bu  sahodo  do  xalq  tobabotinin  öyrondiyi 
biı*  çox  bitkilor  molumdur.  Belo  bitkilordon  bir ııeçosinin  adlı 
siyahısım  sizloro toqdim  edorok, bozi  niimunolor haqqında  bir 
qodor geniş  bilgi  vermok  istoyirom.
Yemişan  (Crataegus  L)
Boymadoron  (Aehillea  millefolium)
Dazı  otu (Hyperieum pcrforatum L)
Qoz vo ya  coviz ağacı  (juglans regia L)
• 
Dofno  (Laurus nobilis L)
Şüyüd (Anethum  graveolcns L)
Dovodabanı  (Tussilago  farfara L)
Damotu  (Leonurus  gulnduelobatus  Gibib)
Qarabaşotu  (Lavadula stoechas)
Ənginar (Cynara  scolymus  L)
Gtil  kolomi  (Brassica  Oleracea var.  Cauliflora  L) 
Lavanda  (Lavandula  angustifolia)  vo  ya  Lavandula  of- 
ficinalis
Ərik (Armeniaca Mill)
Pişikotu (Valeriana) -K ed io tu  
Koklik (Tyumus  vulqaris)
Ziro  (Carum  carvi)  vo ya Kimyon 
Quşqonmaz  (Asparaqus  officinalis)

Naringi  (Citrus unshiu M.)  Mandalina 
Oğulotu  (Melissa  officinalis)
Nano  (Mentha piperita L.)
Çuğundur (Beta  Vulgaris  hostensis  L.)
Çobanyastığı  (Matricaria chamomilla)
Pırasa  (Allium porrum)
Razyana  (Foeniculum vulgare L)
Toro  (Lepedium sativum)
Bodurotu  (Marcidenia eresta)
Vanil  (Vanila planifolia)
Yonca  (Oxalis  Acetosella)
•  •
Uzorlik  (Peganum harmola L)
Aslan poncosi  (Alchemılla Vulgaris)
•D a z ı  otu  (Ilypericum   peı foratum  L)
Dazı  (Iiypericaccae)  fosilosindon  olub  Doliboy  vo  ya 
Zveroboy,  Kantaron  otu,  Qanotu,  Qılıcotu,  Mayasilotu,  yara 
otu, Minbirdolik otu, sarı kantalon kimi müxtolif adlarla da ta- 
nınan  şofaverici  bitkidir.  Xalq  tobabotino  çoxdan  molum  olan 
bu bitki torpaq-iqlim şoraitindon asılı olaraq 30-80 sm vo daha 
çox hündürlüyü olan çoxillik ot bitkisidir.  Adoton gövdosi  iki- 
haçalı olur vo haçalardan zoğlar inkişaf edorok budaqlanır. Hor 
zoğ  üzorindo  bitkinin  qarşı-qarşıya  düzülon  kiçik  saplaqsız 
yarpaqları  olur.  Zoğların yuxarı  hissosindo  qızılı  sarı  çiçoklor 
yerloşir.  Hor  bir  çiçok  5  loçokdon  ibarot  çiçok  tacını  omolo 
gotirir.  Hor  bir  çiçokdo  çoxlu  sayda  erkokciklor  vo  bir  dişicik 
vardır.  Meyvolori  üçkünclü  qutucuqdan  ibarotdir.  Şoraitdon 
asılı  olaraq  dazı  otu  iyun-avqust  aylarında  çiçokloməkdə  da- 
vam  cdir.  Dazı  otunu  tanımaq üçün  onun  yarpağını  qırıb  işı-

ğa  tutduqda üzərindo yağ  damcılarını parlaq  nöqtolor halında 
görmok  olar.  Eloco  do  tam  açılmış  bir  çiçoyi  barmaqlar  ara- 
sında ozdikdo  ondan qırmızı  bir maye axdığım  görmok  olar.
Dazıotunun  torkibindo  olan  bu  yağlı  şironin  olmasına 
görodir ki,  onu  xristianlıqda  “İsanın  xaç  qanı,  Tanrı  qayrası 
otu vo Peyğombor qam ” kimi  adlarla da adlandırmışlar. Xalq 
tobabotindo dazıotuna hor dordo dova olduğu  söylonilmişdir. 
Belo ki, onun yeraltı vo yerüstü hissolorindon çay domlomosi, 
narm   toz  halında  kapsul  vo  tablet  hazırlanaraq  istifado  olu- 
nur.  Dazıotu kütlosi üzoı ino zeytun yağı olavo cdib 4-5  hofto 
orzindo  hazırlanm ış  yağ  molhomi,  bir  litr  konyaka  2-3  ovuc 
kantaron  olavo  edilorok  14  gün  orzindo  hazırlanm ış  eks- 
traktı  çox  faydalı  dorman  sayılır.  Sinir  sistemi  xostoliklori, 
modo-bağırsaq, böyrok vo s.  ohomiyyotli  şofavcricidir.  Onun 
molhomi  bir  çox  açıq  yaraların  tez  sağalması  üçün  on  yax- 
şı  vasitodir.
Bir çox dünya ölkolorindo yayıldığı  kimi  Azorbaycanda da 
aran,  dağ  vo  dağotoyi  bölgolordo  gcniş  yayılmışdır.  Ona  ço- 
monlik-otluq, kolluq, meşo tarlalarında, yamaclarda vo yol ko- 
narlarmda çox rast golinir.  Dazıotu  çiçok açan  vaxtı  iyun-iyul 
aylarında  toplamb  qurudulur.  Yuxarıdakı  qaydalar  kimi  çay 
domloyib  yemokdon  önco  gündo  2-3  dofo  içilorso  faydası  bi- 
linor.

*
•P işikotu  (Valeriana  officinalis) -  Kediotu
Bu bitki valeriane, valeriana, Gardcn heliotropc kimi adlar- 
la  da  tanmır.  İkilopolilor  sinifinin  pişikotukimilor  fosilosinin 
pişikotu  cinsino  aid  olub,  bir çox növü vardır.  Ən çox tanman 
növü  tibbi  pişikotudur.  Bundan  başqa böyük  yarpaqlı  pişiko-

tu,  kiçik  pişikotu,  dağ pişikotu  kimi  növlori  bir çox  ölkolordo 
yayılmış  vo  uzaq  vaxtlardan  bori  xalq  tobabotindo  vo  clmi 
tobabotdo  özüno  ycr  tapmışdır.  Pişikotu  osason  sinir  sistemi- 
nin  müalicosindo  vo  sinirlorlo olaqoli  olan  bütün  xostoliklorin 
müalicosindo,  yaraların  sağalmasında,  şofaverici  bitki  kimi 
işlodilmokdodir.  Bundan  başqa  iirok-damar,  yiiksok  qan 
tozyiqi,  astma,  modo-bağırsaq  vo  qobizlik  kimi  xostoliklorin 
on  yaxşı  müalico vasitosi  sayılır.  Pişikotu vo ya valerian yaba- 
nı  halda  vo  modoni  halda  yayılmışdır.  O  rütubotli  vo  münbit 
torpaqlarda yaxşı  inkişaf edib böyiiyon  çoxillik bitkidir.
Pişikotunun  Avropada,  Orta  Asiyada,  Yaponiyada,  Tür- 
kiyodo vo digor ölkolordo bir çox növlori gcniş okilib-becorilir. 
T'orpaq-iqlim şoraitindon vo növiindon asılı olaraq hündürlüyü 
bir neço  santimetrdon  2  metro  qodor  çata  bilir.  Mosolon,  tibbi 
pişikotusu  1-1,5  metr yüksoklikdo,  digor növlor  iso  50  sm  ola 
bilir.  Nomli  torpaqlara  tolobatları  daha  çox  olduğu  üçiin  al- 
çaq  vo  çökoklik  yeıiordo,  nohurların  konarlarında,  su  axaıia- 
rına  yaxınlıqda  daha çox  tosadtif olunur.  Kcdiotunun  gövdosi 
silindrşokilli vo  içorisi boşdur.  Gövdonin rongi  qohvorongli  vo 
ya  qırmızımtıl  çohrayıdır.  Yarpaqları  tok  lolokvarı  mürokkob 
yarpaqlar olub, ümumi  saplaq  üzorindo  qısa saplaqlarla qarşı-
•  •
qarşıya  ycrloşmiş  vo  tok  yarpaqla  tamamlanmışdır.  Ust  yar- 
paqları gövdodo qarşı-qarşıya oturmuş olur. A ltyarpaqlar oval 
şokilli  vo  konaıiarı  dişlidir.  Üst  yarpaqlar  kiçik  vo  koııarları 
btitövdür.  Çiçoklor salxım çiçok qrupunda ycrloşmişdir.  Çiçok 
tacı  ağ  vo  ya  çohrayı  rongli  kiçik  loçoklordon  ibarotdir.  Kök 
sistemi  silindrik  vo  ya  yum uru  formada  olub,  üzorindo  çox- 
lu  yan  köklor  oınolo  golmiş  olur.  Pişikotunun  bütün  orqanla- 
rından  istifado  olunur.  Bu  moqsodlo  pişikotunun  kökündon 
çay  domlomosi,  mohlııl,  hob  vo ya  toz halında  istifado  olunur.

ı--------------------------------------- ---------- --------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Pişikotıından  həm  tək  halda,  həm  də  dazıotıı  (kantaron)  və 
digər  faydalı  bitkilərlə  qarışıq  halda  çay  dəmləməsi  hazırla- 
maq olar.
Bu  faydalı  bitkini  aptcklərdən  və  ya  bitki  satışı  mən- 
təqələrindən  əldə  etmək  olar.  Valerian  kökündən  çay  hazıı- 
lamaq  üçün  qurudıılub  narınladıimış  halda  bir  çay  qaşığını 
bir stəkan  qaynar suda  10-15  dəqiqə  dəmləyib  giində  2-3  dəfə 
yeməkdən 20-30  dəqiqə  qabaq  içmək  lazımdır.
•  Qarabaşotu  (Lavandula stocchas)
Tiirk  dilində  Karabaşotu  adlanan  bu  faydalı  bitki  ka- 
rabaş  lavantası,  Fırkan  çiçəyi,  kcşişotu,  French  Lavender, 
Lavende  kimi  adlaıia  da  tanınır.  Qarabaşotu  haqqmda  qar-
•   •
daş  tiirk  alimlərindən  Əhməd  Mcrangi,  Omər  Coşqun  və 
mərhum  Atabəy  Güveloğlunun  araşdırmaları,  bu  bitkidən 
yan  keçməməyə  əsas  vcrir.  Qarabaşotu bir çox  ölkələrdə  həm 
yabanı,  həm  də  mədəni  halda  yayılmış  çoxillik  ot  bitkisi- 
dir.  Bu  bitki  cinsinin  bir  çox  növləri  cyni  və  oxşar  müalicə 
təsirinə  malikdir.  Lavandula  stocshas  (qarabaşotu)  köküm- 
sovlu  bitki  olub kökümsovları  ilə çoxala bilir.  Bəzi  növlərində 
yerüstii  hissələri  aşağı  tərəfdən  odunlaşmış  olur.  Yayıldığı 
və  becərildiyi  ərazilərdən  asılı  olaraq  boyu  50-60  sm-ə  ça- 
tır.  Gövdələri tüklərlə örtülmüşdiir. Yarpaqları uzun və nazik- 
dir.  Çiçəkləri mavi və ya moruğu rənglidir və gövdəııin yuxarı 
hissəsində  yeıiəşir.  Qara tuta bənzər formadadır.  Çiçək qrupu 
üzərində sonradan əlavə çiçəklər çıxır ki,  onlar körpə çiçəkləı* 
adlanır və  sanki  oturmuş  kəpənoyi  xatııiadır.  Həmin  çiçəklər 
tez bir vaxt ərzində quruyub  tökülür.

Qarabaşotu  isti  vo  quraqlıq  yerlordo  inkişaf  edo  bilir. 
Riituboto az tolobkardır. Bitkini iyun-iyul aylarında çiçoklomo 
vaxtı  yığmaq  olar.  Bu  faydalı  bitkini  aptcklordon  vo  ya  bitki 
satışı  montoqolorindon  oldo  ctmok  olar.  Dorman  moqsodilo 
qurudulmuş  yarpaq  vo  çiçoklordon  10  qram  götürüb  0,5  litr 
qaynar suda  15  doqiqo  domloyib,  ycmokdon 20-30  doqiqo qa- 
baq gündo 2-3  dofo ilıq halda qurtum -qurtum  içmok lazımdır. 
Bu  çay  sinir  sistcmi,  ürok  vo  qan-damar  sistemi,  sidik  yolla- 
rı,  sos  tellori  infcksiyası  xostoliklori  olanlar üçün daha fayda- 
lıdır.  Qarabaşotu  homçinin  yarasağaldıcı,  siqarcti  torgitmok, 
dori  sopkilori  kimi  xostoliklor  vo  vordişlor  üçün  do  çox  fay- 
dalı  bitkidir.
• Ü z ə ıiik  (Peganum  harmala  L)
Üzorlik  vo  ya  nəzərotu  adlanan  bu  bitki  sədofotukimilər 
fəsiləsindondir.  Şoraitdon  asılı  olaraq  onun  hündürliiyü  30- 
80  sm  və  daha  çox  ola  bilən  çoxillik  ot  bitkisidir.  Çox  uzaq 
keçmişdən  bori  xalq  təbabətindo  vo  elmi  təbabətdə  üzərliyin 
yaşıl  hissələri  və  toxumları  istifado  olunmaqdadır.  Insanlar 
özlərini  nəzərdon  qorumaq  üçün  onu  dəmir  qablarda  yandı- 
raraq  tüstiisünü  ətrafa  yayııiar.  Bu  adət  əslində  bir  müalicə 
vasitosidir.  Çiinki  üzərliyin  tərkibində  olan  alkaloidlor  şüa- 
smdırıcı  vo  miialicəvi  təsir  göstərir.  Üzərlikdən  sinir  sistemi 
xostəliklorində,  yüksək  qan tozyiqinin  düşürülməsində,  mədə 
və qulunc ağrılarında geniş  istifadə olunur. Nozorotu (üzərlik) 
bitkisi  istisevən  bitkidir.  Ona  bir  çox  ölkələrdə,  Afrikada, 
Asiyada və Am erikanm  isti yerlorindo çox rast gəlinir. Bu bitki 
ölkəmizdo  də bir çox  bölgələrdə yabanı  halda  gcniş yayılmış- 
dır.  Üzərlik  qol-budaqlı  gövdəlidir.  Zoğlarda  (gövdədə)  yar-

paqlar növbə ilə diizülür. Yarpaqların kənarları kəsik-kəsikdir. 
Zoğlarm  uclarmda  tək-tək  ycrləşən  xırda  yaşılımtıl  ağ  rəngli 
çiçəkləri  görmək  olar.  Onlar  kasacıq  içərisindədir.  Hər  kasa- 
cıq  5  kasa  yarpaqlarından  ibarətdir.  Çiçəkləmədən  sonra  bit- 
kinin  basıq  kürə  şəklində  meyvələri  əmələ  gəlir.  Meyvənin 
içərisində  qonur-boz  rəngli  çoxlu  toxumlar  olur.  Bitkinin 
çiçəkləməsi  iyun-iyul  aylarına təsadüf edir.  Üzərlik  toxumla- 
rından elmi  təbabətdə m üxtəlif preparatlar alınır.  Qcyd ctmək 
lazımdır  ki,  üzərlik  toxumlarmdan  istifadə  etdikdə  ondan  az 
dozada  qəbul  edilməlidir.  Bu  məqsədlə  gün  ərzində  səhər  və 
axşam yeməkdən  sonra  bir çay qaşığı  narınladılmış  və  ya bü- 
töv halda bir stəkan su  ilə içilə bilər.
•Z ir ə   və  ya  Kimyon  (Carum  carvi)
Bu bitki kümmel, şəfalı kimyon, Misir kimyonu kimi adlarla 
da tanınır.  Bitkinin 25-dən artıq növii məlumdur. Ərəb kimyo- 
nu  adlanan növün  çox uzaq bir tarixçəsi məlumdur.  Misirlilər 
bir  növ  kimyondan  üç  min  ildən  bəri  istifadə  etmişlər.  Xalq 
təbabətində  ondan  sinir  yatışdırıcı,  əsəbi  başdönmələrində, 
yüksək  qan  təzyiqinin  diişürülməsində  və  digər  xəstəliklərin 
miialicəsində  istifadə  edilmişdir.  Kimyonun  əsasən  yerüstü 
hissələrindən, meyvə və toxumlarından (Carvi  fruktus) və ya- 
ğından  (carvi  aetheroleum)  istifadə  olunmaqdadır.
Kimyonun  əsl  vətəni  Misir  sayılır.  Lakin  ona  Türk  kim- 
yonu  kimi  bilinən  (Cuminum  cyminum)  növü  Tiirkiyənin  bir 
çox  yerlərində  becərilməkdədir.  Türklər  uzaq  keçmişdən  öz 
yeməklərində  ədviyyat  olaraq  kinıyon  toxumu  işlətməkdədir. 
Azərbaycandaazyayılm ışdır. Bəzi fərdi təsərrüfatlardaəkilib-
•  •
becərilir.  Umumiyyətlə  kimyon  bitkisi  çətirçiçəklilər  fəsilə-

sino  aid  olan  birillik  ot  bitkisidir.  Mil  şokilli  kök  sisteminə 
malik, şəraitdən asılı olaraq hündürlüyü 20-40 sm və daha çox 
ola bilir. Gövdə üzərində yarpaqlar dar incə lentlər halmda par- 
çalanmış  vəziyyətdə  olur.  Çiçəkləri  3-5  saplı  çətiı* çiçəklərdir. 
Çiçək  tacı  kiçik  ağ  və  ya  bəzəıı  çəhrayı  rəngli  və  yumurtava- 
ri  5  ədəd  tac  yarpaqlarından  ibarətdir.  Mcyvələri  oval  şəkilli 
olub  hər  mcyvə  kapsulunda  iki  toxum  olur.  Toxumları  iti  və 
xoş  qoxuludur.  Bu onun tərkibində  olan uçucu yağların  olma- 
sından  irəli  gəlir.
Müalicə  məqsədilə  kimyon  toxumu  və  yağını  bitki  sa- 
tışı  məntəqələrindən  və  ya  apteklərdən  əldə  etmək  olar.  Bu 
məqsədlə səhər və axşam yeməkdən 20-30 dəqiqə qabaq  1  çay 
qaşığı  kimyon  yağmı  bir  stəkan  su  ilə  içmək  faydalıdır.  əgər 
kinıyon  toxumlarmdan  istifadə  olunarsa,  bu  zaman  toxumla- 
rı  narmladıb  toz  halma  salmaq,  onu  da  eyni  qayda  ilə  qəbul 
etmək  lazımdır.  Kimyon  bitkisi  toxumları  ilə  asan  çoxala  bi- 
lir.  Bu  faydalı  bitkini  əkib-becərməklə  toxum  əldə  etmək  və 
genişləndirmək olar.
• Ə r ik  bitkisi  (Armeııiaca  Mill)
Ərik  və  ya  qaysı  adı  ilə  tanınır.  Bu bitki  gülçiçəklilər  fəsi- 
ləsinə  aid  olan  çoxillik  ağac  bitkisidir.  Onun  bir  ncçə  növii 
məlumdur.  Yabanı  və  mədəni  halda  yayılmış  və  bir çox  ölkə- 
lərdə  əkilib-bccərilir.  Ərik  cinsinin  növlərindən  Adi  ərik 
(Armeniaca Vulqaris Zam), yabanı  halda bitən Yapon əriyi və 
Çin əriyi  (Armeniaca mume  sieb), Yabanı  halda bitən M ancur 
əriyi  (Armeniaca  manshurica  kochc),  bir  çox  ölkələrdə  bağ- 
larda mədəni  halda bccərilən və yabanı  halda rast gəlinməyən 
kələ-kötür mcy vəli  ərik,  tüklü  ərik  və  s.  (Armeniaca  dasycar-

pa  pers)  kimi  ııövləri,  eloco  do  orik  bitkisinin  becorilon  bii- 
tün  sortları  eyni  dorəcodə  faydalı  vo  şofaverici  bitkilər  sıra- 
smdadır. Hələ uzaq keçmişdon bori ərik meyvəsindon sinirləri 
qiivvətləndirmək,  zehni  yorğunluğu  aradan  qaldırmaq,  lirəyi 
qüvvətlondirmək,  qaraciyər şişini aradan qaldırmaq,  qəbizliyi 
aradan  qaldırmaq  kimi  xəstolikloro  qarşı  işlodilməkdodir. 
Cinsindon, növündən və  sortundan asılı  olaraq orik  bitkisinin 
hündürlüyü müxtolifdir.
Adi  ərik  (Armcniaca  Vulgaris  zam)  yarpaqlarım  qış- 
da  tökən  və  6-16  metr  hündiirlüyü  olan  qol-budaqlı  bitki- 
dir.  Onun  yarpaqları  gövdə  üzərində  növboli  düzülmiiş  sa- 
do  yarpaqlardan  ibarətdir.  Sortundan  asılı  olaraq  yarpaqlar 
ürəkşokilli,  böyrokvari,  yumurtavari,  ellepsvari  vo  s.  forma- 
lı  olur.  Ərik  birevli,  ikicinsli  bitkidir.  Hər  bir  çiçəyin  kasa- 
cıq  yarpaqları  5  odod  olub,  ona  müqabil  do  çiçok  tacının 
loçəklərinin sayı  da 5 ədoddir.  Loçoklori ronginə göro ağ və ya 
çəhrayı  rənglidir.  Çiçəyin  lıər  birindo  bir  ədod  dişicik  və  onu 
əhato  edən  çoxlu  sayda  erkokciklor vardır.  Çiçəklər  qısa  sap-

•  •
laqlı olub gövdəyo bitişmiş vəziyyotdodir. Tozlanmadan sonra 
onun otli və çəyirdəkli meyvəsi  əmolə gəlir.  Meyvolər sortdan 
asılı  olraq  tez,  orta  və  gecyctişən  olur.  Ə rik  meyvələri  sort- 
dan  asılı  olaraq  sarımtıl,  narıncı,  qırmızımtıl  və  s.  rongdo  ola 
bilir.  Meyvəlor  formalarına  göro  yumurtavari,  böyrəkvari  və 
s.  ola bilir.  Dadlarma  görə  şirin  meyxoş  vo  ya  acı  tamlı  olur. 
Müalicə  məqsədilo orik mcyvosindən  yaş vo  qurudulmuş hal- 
da  istifadə  edilir.  Bu  moqsodlə  yemokdon  qabaq  və  ya  sonra 
hər dəfə  10-15  odəd vo ya çox yemok olar. Ə rik kompotu və ya 
vareniyesi  də  işlədilir.  Ərik  bitkisi  toxumları  ilə  asan  çoxala 
bilir.  Bu qiymətli bitkini  çoxaltmaq və  faydalanmaq zəruridir.

• G ü l  kDİəm  (Brassica  oicracca  var.  Cauliflora  L)
Bu  bilki  xaççiçoklilor  fosilosino  aid  olan,  bir çox  ölkolordo 
tanman vo geniş okilib-bccorilon bitkidir. 4000 il bundan ovvol 
bccorilon kolom  bitkisindon  100-don  çox qiymotli kolom  sort- 
ları yctişdirilmişdir ki, onların içorisində gül kolominin xüsu- 
si ycri vardır.  Belo ki, kimyovi  torkibino göro başqa sortlardan 
üstiindür.  Giil kolomi birillik vo ya ikiillik bitkidir.  Bu bikinin 
mohsuluna  olan  tolobatından  asılı  olaraq  onu  ildo  iki  dövrdo 
yetişdirirlor.  Digor ölkolordo olduğu kimi Azorbaycanm da bir 
sıra bölgoloriııdo payız vo qış tolobatı üçün may ayından noyabr 
ayma  qodor,  yaz  tolobatı  vo toxumluq üçün  aran  bölgolorindo 
sentyabr-noyabr,  aprel vo  may  aylarında  gül  kolominin  sopin, 
okin  vo yığım  vaxtı  keçirilir.
Gül  kolominin  qida  maddolori  vo  vitaminlorlo  zongin  olan 
osas  hissosi  onun  yarpaqlar  arasında  yerloşon  ağ  vo  ya  sa- 
rımtıl  rongli  çiçok  zoğlarından  omolo  golon  göboloyo  oxşar 
dairovi  başcıq  hissosidir.  Gül  kolomi  A,  B,  C  vitaminlori  ilo 
zongindir  ki,  bunlar  insan  viicudu  üçün  zoruri  vo  faydalıdır. 
Xaççiçoklilor üçün ümumi olan yarpaq vo çiçok quruluşları gül 
kolomino do aiddir. Belo ki, onun da çiçoklori salxımvarı çiçok 
qrupunda  toplanmışdır.  Onlar solğun  sarı  rəngdodir.  Kasacıq 
vo  loçokloriıı  sayı 4,  dişicik  1,  erkokciklorin  sayı  6-dır  ki,  on- 
lardan  dördü  uzun,  ikisi  qısadır.  Mcyvolori  buynuzmcyvodir. 
Bütün  kolom  növlorinin  yarpaqları,  gövdolori  vo  çiçoklori 
yeyilir.  Onlar  eyni  ohomiyyoto  malikdir.  Lakin  kimyovi 
maddolorin  vo  vitaminlorin  miqdarına  göro  forqlonirlor.  Gül 
kolomi do digor sortlar kimi toxıım vo şitil okinlori ilo becorilir.

•Ç u ğ u n d u r  (Beta Vulgarus  hostensis  L)
Çuğundur bitkisi yabanı vo modoni halda bir çox ölkolordo 
yayılmışdır.  Çuğundur  cinsino  (Bcta  L)  daxil  cdilon  12-yo 
qodor  növ  molumdur.  Onlardan  biri  becorilon  adi  çuğundur 
vo  ya motbox  çuğundurudur.  Bu  bitki  toroçiçoklilor  fosilosino 
aid olan ikiillik ot bitkisidir.  Köklori  mcyvoköklüdür vo turpa 
bonzor  qalmlaşmışdır.  Sortlardan  asılı  olaraq  kökünün  rongi 
ağ,  qırmızı,  tünd  qırmızı  vo  s.  rongdo  olur.  Yarpaqları  azacıq 
qalınlaşmış  vo  uzun  saplaqlıdır.  Yarpaq  ayalarının  konarları 
tam  vo  ya  dalğalıdır.  Ronglorino  göro  yarpaqlar  tünd  yaşıl, 
açıq  yaşıl,  qırmızımtıl  vo  s.  olur.  Kökyanı  yarpaqları  yumur- 
tavarı,  gövdo yarpaqları uzunsov yumurtavarıdır.
Kökyam  (yarpaq rozeti)  bitkinin  birinci  ilindo oməlo  golib 
kökün  başcığında  spiral  şoklindo  yerloşmişdir.  Bitkinin  ikin- 
ci  ilindo  yarpaqlı  zoğları  vo  çiçok  daşıyan  gövdolori  inkişaf 
edir.  Bitkinin  çiçoklori  iki  cinsiyyotli  olub,  qrup  halında  top- 
lanmışdır  vo  yarpaqların  qınında  gövdolor  (zoğlar)  üzorindo 
kip  oturur.  Hor çiçok qrupu  2-6  çiçokdon  ibarotdir.  Çiçok  tacı 
yaşılımtıl  rongdo  beş  loçokdon  ibarotdir.  Çiçokdo  erkokciklor 
dişicikdon  ovvol  inkişaf etdiyindon  öz-özüno tozlanma  imka- 
nı aradan çıxır vo çiçoklor külok vo hoşoratlar vasitosilo çarpaz 
tozlanır.  Meyvolori  bir-birilo  bitişorok  kolofcik  omolo  gotiriı*. 
Homin  kolofciklor  çuğunduı* toxumu  adlanır.  Hor  kolofdo  2-6 
toxum  olur,  buna  göro  cücormo  zamanı  bir  kolofdon  bir  neço 
bitki  omolo  golir.  Çuğundurun  torkibindo  insan  viicudu  üçün 
doyorli olan Bıs  B2,  C vo PP vitaminlori, kalium, natrium,  kal- 
sium  vo  maqnezium  mineralları  vardır.  Ümumiyyotlo  adi  çu- 
ğundurun aşağıda göstorilon: -  şokor çuğunduru, yem çuğun- 
duru, torovozçilik çuğunduru (qırmızı çuğundur.) kimi növlori 
eyni  dorocodo  faydalı  bitkilordir.

Müalico moqsodilo osason qırmızı  (motbox) çuğundurunun 
şirosi  çıxarılıb  içilor  vo  ya  bişirilmiş  halda  vo  ya  xöroklordo 
istifado  edilor.  Xalq  tobabotindo  qırmızı  çuğundur  sinirlori 
yatıran, qansızlığı  aradan qaldıran,  qaraciyorin miintozom  işi- 
ni  tomin  edon,  modo  bağırsağın  işini  normaya  salan  vo  digor 
moqsodlor  üçün  işlodilmiş  vo  öz  ohomiyyotini  indi  do  saxla- 
maqdadır.


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə