Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin


•Ç a y tik a n ı  (Hippophae  rhamnoides  L)



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

•Ç a y tik a n ı  (Hippophae  rhamnoides  L)
İydə  fosiləsinə  daxil  olan  bu  bitki  çox  qodimdon 
xalq  tobabətinə  məlum  olmuşdur.  Onu  şofalı  bitki  kimi 
şöhrətləndirən  əsasən  onun  meyvə  və  toxumlarmda  A,  E,  K, 
P, F kimi  doyərli vitaminlorin və vücud üçün  faydalı olan  Mg, 
Fe,  Al,  Si,  Ti  kimi  mineral  maddələrin  olmasıdır.  Çaytikanı 
bitkisinin  yarpaqlarından  və  çiçəklərindən,  eləco  də  ca- 
van  zoğlarmdan  xalq  təbabotində  qodim  zamanlardan  çay 
dəmləməsi kimi  qan azlığında, vitamin  çatmamazlığmda,  oy- 
naq  ağrılarında  və  digor  xəstəliklərin  müalicəsində  istifadə

olunmuşdur.  Sonrakı  araşdırmalar  zamanı  onun  ürok-damar, 
mədə-bağırsaq,  cinsi  zoiflik  kimi  xostoliklordo  müsbot  tosiro 
malik olması  öyronilmiş vo  tosdiqini  tapmışdır.
Bu şofalı bitki bir çox ölkolordo yayıldığı kimi Azorbaycanda 
da  gcniş  yayılmışdır.  Ona  aran,  dağ  vo  dağotoyi  bölgolordo 
rast golinir. Yabanı halda gcniş yayılan bu ağac bitkisinin hiin- 
dürlüyü  torpaq-iqlim  şoraitindon  asılı  olaraq  5-8  mctr  vo  çox 
ola  bilir.  Gövdo  qabığı  qalm  vo  boz  rəngdodir.  Gövdosi  bu- 
daqlı  vo  şaxolidir.  Budaqları  qaydasız  ycrloşmiş  iti  uclu  sort 
tikanlıdır.  Tikanlar bitkini  yaxşı  qoruya  bilir.  Hotta  çay  tika- 
m  meyvolorini  yığmaq  bclo  asan  olmur,  çox  diqqot  vo  chti- 
yat tolob edir.  Gövdo budaqları tizorindo növboli  ycrloşon qısa 
saplaqlı,  uzun, sivriuclu yarpaqlar nozori colb edir.  Hor yarpa- 
ğın  ortasından  uzununa  yaxşı  nozoro  çarpan  morkozi  damar 
uzanır. Yarpaqların qoltuğunda tumurcuqlar yerloşir.  Çiçok vo 
meyvo  tumurcuqları  biı-birino  yaxın  yerloşmişdir.  Çiçoklori 
çotin  nozoro  çarpan  ulduz  formalıdır.  Biitünlükdo  çiçoklor 
sünbül formasında düzülmüş olur.  Çiçoklomo osason may ayı- 
na  tosadüf  edir.  Çiçoklomodon  sonra  kiçik  gilomcyvoyo  ox- 
şar  şiroli,  turş  dadlı  meyvələr əmolo  golir.  Yetişmiş  meyvolor 
sarı  və  ya  narmcı  rongo  çalır.  Mcyvə  saplağı  möhkəm  oldu- 
ğuna görə  mcyvəlor  qışda  bitki  üzorindo  qala bilir.  Çaytikanı 
toxumları  çox yağlı  olduğundan  ondan  sənaycdo  və  məişətdo 
çaytikam yağı  alınır, bu yağ  çox  faydalıdır.  Çaytikanı  mcyvə, 
yarpaq və qabığmdan, cavan zoğlarından çay domloməsi kimi 
istifado  etmok  olar.  Meyvələrindən  kampot,  mürəbbə  bişi- 
rib  istifadə  etmok  olar.  Bitkinin  çoxaldılması  kök  pöhrələri 
və  gövdə  çiliklori  vasitəsilə  aparıla  bilir.  Çay  tikanı  fərdi 
təsərrüfatlarda  yaxşı  mohsul  vcrir.  Bu  faydalı  bitkini  əkib- 
bccərib  faydasını  görün.

Böyrək,  sidik yolları,  sidik kisəsi 
xəstəliklərinin  müalicəsində və  daşların 
salınmasında  faydalı  olan  bitkilər
Göstorilon  xostoliklorin  müalicosindo  xalq  tobabotino  mo- 
lum  olan bir çox  bitkilor insanlar torofindon  öyronilmiş  vo  sı- 
naqdan  kcçirilmişdir  ki,  bu  bitkilor  indi  do  öz  ohomiyyotini 
saxlamaqdadır.  Onların  bir  qismini  sizlorlo  tanış  ctmoklo, 
bozilori  haqqında bir qodor otraflı  bilgi  vcrmok istordim:
Qatırquyruğu  (Eguisetum arvcnsc)
Ardıc  (Juniperus L)
Arpa  (Hordeum  L)
Zoncirotu  (Taraxacum  L)
Ayrıqotu  (Agropyrum  Gacrtn)
Paxla  (Phaseolus)
Quşoppoyi  (Capsclla bursa pastoris  L;  Mcdic)
Altın  otu  (Helichrysum  arcnarium) -  solmazçiçoyi 
Altmbaşaqotu  (Solidago  officinalis)
Gicitkon  (urtica  dioica L)
Koroviz (Arium  graveolcns  L)
Prasa (Allium porrum)  vo ya kovor 
Sarımsaq  (Allium  sativum  L)
Şalğam  (Brassica rapa  L)
Turp  (Raphanus  sativus  L.)
Andızotu  (jnula helenium  L)
Çörokotu  (Nigclla)
Qırxbuğum  (jydlans rcgia  L)
Ayıdöşoyi  (Dryopteris  Adans)

Aslan pəncosi  (Alchemilla Vulqaris)
Böyürtkən  (Rubus  L)
Dəmirtikanı  (çoban köçürdon).  (Tribulus  tcrrestris) 
Qoyun  otu  (Agrimonia  Eupatoria)
©Quşəppəyi  (Capsella  Medic)
Çoban  kisəsi,  quşokməyi,  çoban  dağarcığı  kimi  adlarla  da 
tanınır.  Xaççiçoklilər fəsilosinə  aid  olan  bu  bitki  cinsi  bir çox 
ölkələrdə  yayılmışdır.  Onun  6-dan  çox  növü  elmə  məlumdur 
ki, bunlardan da bir növünə Azərbaycanın btittin  bölgolərindo 
təsadiif  olunur.  Əkinlordo,  bağlarda,  yol  kənarlannda,  açıq 
sahəlordo,  münbit  torpaqlarda  çox  yayılmış  olur.  Bu  biril- 
lik  yabanı  bitkinin  meyvələri  tez  yetişdiyinə  və  tcz  də  ycrə 
töküldüytinə  görə  cücərərək  yay  ərzində  3-4  nəsil  vcrir. 
Quşəppəyi  həm  göyərti  kimi  yeyilir,  həm  də  dərman  hazırla- 
maqda istifadə edilir.
Çox  qodim  vaxtlardan  ondan  təbabətdə  qan  dayandırıcı, 
böyrək  və  sidik  yollarından  qum  və  daşların  salınmasında, 
boğaz ağrılarında, cinsi zəiflikdə şəfavcrici bitki kimi  istifadə 
edilmişdir.  Torpaq-iqlim  şəraitindən  asılı  olaraq  çiçək  oxu  ilə 
birlikdə  hündürlüyü  20-30  sm  və  daha  çox  olur.  Mil  köklərə 
malik  olan  quşəppəyinin  gövdəsi  az budaqlı  və ya  sadə  quru- 
luşdadır.  Yarpaqları  rozet  şəkillidir.  Saplaqlı  yarpaqlar  lələk 
şəkilli  bölünmi'ışdür.  Gövdə  üzorində  olan yarpaqları  isə  otu- 
raqdır,  lentşəkillidir  və  uzunsovdur.  Çiçəkləri  salxım  çiçək 
qrupundadıı*.  Hər  bir  çiçəyin  kasacığı  4-kasa  yarpağından, 
çiçək tacı  ağ rəngli 4-ədod  sərbost ləçəkdon  ibarətdir.  Çiçəyin 
ortasında  6  erkəkcik  və  bir  dişiciyi  vardır.  Tozlanmadan 
sonra  iiçbucaqlı  yastı  buynuzmeyvə  əmələ  gəlir.  Yctişmiş

mcyvəlor  içərisində  arakəsmələrdə  sarımtıl  rəngli  toxumlar 
yerləşir.  Quşəppəyindən  dərman  ınəqsədilə  kök,  yarpaq  və 
meyvələrindən  çay dəmləməsi  kimi  istifadə cdilir.  Cavan yar- 
paq və zoğlarından göyərti  kimi  də  istifadə edilir.
•A rd ıc  (Juniperus  L)
Çılpaqtoxumlular  qrupuna  və  sərvlər  fəsiləsinə  aid  olan 
ardıc  cinsinin  növləri  bir  çox  ölkələrdə  təbii  halda  yayılmış 
həmişəyaşıl  bitkilərdir.  Azərbaycanda  bu  cinsin  6  növünə 
təsadüf olunur.  Bu ııövlərdən yarpaqları  iynə  şəklində və yar- 
paqlaıı  pulcuq  şəklində  olan  növlər  geniş  yayılmış  və  daha 
çox  tanınır.  Bu  növ  ardıclar  kol  və  ya  alçaq  boylu,  bəzən 
5-6  mctr  və  daha  çox  hündiirlüyü  olan  bitkilərdir.  Məsələn, 
Qafqaz  ardıcı  və  Şərq  ardıc  növləri  Azərbaycanm  dağ  və 
dağətəyi  bölgələrində  meşə  kənarlarında,  başqa  ağaclarm 
bitmədiyi  açıq  ycrlərdə,  yamaclı  qayalıq  və  daşlıq  yerlərdə 
rast gəlmək olar.
Kol  şəkilli  alçaqboylu  ardıcın  gövdə  tizərində yerləşən iiç- 
künclü iynəşəkilli  yarpaqları  göyümtül  rəngə  çalır.  Yarpaqlar 
gövdə  üzərində  qarşı-qarşıya  oturur və  dəstələrlə  yerləşir.  Bu 
ardıcın  oval  şəkilli  kiçik  meyvələri  giləmeyvə  adlanır.  Onlar 
yetişməmişdən  əvvəl  göyümtiil  rəngdə,  yetişdikdən  sonra 
qara  rəngdə  olur.  Yetişmiş  meyvələrini  dekabr  və  yanvar  ay- 
larında yığmaq olar.  Yetişmiş mcyvələri  mart ayında yerə  tö- 
külmiiş  olur.  Onları  bu  vaxtlar ycrdən  də  yığmaq  olur.  Onun 
müalicəvi  əhəmiyyəti  daha çoxdur.
Ardıc  bitkisindən  xalq  təbabətində  çox  qədim  vaxtlar- 
dan  şəfavcrici  bitki  kimi  istifadə  olunmaqdadır.  Bu məqsədlə 
onun  meyvələrindən  böyrək  və  sidik  yollarmm  qum  və  daş-

lardan  təmizlonmosindo,  qan  şəlcərinin  aşağı  salınmasmda, 
damar  sərtliyi  kimi  xəstəliklərin  miialicəsində  istifadə  olun- 
muşdur.  Dərman  məqsədilə  ardıcın  cavan  yarpaqlı  zoğundan 
və  osasən  meyvələrindən  çay dəmləməsi  kimi  istifadə  olunur. 
Bitkidən istifadə fasilələrlə  15-20 gün davam cdilə bilər. Fasilə 
vcrildikdən  sonra  davam  ctmək olar.
oArpa  (Hordeum  L)
Taxıllar  fəsiləsinə  aid  olan  A rpa  cinsi  birillik  ot  bitkisidir. 
Saçaqlı  kök  sisteminə  malikdir  və  diskvari  şəkildə  yuxarıya 
doğru  qalxan  gövdəsi  buğumludur.  Buğumları  bir  qədər  qa- 
barıqdır.  Kökümsov  gövdələrindən,  ycrüstü  gövdələrin  dib 
hissəsindən  əlavə  budaqlar  əınələ  gəlir.  Yəni  kollanma  baş 
vcrir.  Yarpaqları  lentşəkilli,  uzun  və  ucu  sivridir,  paralel  da- 
marlıdır.  Yarpaqlar  gövdənin  buğumlarma  qmları  vasitəsilə 
birləşmiş  olur.  Çiçəkləri  ınürəkkəb  sümbiil  qrupunda  toplan- 
mışdır.  Hər bir sümbül  sümbülcüklərindən  təşkil  olunmuşdur 
və  hər  sümbülcükdə  bir ədəd  çiçək  olur.Meyvəsi  quru  və  biı- 
toxumlu dənmeyvədir.
Arpa  cinsinə  daxil  olan  18-dən  artıq  növ  bir  çox  dünya 
ölkələrində  yayılmışdır.  Azərbaycanda  7  növünə  yabanı  hal- 
da  və  bir  növünə  becərilən  halda  təsadüf olunur.  Yabanı  hal- 
da bitən dovşanarpası və ya piş-pişə (hordeum lcporinum  linr) 
adlanan  növün  hündürlüyü  30-40  sm.ə  qədər  olur.  Bu  növ 
Azərbaycanm aran, dağ ətəyi və orta dağ qurşağı bölgələrində 
yolların,  arx və çayların kənarlarında,  əkinlərdə, dincə qoyul- 
muş  torpaqlarda,  quru  yamaclarda  və  s.  yeıiərdə  geniş  ya- 
yılmışdır.  Təsərrüfatlarda  əkilib-becərilən  arpa  (Hordeum 
vulqare  L)  növünün  gövdəsi  hamar  olub  80-85  sm-ə  qədər 
hündüıiüyə  çatır.  Ycm bitkisi  kimi  dənlərindən  və  küləşindən

hcyvandarlıqda  istifadə  olunur,  clocə  do  çörok  bişirmədo  vo 
piyvo  hazırlanmasında istifado  cdilir.
Xalq  tobabotindo  böyrok  vo  sidik  yollarındakı  iltihablarm, 
qum  vo daşlarm  tomizlonmosindo, prostat vozin böyiimosinin 
vo  osobi  qusmaların  qarşısının  alınmasında  istifado  olun- 
muş  vo  indi  do  öz  ohomiyyotini  saxlamışdır.  Miialico  ıııoq- 
sodilo  arpa  donlori  çay  domlomosi  kirni  vo  ya  narınladılmış 
halda  ycmokdon  20-30  doqiqo  önco  daxilo  qobul  cdilor.  Arpa 
donlorini  cücordib,  onun  ilk  kiçik  ci'ıcortilorindon  do  döyül- 
müş-ozilmiş  halda  qida  vo  dorman  kimi  istifado  ctmok  olar. 
Arpanın bütün  növlori  faydalı  sayılır.
•Ayrıqotu  (Agropyrum  Gacrtn)
Taxıllar  fosilosino  aid  olan  Ayrıqotu  cinsi  yabanı  hal- 
da  biton  çoxillik  ot  bitkisidir.  Ayrıqotu  cinsinin  diinya 
ölkolorindo  yayılmış  50-yo  qodor  növü  molumdur  ki,  onlaı- 
dan  Azorbaycanda  15  növüno  tosadüf  olunur.  Buıılardan 
sürünon  ayrıqotu  (Agropyrum  rcpcsn  L)  növü  on  çox  yayıl- 
mışdır.  Sarımtıl  ağ  rongli  sürünon  köklimsovlara  malikdir. 
Kökümsov  gövdo  üzorindo  çoxlu  sayda  tumurcuqlar  olur  ki, 
homin  tumurcuqlardan  yerüstü  gövdolor  omolo  golir vo  asan- 
lıqla  torpaq  iizorino  çıxaraq  inkişaf edir.  Dik  duran  gövdosi 
hamardır.  80  sm  vo  daha  çox  hiindürlüyə  çata  bilir.  Gövdodə 
yarpaqlar  öz  qınları  ilə  oturur.  Yarpaqlar  yaşıl  vo  ya  göyüm- 
tül  rənglidir,  xotvari  vo  düz  ayalıdır.  Alt  tərofdən  hamar,  iist 
torofdən  iso  hamar  dcyil.  Çiçəkləri  sünbül  tipli  çiçok  qrupun- 
da  toplanmışdır.  Çiçokloı*  15-20  sm  uzunluğuna  çatır.  Hor bir 
sünbül  sünbülcüklərdon  təşkil  olunmuşdur.  Hor siinbülcüklor 
5-10  çiçəkdon  ibarotdir.  Iyun-avqust  aylarında  çiçəkləyir  və 
dən  əmolo  gotirir.

Ayrıqotu  hom  toxumları,  hom  do  süriinon  kökümsovları 
vasitosilo  siirotlo  artıb  çoxala  bilir.  Pis  becorilmiş  torpaqlarda 
ayrıqotu bozon clo çoxalır ki, homin sahoni  okiıı üçün yararsız 
hala salır. Azorbaycanda araıı vo dağlıq bölgolordo dirriklordo, 
çomonliklordo,  üzümlüklordo  arx  konarlarında  alaq  otu 
kimi  yayılmışdır.Ayrıqo  tunu  bozən  çayırla  (Cynodon)  qa- 
rışıq  salanlar  olur.  Doğrudur,  hor  ikisi  eyni  fosiloyo  aid  ox- 
şar  bitkilər  olsalar da  onların  hoı*  birinin  fərqli  xiisusiyyətlori 
vardır.  Ayrıqotunun  yarpaqları  enli  və  uzun,  kökümsovla- 
rı  isə  yoğundur.  Ayrıqotu  köklərini  yaz  vo  payızda  yığıb  qu- 
rudur,  ümumi  qaydalaıia  istifadə  edirlər.  Hələ  çox  qədimdən 
ayrıqotu  kökləri  sidik  sökdüriicü,  böyrək  vo  sidik  yollarımn 
təmizlənməsi,  daşların  salınması,  iltihabların  aradan  qaldınl- 
ması  kimi  xəstoliklərin  müalicosindo  xalq  tobabotinin  yaxııı 
köməkçisi  olmuşdur.
;  ®Paxla  (phaseolus  L)
Bu bitki  lobya,  fasulye və  s.  adlarla  da tanmır.  Ona  bir çox 
ölkələrdə  yabanı  və  mədəni  lıalda  rast  golinir.  Paxla  vo  ya 
adi  lobya  cinsi  kimi  tanınan  bu  bitkinin  150-dən  artıq  növti 
məlumdurki, onlardan üç növü Azərbaycanda əkilib-becorilir. 
Bunlardaıı  biri  hamının  tanıdığı  kimi  adi  lobyadır  (phase- 
olus  vulqaris  L).  Paxla  cinsinə  daxil  olan  bütün  növlor  eyni 
dərəcədə əhəmiyyətlidir.  Onlar çox oxşar quruluşa malik olub 
eyni  bir  fəsiləyo,  yəni  paxlalılar  fosilosino  aiddir.  Hamısımn 
meyvəsi paxlameyvə  adlanır.  Çiçəkləri  oturmuş  kəpənəyi  xa- 
tırladır.  Kökləri  mil kökltidür.  Gövdoləri  dik duran  və  sarma- 
şan olur. Paxla və adi lobya ərzaq və dərman bitkisidir. Adəton 
çiçəklorindən  dorman kimi,  meyvələrindon qida  kiıııi  istifado

ediliı*.  Paxla  (adi  lobya)  birillik  bitki  olub  sarınan  gövdəyə, 
üçlii  mtirokkob  yarpaqlara,  salxım  tipli  çiçok  qrupuna  malik- 
dir.  Hündürlüyü  1-2  mctr  vo  daha  çox  olur.  Bitkinin  nozori 
colb  cdon çiçok  qrupunda 2-6 odod çiçok olur.  Hor çiçoyin  ka- 
sası  zongvaridir.  Çiçok  tacı  ağ,  çohrayı  vo  bonövşoyi  rongdo 
olur.  Çiçok  yanlığı  ikiqatdır,  beşüzlüdür,  5  odod  kasa  yarpa- 
ğı  vo  5  odod  loçok  yarpaqları  vardır.  Lakin  çiçok  loçoklori 
miixtolifdir. Kasa yarpaqları vo loçoklorinin ikisi bitişik halda- 
dır. Çiçok tacının arxa loçoyi böyükdür. Çiçok tacını yanlardan 
eyni  böyiiklükdo  iki  loçok  ohato  cdir.  Çiçokdo  erkokciklorin
sayı  10  odod,  dişiciyin  sayı birdir.  Mcyvosi  paxlameyvodir vo
. 1*
sallaq voziyyotdo ycrloşir.  Paxlamcyvonin içorisindo taycıqlar 
üzorindo 2-8  toxum yerloşir.
Dorman  moqsodilo  xalq  tobabotindo  çiçoklorindon  sidik 
yollarının  tomizlonmosindo,  böyrok  iltihablarınm  aradan  qal- 
dırılmasmda,  böyrokdon  qum  vo  daşların  salınmasında  isti- 
fado  edilor.  Qeyd  edok  ki,  paxlanın  bir  növü  olan  acı  paxla 
deyilon  yabanı  ot  bitkisinin  çiçoklori  do  bu  moqsodlo  işlodilo 
bilor.  Hor hansı  bitkiııin  çiçoyini  onun  çiçok açan vaxtında yı- 
ğıb az kölgoli ycrdo qurudub şiişo qablarda saxlamaqla hor bir 
vaxtda  istifado  ctmok olar.
•C əfəri  (Petroselinum  hortense Hofm.)
Cofori  bitkisi  petruşka,  medenuvaz  adlarlı  ilə  də  tanınır. 
Çotirçiçəklilor  fosiləsino  aid  olan  bu  bitkinin  hündürlüyü  tor- 
paq  -   iqlim  şoraitindoıı  asılı  olaraq  30-100  sm  ola  bilir.  Ona 
yabam vo modoni halda bir çox dtinya ölkələrində təsadüf olu- 
ııur.  Bu ot bitkisi  əsason, torəvoz bitkisi olaraq əkilib becərilir. 
Onun  bütün  hissəlori  qida  kimi  ycyilir  və  ya  ədviyyat  kimi

xörəklorə qatılır. Xoşa gəlon qoxusu ilə scçilir. Xalq tobabotinə 
çoxdan  məlum  olan  bu  bitki  şofaverici  kimi  istifadə  olunmuş 
və  indi  do  öz  əhəmiyyətini  saxlamışdır.  İki  illik  və  ya  çoxil- 
lik  bu  bitki  toxumları  ilo  çoxalır.  Hoyatmın  birinci  ili  kök  və 
ycrüstü  hissəlor  əməlo  gəlir.  Həyatınm  ikinci  ili  çiçəkloyir və 
toxum əmələ gəlir.  Yerüstü hissəsi  6-8  odod uzun yarpaq  sap- 
lağı əmələ gotirir.  Hər belo saplağm yarıdan yuxarı hissəsində 
qarşı-qarşıya dayanan nisbotən qısa saplaqlı yarpaqlar yerləşir 
ki,  həmin  yarpaqlaı* tək  yarpaqla  tamamlanır.  Yarpaqlar  iiçlii 
və  kənarları  kiçik  parçalanmış  haldadır.  Çiçəklənmozdon 
öncə  uzun  yarpaq  saplaqları  arasmda  çiçok  zoğu  oməlo  gəlir 
və yuxarıya doğru qalxıı*.  Həmin çiçok zoğıı üzorindo bir neçə 
çətir  çiçoklər  əmələ  gəiir.  Belə  çiçəklər  mürəkkəb  çətir  ad- 
lanır.  Çiçəkləmədən.sonra  kiçik  toxumlu  meyvələri  əməlo 
golir.  Cəfəri  meyvəköklü  tərovəz  bitkisidir.  Onun  torpaqal- 
tı  meyvəkökləri  çox  halqalanmış,  şişkinloşmiş,  hamar  olma- 
yan və  ağ  rəngli,  üzərində  çoxlu  yan  kökləri  olan  kök sistcmi 
vardır. Yaxşı becərilmiş torpaqlarda meyvəköklərin uzunluğu 
20-25  sm və daha  çox dərinliyə  gedə  bilir.
Hələ  çox  qədimdən  xalq  təbabotindo  dərman  bitkisi  kimi 
onun yarpaqlı  və  köklü  formalarmdan  istifadə  olunmuşdur.  Bu 
moqsədlə ondan böyroklordə qum və daşlarm salmmasmda, cin- 
si  zəiflikdo,  yüksək  qan  təzyiqiniıı  salınmasında,  qaraciyər şiş- 
lorinin  aradan  qaldırılması  kimi  xostoliklorin  müalicosində  is- 
tifadə  edilmişdir.  Bununla  yanaşı  bəzi  müəlliflərin  məlumat- 
larına  görə  böyrək  iltihabı  olanlar  cəfəridon  çox  yeməməli- 
dirlər.  Dərman  məqsədilə  cəfərinin  kökündən,  torpaqüstü  his- 
sələrindən, toxumlarından yaş və ya qurudulmuş halda çay dəm- 
ləmosi  kimi  səhər-axşam  bir  stokan  olmaqla  fasilolərlo  istifadə 
edilə bilər.  Digər bitki çaylarmm tərkibino də qarışdırıla bilər.

®Qıı*xbuğum  (Polygonum  aviculare  L)
Əvolikçiçoklilər  (polygonaccac)  fosilosindon  olan  birillik 
ot bitkisidir.  Dünyanın bir çox ölkolorindo yabaııı  halda yayıl- 
mış,  yero sorilon vo ya dikduran qol-budaqlı gövdoyo malik ot 
bitkisidir.  Gövdosi  vo bütün  qol-budaqları  çoxlu buğumlardan 
ibarotdir.  Kiçik  cllepsvari  yarpaqları  vo  nozoro  çotin  çarpan 
çohrayı  rongli  xırda çiçoklori  vardır.  Əsason  iyun  ayından pa- 
yıza  qodor  çiçoklomosi  davam  cdir.  Çiçoklomodon  sonra  üç- 
künclü  kiçik  toxumlar  omolo  golir.  Azorbaycanda  aran,  dağ 
vo dağotoyi  bölgolordo çox yayılmışdır.  Ona yol konarlarında, 
münbit  vo  münbit  olmayan  torpaqlarda,  hoyatyanı  saholordo 
vo s.  ycrlordo  tosadiif olunur.
Bozon  qırxbuğum bitkisini  digor bir bitki  olan qatırquyru- 
ğu  bitkisi  ilo  qarışıq  salanlar  olur.  Bilmok  gorokdir  ki,  qırx- 
buğum osil  kök,  gövdo, yarpaq, çiçok vo meyvosi olan çiçokli 
bitkiloro  aid  olduğu  halda,  qatırquyruğu  iso  sporlu  bitkiloro 
aiddir.  O,  spoıiarla  çoxalan,  hoqiqi  yarpaq,  çiçok  vo  toxum- 
dan  mohrumdur  (bu  bitkinin  tosviri  vo  şokli  do  kitabımız- 
da  göstorilmişdir).  Qırxbuğum  sidikqovucu  bitki  kimi  holo 
çoxdandır  ki,  elmi  tobaboto  vo  xalq  tobabotino  molumdur. 
Oııdan  böyrok  daşlarımn,  sidik  yollarınm,  sidik  kisosi  vo 
öd  kisosi  xostoliklorinin  müalicosindo  istifado  edilmokdodir. 
Bu  bitkidon  homçinin  vorom  xostoliyinin,  daxili  qanaxma- 
lar,  yüksok  qan  tozyiqi  kimi  xostoliklorin  müalicosi  barodo 
bir  çox  monbolordo  gcniş  molumatlar  verilmişdir.  Dorman 
moqsodilo  qırxbuğum  çiçokloyon  zaman  onun  yerüstü 
hissolori  yığılıb  qurudularaq  çay  domlomosi  kimi  yemokdon 
qabaq  gündo  2-3  dofo  içilir.  Qırxbuğum  çiy  vo  ya  bişirilmiş 
halda  qida  kimi  do  yeyilir.  Bclo  qobul  qan  tozyiqi  yüksok 
olanlar üçün daha faydalı  sayılır.

•A ltınbaşaq  otu  (Solidago  officinalis)
Bir  çox  ölkolordo  şofavcrici  kimi  tanınmış  bu  bitki  yəhudi 
otu  vo  altınsa  adlaıia  da  tanmır.  Çoxdan  boridir  ki,  xalq 
tobabotindo böyrok daşlarının salınmasında, sidik kisosi  vo si- 
dik*yolları iltihabında, yaralarm sağalmasmda, qarqara etmok 
yolu ilo boğaz, udlaq vo qırtlaq iltihablarmda, qaraciyor, astma 
vo boğmaca kimi xostoliklorin  miialicosindo  işlodilmokdodir.
Altmbaşaq  otuna  bizim  ölkomizdo  dağ  vo  dağotoyi 
bölgolordo:  meşo  otoklorindo,  meşo  talalarında,  xondoklordo, 
yastanlarda,  ağacları  kosilmiş  orazilordo  vo  s.  rast  golinir. 
Yayıldığı  orazidon  asılı  olaraq  çiçoklorlo  biıiikdo  gövdosinin 
hündüıiüyü  30-100  sm  ola  bilir.  Çox  illik  ot  bitkisidir.  Erkon 
yazda  cücorib  inkişaf edir  vo  iyun-iyul  aylarında  çiçokloyir. 
Tiiklü  gövdosi  i'ızorindo  qızılı  sarı  rongli  çiçoklori  nozori  colb 
edir.  Hor  çiçok  oxu  ensiz  vo  uzun  yarpaqların  qoltuğundan 
çıxır.  Yuxarıda  olan  yarpaqlar  aşağıda  yerloşon  yarpaqlaı- 
dan  bir qodor kiçik  olur.  Bozon  altınbaşaq  otu  ilo  Altın  otuııu 
(Helichrysum arenarium) qarışıq salanlar olur.  Bilmok  lazım- 
dır ki, Altmotu (solmazçiçok)  alçaq boylu 50-60 sm hündüıiü- 
yü olan birillik bitkidir.  Onun da çiçoklori  qızılı  sarı ronglidir. 
Bu  bitkidon  do  böyrok  daşlarınm  salınmasmda,  sidik  yolla- 
rı  iltihabmda  vo  s.  xostoliklorin  müalicosindo  istifado  olunur. 
Altmbaşaq  otu  hor  növ  böyrok  xostoliyindo  çox  faydalı  bitki 
sayılır.  Müalico moqsodilo çay hazırlayan zaman bir çay qaşı- 
ğı  qurudulub  vo  narm  hala  salınmış  bitki  kiitlosini  bir  stokan 
qaynar  su  hesabı  ilo  10-15  doqiqo  domloyib  süzdükdon  sonra 
giindo  2-3  dofo  yemokdon  20-30  doqiqo  qabaq  ilıq  halda  bir 
stokan qurtum-qurtum  içmok olar.

•G icitkən  (Urtica  dioica  L)
Bu  bitki  demok  olar  ki,  bir  çox  ölkələrdo  yabanı  hal- 
da  yayılmış  çoxillik  ot  bitkisidir.  Qardaş  Tiirkiyodo  isırqan 
otu  adı  ilo  çox  tanınır.  Gicitkon  (urticaccac)  fosilosindondir. 
Azorbaycanda  gicitkon  cinsinin  3  növüno  tosadlif  olunur. 
Dcmok olar ki, ölkomizdo aran, dağ vo dağotoyi bölgolordo çox 
gcniş  yayılmışdır.  Əsason  dağ  çayları  vo  doro  konarlarında, 
su tutan yerlorin yaxınlığında vo rütubotli yeıiordo çoxluq ha- 
lında  yayılmışdır.  Gicitkon  kökümsovlu  bitkidir.  Şaxoli  kö- 
kiimsovları  vasitosilo  torpaq  altında sürünorok yayıla bilir vo 
yeni-ycni  yerüstü  zoğlar  omolə  gotirir.  Dikduran  qollu-bu- 
daqlı  və  dördktinclü  gövdələri  torpaq-iqlim  şoraitindən  asılı 
olaraq  60-100  sm  vo  daha  çox  hündürlüyə  çata  bilir.  Yeriistü 
gövdəsi  üzoriııdə  qarşı-qarşıya  ycrləşmiş  uzun  saplaqlı  yar- 
paqlar  və  hər  qoşa  yarpaqların  arasında  isə  iki-iki  olmaqla 
kiçik  yarpaqlar  yerləşir.  Iyun-avqust  aylarında  payıza  qədər 
çiçokləyir.  Xırda yaşıl rəngli çiçoklori  budaqların  qoltuğunda 
sünbül  kimi  toplanmışdır.  Meyvoləri  ağımtıl  kürəcikşəkilli 
vo  birtoxumludur.  Bitkinin  ycrüstü  gövdə  və yarpaqları  baş- 
dan-başa  sort  tiikcüklərlo  ohato  olunmuşdur.  Tükcüklor  in- 
sanın  əlinə  və  bədonino  toxunduqda  həmin  yerdo  acışma  və 
qaşınma  baş  verir.  Bu  ona  görədir  ki,  bitkinin  bədonindo, 
əsason  tükcüklordo  qarışqa  turşusu  və  ya  formika  adlanan  -  
(IICOOH)  üzvi  turşu  vardır ki,  bu  turşu  da  öz qıcıqlandırıcı- 
acışdırıcı  tosirini  göstərir.
Gicitkən  xalq  tobabotinə  çoxdan  məlum  olmuşdur.  Ondan 
öd və böyrək daşı xostoliklorindo, revmatizm, ekzema, şəkərli 
diabct,  babasil  kimi  xəstəliklərdə  istifado  edilmiş  və  indiyə 
qədər öz əhomiyyətini saxlamaqdadır. Müalicə məqsədilə on- 
dan  yaş və  ya qurudulmuş  halda  istifadə olunur.  Bu  məqsədlə

bitkinin yarpaq vo cavan hissolori, toxumları yay foslindo top- 
lanıb az kölgoli yerdo qurudulur.  Ona göro ki, onun torkibindo 
olan  B ,  B  ,  K  vitaminlori  vo  digor  maddolor  qoruna  bilsin. 
Qurudulmuş bitki hissolorindon çay domlomosi kimi gündo 2-3 
dofo içmok, yaş  vaxtı  iso  şirosindon  vo  ya çay domlomosindon 
istifado  etmok  olar.


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə