Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin


Ürək və  qan-damar sistemi  üzvləri



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Ürək və  qan-damar sistemi  üzvləri 
xəstəliklərinin  müalicəsində və  yüksək qan 
təzyiqinin  aşağı  salınmasmda  faydalı 
olan  bitkilər
Uzaq  keçmişdən  bu  güno  qodor  xalq  tobabotindo  vo  clmi 
tobabotdo  ürok-damar  sistemi  üzvlorinin  müalicosindo  vo 
yüksok  qan  tozyiqinin  aşağı  salınmasında  bir  çox  faydalı  bil- 
gilordon  istifado  olunmuşdur.  Tanıdığımız  belo  bitkilərin  bir 
ncçosinin  adlı  siyahısını  toqdim  ctmoklo  onlardan  bozi  nü- 
munolor haqqında bir qodor geniş bilgi  vermok  istoyirom:
Yemişan  (Crataegus L)  vo ya Alıc 
Böyürtkon  (Rubus  L)
Çörokotu  (Nigclla arvcnsis)
Alma  (Malus  damastica Borkh)
Ənginar (Cynara Lcolymus)
Kök (Doucus  corota)
Balqabaq  (Cucurbita)
Koroviz (Apium graveolens)
Albalı  (prunus),  gilonar,  turş  gilas 
Limon  (Lcmon)  S  -  chizandra chinensis Baill 
Cofori  (Midenuvaz) -  pctrosclinum hortcnse Hofm. 
Biyan  kökiı  (piyan) -  Glycyrrhiza glabra L.
Yer adamı  (Jcnşen) -  panax  Ginseng 
Soğan  (Allium porrum)
Sarımsaq  (Bütün) -  Allium sativum 
Şahtoro,  Şahterc  (Fumaria L)
Dazıotu  (Kantaron) -  Iiupcricum perforatıım

Qov  göboloyi  Rcishi  Mantarı  (Rcishi  Mantarı  vo  onun 
növlori)
Domirtikanı  (Tribulus terrestris)
Aslanquyruğu  (şirquyruğu) -  Lconurus 
Boymadoron  (Achillea mellcfolium)
Oğulotu Melissa (Melissa) -  Mclissa officinalis. 
Çaytikanı  (Hippophae rhamnoidcs  L)
Qatırquyruğu (Eguisetum  arvense L)
Itburnu  (Rosa  canina)
•Yemişan  (Crataegus  L)
Bu  bitki  Alıc,  ekşimuşmula,  beşyuvalı  yenıişan,  qırmı- 
zı  hamar  yemişan  kimi  adlarla  da  tanınır.  Yemişan  yaba- 
nı  halda  biton  5-6  metr  vo  ya  daha  çox  htindürlüyü  olan  ti- 
kanlı  ağac  vo  ya  kol  bitkisidir.  Yemişan  cinsinin  700-o  qodor 
növü  molumdur.  Onlar  bir  çox  ölkolordo  yayıldığı  kimi, 
Azorbaycanda da gcniş yayılmışdır.  Alimlorin  molumatlarına 
göro  bizim  ölkomizdo  9  növii  yayılmışdır.  Onlara  aran,  dağ 
vo  dağotoyi  bölgolordo  tok-tok  vo  ya  qrup  halında  tosadüf 
olunur.  Bu  qiymotli  bitkiyo  az  hallarda  fordi  tosorrüfatlarda 
da  rast  golmok  olur.  Şofalı  bitki  kimi  tanınan  ycmişandan 
holo  kcçmiş  vaxtlardan  xalq  tobabotindo  ürok-damar  xos- 
toliklorinin  müalicosindo  geniş  istifado  olunmuşdur.  Yemi- 
şanın damar genişlondirici, iırok çatışmazlığı, yüksok qan toz- 
yiqinin  düşiirülmosi,  sinir  sistemindo  sakitloşdirici  vo  digor 
xostoliklorin  müalicosindo  çox  faydalı  olduğu  barodo  çoxlu 
molumatlar verilmişdir.  Yemişan  bitkisinin  gövdosi  boz rong- 
lidir.  Gövdo üzorindo yerloşon cavan budaqları adoton tiiklorlo 
örtülmüş olur. Budaqlar iizorindo nazik tikanları onu yaxşı qo-

ruya bilir.  Yaıpaqları  sadoclir vo  növboli  düziilüşlüdür, yarpaq 
ayalarının  konarları  bilkinin  növündon  asılı  olaraq  3-5,  bozon 
daha  çox  dilimlonmiş  olur.  Yarpaqları  üst  torofdo  tünd  yaşıl, 
alt  torofdon  açıq  yaşıldır.  Bitkinin  çiçoklori  mürokkob  qal- 
xanvari,  bozon  sado  çotir çiçok  qrupu  omolo  gotirir.  Ağ rongli 
çiçoklori  qruplar  halında  budaqların  uclarıııda  ycrloşmişdir. 
Çiçoklomodon  sonra  az  otli  yaşıl  mcyvolor  omolo  golir,  onlar 
yctişdikdo  qırmızı  vo  ya  çohrayı  rong  alıı*.  Mcyvolor bitkinin 
növündon  asılı  olaraq  miixtolif  formada  vo  ölçüdo  olur.  Hor 
bir növün  mcyvolori  qiymotli  vo  faydalıdır.
Xalq  tobabotindo  yemişanın  cavan  yarpaqlı  zoğlarından 
çiçok  vo  mcyvolorindon  yaş  vo  ya  qurudulmuş  halda  istifado 
olunur.  Bu  moqsodlo  çiçok  vo  mcyvolorindon  osason,  çay 
domlomosi  kimi  vo  ya  toxumları  narınladılmış  halda  hob 
şoklindo  daxilo  qobul  cdiliı*.  Bundan  başqa  ycmişan  mcyvosi 
xoş dadlı  olduğundan  qida kimi  ycyilir.
©Çörəkotıı  (Nigclla  L)
Bu  bitki  cinsinin  bir  çox  növlori  molumduı*.  Onlar  ya- 
banı  vo  modoni  halda  gcniş  yayılmış  birillik  ot  bitkisidir. 
Bunlar  çörok,  çörokotu,  Adi  nigclla,  şorq  nigellası,  Türk 
çörokotu,  Misir  çörokotu,  İspaniya  çörokotu,  Nigclla  saliva 
vo  digor  adlarla  tanınar.  Bozi  monboloro  göro  çörokotunun 
votoni  Türkiyo  sayılır  vo  oradan  dünya  ölkolorino  yayılmış- 
dır.  Lakin  min  illordir  ki,  bu  bitki  Türkiyodon  çox  Afrikada, 
Misiıdo vo digor ölkolordo okilib  bccorilir.  Qodimi  vaxtlardan 
bu güno kimi  müxtolif xostoliklorin  (böyrok,  iırok-damar, dia- 
bct,  cinsi  zoiflik vo  s.)  miialicosindo  şofavcrici  bitki  kimi  xalq 
tobabotindo  işlodilmokdodir.
Tarixi  monboloro göro Mohommod Pcyğombor (s.o.s) çörok- 
otu toxumunun  ölümdon başqa bütiin  doıdlorin  dormani  oldu-

ğunu söybmişdir.  Ona  görə  də  müsəlmanlar çörəkotu  toxum- 
larmdan  bu  günə  qədər  istifadə  etməkdədirlər.  Çörəkotu  dik- 
duran  zəif gövdəli  və  incə  budaqlı  bir bitkidir.  Şəraitdən  asıiı 
olaraq  15-50  sm hündüıiüyü olan  ot  bitkisidir.  İncə yarpaqları 
gövdədə  dəyişən  sıra  ilə  ycrləşmiş  lələyəbənzər  və  hissələrə 
bölünmiışdür.  Çiçəkləri  ürək  və  ya  yumurtaşəkilli  olub  bcş 
ədəd  göy  və  ya  ağ  rəngli,  kənarları  kiçik  dalğavari  tacyar- 
paqlarından  əmələ  gəlmişdir.  Orta  hissəsində  30-50  arasın- 
da  çoxalma  tozluğu  ycrləşir.  Tozlanmadan  sonra  bcş  bölümlii 
meyvə  əmələ  gəlir.  Hər  bir  böliimün  ucunda  antcnayabənzər 
sivri  çıxıntılar olur.  Meyvənin  içərisində kiçik  soğan  toxumu- 
na oxşar qara rəngli  toxumlar yetişir.
Azərbaycanda  Nigella  cinsinin  beş  növiinə  təsadiif  edi- 
lir.  Onlara  aran,  dağ və  dağətəyi  bölgələrdə  əkinlərdə,  otlu  və 
quru  yamaclarda,  dincə  qoyulmuş  torpaqlarda  və  yovşanlıq- 
larda rast gəlmək olur.  Çörəkotunun  bıitün  orqanlarından  isti- 
fadə  ctmək  olar.  Bu  məqsədlə  onun  yerüstü  hissələrindən  çay 
dəmləməsi kimi, toxumlarından narınladılmış halda su  ilə ud- 
maq  məsləhət  görülür.  Çörəkotunun  toxumları  yağlı  olduğu 
üçüıı ondan yağ alınır, müalicə məqsədilə  içilir və ya müxtəlif 
ağrıyaıı yeıiərin masajında istifadə olunur. Çörəkotu toxumları 
ilə asan çoxalan bitkidir.  Bu qiymətli bitkinin toxumlarmı əldə 
edib  bir  çox  bölgələrdə  fərdi  təsərrüfatlarda  əkib  yetişdirmək 
mümkündür.  Toxumlar mart-aprel  aylarında yaxşı  becərilmiş 
torpaqlara səpilib  becərilərsə müsbət nəticə almaq  olar.
•Ş ir in   biyan  (Glycyrrhiza  glabra  L)
Bu bitki biyan, piyan, miyan kökü adlarla da tanmır.  Biyan 
bitkisi  xalq  təbabətinə  və  elmi  təbabətə  çoxdan  məlum  olan

qol-budaqlı,  dərin  kök  salmış yabam  halda yayılan  çoxillik ot 
bitkisidir.  Doyirmi  formalı  gövdosinin  hündürlüyü  yayıldığı 
orazidon asılı  olaraq  50  sm-don  1  mctro qodor vo daha çox ola 
bilir.  Kökümsov  gövdoyo  nıalik  olan  bu bitkinin  gövdosindon 
bir neço yeriistü gövdo inkişaf cdir.  Yeraltı köklor dorinliyo vo 
yanlara  doğru  çox  inkişaf etdiyindon  kökümsovlarında  çox- 
lu  kök  pöhrolori  omolo  golir.  Ona  göro  do  bitdiyi  orazido  vo 
otrafda sıx biyan örtüyü yaranır.  Cıövdo iizorindo tok yarpaqla 
tamamlanan  lolokvari  mürokkob  yarpaqlar ycrloşir ki,  hor bir 
saplaq üzorindo 9-13  odod  vo daha çox yarpaq olur.  Gövdonin 
yuxarı  hissosindo  solğun  bonövşoyi  rongli  salxımşokilli 
çiçoklor  yerloşir.  Çiçoklomodon  sonra  paxlameyvo  adlanan 
mcyvolor  omolo  golir.  Iior  paxlamcyvonin  tayları  üzorindo 
ycıioşon  moruğu  rongino  çalan  3-5  odod  vo  daha  çox  böyrok 
formalı  kiçik  toxumlar  ycrloşir.  Paxlameyvolori  qış  foslindo 
do bitki üzorindo görmok  olar.
Bozon  xarici  görünüşlorino  göro  şirin  biyanı  acı  biyanla 
qaıışıq  salanlar  olur.  Bunun  üçün  diqqot  cdin.  Adından  gö- 
ründüyü  kimi  şirin  biyanm  biitün  ycraltı  vo  ycrüstü  hissolori 
şirin  dada  malikdir.  Acı  biyan  iso  bütünlüklo  acı  dadlıdır. 
Şirin biyanın  gövdosi solğun moruğudur.  Acı  biyanın  gövdosi 
boz  ronglidir.  Şirin  biyanın  yarpaqları  acı  biyanın  yarpaqla- 
rından  iridir.  Şirin  biyanın  salxım  çiçoklori  iri  vo  bonövşoyi 
ronglidir.  Şirin  biyanın  osason  kökündon  xalq  tobaboti  vo 
elmi tobabotdo  istifado  cdilir.  Ondan  iirok-damar,  o  cümlodon 
yüksok  tozyiqin  düşiırülmosindo,  tonoffüs  yollarının  iltiha- 
bında,  qobizlikdo,  cinsiyyot  sistcminin  güclondirilmosindo  vo 
digor  xostoliklorin  müalicosindo  istifado  olunmaqdadır.  Bu 
moqsodlo  biyanın  kökündon  domlomo,  toz  halında,  bişirmo 
vo  ckstrakt  şoklindo  istifado  cdilir.  Şirin  biyanın  ycriıs-

tü  hissəhrindən  bitkinin  çiçəkləmo  vaxtında  çay  donılomosi 
kimi  istifado  edilo  bilor.  Yaş  vaxtı  cavan  zoğlarını  torovəz 
kimi  yemək  də  olar.  Biitün  hallarda  bitkidon  az-az  istifadə 
edildikdə  faydası  olar.  Həddindən çox qəbul  edilməmolidir.
Azərbaycanm  aran  və  dağətoyi  bölgələrindo  biyanın  eh- 
tiyatı  çoxdur.  Ona  arxların  vo  kanalların  konarlarmda,  okin 
sahələriııin  otraflarında,  su  axarı  olan  hər  bir  yerin  yaxmlı- 
ğında rast gəlmək olar.
•S a rım sa q   (Alliunı  sativuın)
Tarixi  mənbələrə  görə  həlo  çox  qədim  zamanlarda  Yu- 
nanıstanda  idman  yarışlarmda  və  yürüşlərdo  iştirak  cdən- 
lərin,  Misirdə  isə  piramidaların  tikilməsində  işləyən  iş- 
çilorin  güclü  olmaları  və  nozərdən  qorunmaları  moqsodilə 
sarımsaqdan  çox  istifadə  olunmuşdur.  Hətta  elmi  tədqiqatlar 
təsdiqlədi  ki,  həqiqətən  bu  qiymətli  bitki  bədonin  gücünü  aı- 
tırır  və  bir  çox  xəstəliklorin  miiəlicəsində  əvozsiz  şofaverici 
xüsusiyyətlərə malikdir.  Elə  ona görədir ki,  elmi  təbabotdə və 
xalq  təbabətində  qan-damar sistemi  və yiiksək qan təzyiqinin 
düşürülməsi,  şəkər  xəstəliyi,  sinir  sistemi  kimi  xəstoliklərin 
miialicəsində sarımsaq bitkisi böyük əhəmiyyot kosb cdir.  Əsl 
vətəni  Orta  Asiya  sayılan  bu  bitki  bütün  mülayim  iqlim  qur- 
şağında bağ və bostanlarda yetişdirilir.
Zanbaqçiçəklilər  fəsilosindən  olan  bu  bitki  kəskin  qoxu- 
lu,  htindürlüyü  torpaq  şoraitindən  asılı  olaraq  40-80  sm  olan 
çoxillik  ot  bitkisidir.  Torpaqaltı  soğanağa  malikdir  vo  soğa- 
naqlar  diş-dişdir.  Gövdəsinin  yarıdan  aşağı  hissosində  yastı 
və  uzun  yarpaqlar  yerloşir.  Yuxarı  hissəsi  isə  yarpaqsız  olur. 
Yarpaqları  paralel  damarlı,  iti  uclu  olub  gövdoni  qucaqlamış

vəziyyotdodir.  Çiçoklori  ağ  vo  ya  çohrayı  ronglidir,  az  çiçokli 
çotir  şoklindodir.  Çiçok  qrupunda  çiçoklordon  olavo  çoxlu  so- 
ğanacıqlar  da  omolo  golir.  Sarımsaq  bitkisi  dişlorlo  çoxaldı- 
lır.  Hor  bir  soğanaqda  10-20  diş  olur.  Dişlor  gövdoyo  qayda 
ilo bitişmişdiı*.  Hor  bir dişcik  ayrılıqda pordo  ilo  örtülmiişdür. 
Azorbaycanda sarımsaq cinsinin 2 növii molumdur. Adi sarım- 
saq  vo  Çiçokli  sarımsaq.  Çiçokloyon  sarımsaqda  dişlorin  sayı 
5-10  odod  olmaqla  konardakılar  iri,  ortadakılar  iso  nisboton 
kiçik  olur.  Sarımsağın  hom  soğanağı,  hom  do  yaşıl  ycrüstü 
hissosi  ycyiliı*  vo  ya  müxtolif məmulatlarm  hazırlanmasında 
istifado  olunur.  Sarımsaq  bitkisini  osil  soğaııaq  dişciklori  ilo 
çoxaltmaq  lazımdır.  Əgor onun  gövdosindo  omolo  golon  soğa- 
nacıqları  ilo çoxaldılarsa,  bu zaman  sarımsaq birdişli  soğanaq 
vcror vo mohsulu az olar.  Sarımsaq  mohsulunu onun yarpaqla- 
rı quruduqdan sonra yığıb  todarük ctmok  lazımdır.  Sarımsağı 
çiy  halda  qobul  ctdikdo  diqqotli  olmaq  lazımdır.  Ona  göro ki, 
aşağı  qan  tozyiqi  olanlara vo  modo-bağırsaq xostoliklori  olan- 
lara  monfi  tosir  ola  bilor.  Odur ki,  hokimdon  moslohot almağı 
unutmaq olmaz.
%
©Böyürtkon  (Rubus  L)
Gülçiçoklilor  fosilosindon  olan  böyürtkon  cinsi  vo  omııı 
növlori  bir  çox  ölkolordo  gcniş  yayılmışdır.  Bu  bitki  Tülkü 
üzümü,  Aran  böyürtkəni  vo  ya  Qanşirəli  böyürtkon  (Rubus 
sanguincus  Friv)  kimi  adlaıia da tanınır.  Böytirtkon  baxçalaı- 
da,  arx  vo  yol  kənaıiarında,  hoyotyanı  çopərliklordo  tobii  hal- 
da  özii  yayılan  yabanı  çoxillik  kol  bitkisidir.  Çox  qol-budaqlı 
gövdolori  tilsiz olub  üzori  ağımtıl  Uikcüklər vo  sıx  ilişkon  qo- 
par tikanlarla  ohato  olunmuşdLir.  Əyri  ilişkənli  tikanları  hətta

yarpaqlar  üzorindo  do  vardır.  Bıı  tikanlar  bitkini  hcyvan- 
lar  torofindon  yeyilmokdon  yaxşı  qoruyur.  Böyürtkonin  ca- 
van  zoğları  oyilib  torpağa  toxunduğu  ycrdon  tcz  bir  zaman- 
da  düyünloşir  vo  dtiyiin  otrafında  çoxlu  köklor  omolo  gotirir 
vo  yeni  bitki  yaranmış  olur.  Bcloliklo,  böyiirtkon  bitkisi  zoğ 
bığcıqları  ilo  özündon  bir  ncço  mctr  konarda  çoxalıb  kollana 
bilir.  Dcmok  olar  ki,  çox  yayıldığı  orazidon  onu  tomizlomok 
çotin  olur.
Növiindon  asılı  olaraq  gövdo  iizorindo  (mosolon,  meyvo 
vcrmoyon  növlordo)  tiçlü  mürokkob  yarpaqlar  olur.  Mcyvo 
vcron növlordo (mosolon, qanşiroli böyürtkondo 5-li mürokkob 
yarpaqlar  olur.  Yoni  gövdo  üzorindo  iimumi  saplaqda  kiçik 
saplaqla birloşmiş  5  yarpaq  olur.  Onlardan  aşağıdakı  2 yarpa- 
ğı  nisboton  kiçikdir.  Gövdo  iizorindo  çiçoklor  tok-tok  yerloşir 
vo ya salxıma bonzor haçalanmış çiçok qrupuna yığılmış olur. 
Çiçok  tacı  5  loçokdon  ibarotdir.  Çohrayı  vo  ya  ağ  rongdodir. 
Erkokcik vo dişiciklorin sayı çoxdur. Mcyvolori ovvolco qırmı- 
zı  olur, tam yetişdikdo  iso  qaralır.  Ətloşmiş yalançı  mcyvolori 
çoxlu  sayda  kiçik ölçülıı  vo  doyirmi  formalı  meyvociklor top- 
lusudur.  Alimlorin vcrdiklori  molumata göro böyürtkon  cinsi- 
nin  Azorbaycanda  15  növiino  tosadüf olunur.  Dcmok  olar  ki, 
bütün bölgolordo rast golinir.
Xalq  tobabotindo  çoxdan  molum  olan  bu  bitki  şofaverici 
kimi  bir  çox  xostoliklorin  (ürok-damar  vo  yüksok  qan 
tozyiqi,  ayaq  şişlori,  ağız  boşluğu  vo  boğaz  iltihabları  vo  s.) 
müalicosindo  işlodilmiş  vo  indi  do  öz  ohomiyyotini  saxla- 
maqdadır.  Şofaverici  Icimi  onun  büti'ın  orqanlarından  istifado 
cdilir.  Yarpaqlarım  holo  birki  çiçok  açmazdan  ovvol  yığıb 
qurudurlar.  Bunlardan  narınladılmış  halda  çay  domloyib 
ycmokdon yarım saat qabaq  sohor vo  axşam  çay  kimi  ilıq  hal-

da  qurtum -qurtum   içirlər.  Çay  dəmlərkən  bir  çay  qaşığı  bit- 
ki  və bir stəkan  qaynar su  götürüliır.  Aylarla,  fasilələrlə  qəbul 
ctmək olar.  Mcyvələrindən  çiy halda istifadə  edilməsilə yana- 
şı  həm də  kampot və mürəbbə hazırlamr.
•Şirquyruğu  və  ya  aslanquyruğu 
(Leonurus  cardiaca  L)
Bu  bitki  damotu,  aslanquyruğu  otu,  ürək  otu,  herzspann 
və  digər  adlaıia  da  tanınır.  Şirquyruğu  şəraitdən  asılı  olaraq 
60-120 sm və daha çox hündüıiüyü olan çoxillik yabam ot bit- 
kisidir.  Dünyanın  bir çox  ölkələrində  yayılmış  bu  cinsin  25-ə 
qədər növü məlumdur.  Onlardan Türkistan Aslanotu və Yapon 
Aslan  otu  daha  çox  diqqəti  cəlb  ctmişdir.  Şirquyruğunun  içi 
boş olan gövdəsi üzəri tüklü və dörd künclüdür. Əsasən gövdə 
yaşıl  olmaqla  bərabər  bəzən  yaz  aylarmdan  payıza  doğru 
qəhvə  rəngi  və  ya  qırmızı  rəng  alır.  Gövdə  üzərində  yarpaq- 
lar qarşılıqlı və sonrakı yarpaqlarla çarpaz yerləşmişdir. Onlar 
uzun  saplaqlı  olub  üst  tərəfi  açıq  yaşıl,  alt  tərəfi  isə  tünd  ya- 
şıl  rəngdədir.  Yarpaq  ayasınm  kənarları  yarılmış  haldadır  və 
uc  tərəfi  sivridir.  Çiçəkləri  kiçik  olub,  sıx  dəstə  halında  yu- 
xarıda  yerləşmiş  yarpaqların  qoltuğundadır.  Çiçək  tacı  ağ  və 
çəhrayı  rəngli  olub  tüklərlə  örtülmüşdür.  Hər  bir  çiçək  tacı 
iki  çənəlidir.  Meyvələri  dördkünclü  ttind  qonur  rəngli  qu- 
tucuqdur.  Kökləri  çevrə  halında  sacaqlarla  əhatələnmiş  yan 
köklər  əməlo  gətirmiş  olur.  Şirquyruğunun  bütün  yerüstü 
hissələrindən:  -   incə  zoğlarmdan,  yarpaq  və  çiçəklərindən, 
toxumlarmdan  xalq  təbabətində  və  elmi  təbabətdə  ürək- 
damar və  yüksək  qan  təzyiqinin,  sinir  sistemi  xəstəliklərinin 
müalicəsində  geniş  istifadə olunur.

Şirquyruğunun  Azorbaycanın  dağlıq-meşolik  bölgolorindo 
kifayot  qodor  ehtiyatı  vardır.  Iiovoskarlar  vo  şofa  axtaran  hor 
bir  kos  şirquyruğunu  kök  hissolori  ilo  çoxaldıb  artıra  bilor. 
Bitkidon  istifado  etmok  iıçün  digor  yuxarıda  göstorilmiş  çay 
domlomosi  qaydalarına osaslanmaq  olar.  Digor halda 20  qram 
tozo  inco  yığılmış  bitki  hissolorini  şüşo  qaba  qoyub  70%-li 
spirtdon  80  ml  götüriib  qarışdırmaq  vo  4-6  hofto  qaranlıq 
ycrdo  saxlamaq  vo  homin  qarışığı  2  gündon  bir  çalxalamaq 
lazımdır.  Bu yolla alman mohlulu süzüb sohor vo axşam  10-15 
damla qobul  etmok olar.
•B oym adərəıı  (Achillca  millefolium  L)
Çotirçiçoklilor  fosilosindon  olan  bu  bitki,  növiindon 
vo  hoyat  şoraitindon  asılı  olaraq  40-80  sm.o  vo  daha  çox 
hiindürlüyo  malik  çoxillik  yabanı  ot  bitkisidir.  Boymadoron 
bitkisi  civaııpcrçcmi,  ağbaşlı,  barsamotu,  minbiryarpaqotu, 
marsamotu,  kandilçiçoyi,  sarı  boymadoron,  ağ  boymadoron, 
bonövşoyi  rongli  vo  s.  kimi  adlarla  da  tanmır.  Boymadoronin 
cinsinin  40-a  qodor  növü  dünyanm  bir  çox  ölkolorindo  geniş 
yayılmışdır.  Holo  çox  qodim  vaxtlardan  xalq  tobabotindo  qan 
azlığını  aradan  qaldıran,  qanı  tomizloyon,  sinirlori  vo  bodoni 
qüvvotlondiron,  yarasağaldıcı,  hozm  prosesini  yaxşılaşdıran 
şofalı  bitki  kimi  böyiik  ohomiyyot  kosb  etmişdir.  Bu  bitki  öz 
tarixi  ohomiyyotini  indi  do  saxlanıaqdadır.
Boymadoronin  (civanperçemi)  dikduran  gövdosi  üzorindo 
sıra  ilo  düzülmüş  yarpaqları  uzun  vo  parçalanmış  haldadır. 
Növündon  asılı  olaraq  gövdosinin  topo  hissosindo  ağ,  solğun 
sarı  vo  ya  qızılı  sarı  rongli  çotir  formasında  çiçoklor  ycrloşir 
ki,  bu  quruluş  ona  şam  ağacı  forması  verir.  İyun-iyul  ayla-

rında  onun  çiçokloıi  vo  çiçoklorin  xoş  otri  nozori  colb  cdir. 
Azorbaycaııın  aran,  dağ  vo  dağotoyi  bölgolorindo  3  növüno 
rast  golinir.  Onlar  mcşo  otəklorində,  yol  kənarlarında,  taxıl 
əkini  sahələrinin  kənaıiarında,  dağ  ətəklərində,  su  axarları- 
na yaxın yerlərdo  qrup  halında  yayılmışlar.  Boymadərəni  kök 
hissəlori  ilo  birlikdə  şitil  ctmoklə  və  ya  toxumları  ilə  hər  bir 
kos  fordi  təsərrüfatlarında  okib  çoxalda  bilər.  Dərman  məq- 
sədilo  boymadərənin  cavan  zoğları  ilə  birlikdə  yarpaq  və 
çiçəkləri  bitkinin çiçək açan dövründə yığılıb qurudulur.  Boy- 
madərondən  çay  dəmlomosi,  hob  halmda  və  duru  ekstrakt ha- 
lında  istifadə  cdilir.  Onun  yağı  çıxarılır.  Yağından  yarasağal- 
dıcı  kimi  istifado  edilir.  Boymadərən  çayı  digər  bitki  çayları 
kimi hazırlanıaraq sohor-axşam yeməkdən qabaq içilməlidir.
®Şahtərə  (fumarina),  şahterec
Xalq  təbabotinə  çoxdan  məlum  olan  şahtorə  bitkisindən 
qanın  təmizlonməsi  və  damar  sortliyin  nizamlanmasında, 
qanm  artırılmasmda,  zororli  maddələrin  bodondon  kənar
%   ’v - -  
,  
« 'J
edilməsində və  torlomo prosesində  istifado  olunur.  Torkibində 
fumarin və fumar turşusunun olması onun geniş istifado olun- 
masına səbəb olmuşdur.  Şahtərə cinsinin 50-yə qədər növü bir 
çox  dünya  ölkəlorində  geniş  yayılmışdır.  Azərbaycanda  on- 
ların  6  növü  yayılmışdır  ki,  bunlardan  kiçik  çiçəkli  şahtərə 
və  ya  tibbi  şahtorə  ən  çox  istifadə  olunan  növlordəndir.  Bu 
bitkiyo  aran  vo  dağotəyi  bölgələrdo,  yol  konarlarında,  bostan- 
larda, açıq tarlalarda, dincə qoyulmuş torpaqlarda, dirriklərdə 
vo bir çox  digər yerlordə rast gəlinir.
Şahtəro  birillik  yabanı  ot  bitkisidir.  Onun  hündürlüyü  ya- 
yıldığı torpaq-iqlim şəraitindon asılı olaraq 20-50 sm ola bilər.

Gövdobri  tinlidir  vo  tizorindo  çox  parçalanmış  yarpaqlar 
bir  neço  qat  lolokşokillidir.  Yarpaqları  göy  rongo  çalan  yaşıl 
rongdodir.  Çiçoklori bonövşoyi-qırmızı rongdo olub sıx salxım 
tipli  çiçok  qrupundadır.  Kiçik  olan  çiçoklori  qısa  saplaqlaıia 
bitki  gövdosino  (budaqlarına)  birloşmiş  olur.  Hor  bir  çiçoyin 
pordo şokilli vo qısa müddotdo tökülon 2 odod kasa yarpaqları 
vardır.  Hor çiçoyin  tacı  4  odod  loçokdon  ibarotdir.  Üç  bölüm- 
lü,  üç  odod  tozcuq  daşıyan  2  crkokciyi  vo  bir  dişiciyi  vardır. 
Tozlanmadan sonra bir toxumlu fındıqca tipli meyvolor omolo 
golir.  Şahtoro  yayıldığı  bölgolorin  iqlim  şoraitindon  asılı  ola- 
raq aprcl, may vo iyun aylarında çiçok açır.  Dərman moqsodilə 
çiçoklomo vaxtı yığılıb qurudulması  moslohot görülüı*.  Çiinki, 
bitki  öz  inkişaf mərholosini  tcz  başa  vurur.  Şahtorodon  çay 
domlomosi, duru ekstrakt, hob vo ya narınladılmış toz halında 
istifado  etmək  olar.
•R a zy an a   (Foeniculunı  Vulqare  L)
Boyana  adı  ilo  do  tanınan  bu  bitki  dünyanın  bir  çox 
ölkolorindo yabanı  halda  gcniş yayılmışdır.  İnsanlar razyana- 
nm  ohomiyyotini  bilorok  onu  modəni  halda  bccormoyo  baş- 
lamışlar.  Çotirçiçokliloro  aid  olan  razyana  çoxillik  ot  bitki- 
sidir.  Onun  gövdəsinin  hündürlüyü  torpaq-iqlim  şoraitindən 
asılı  olaraq  1-2  metr  hündüıiükdo  ola  bilir.  Bitkinin  faydası- 
nı  bilon  insanlar onu  fordi  tosorrüfatlarda  torovoz bitkisi  kimi 
əkib  becərmoyo başlamışlar.  Razyana  dik  duran  silindrşəkilli 
gövdoyo  malikdir.  Gövdonin  aşağı  hissosindo  olan  yarpaqla- 
rı  iri  və  uzun  saplaqlıdır.  Yuxarı  hissosindəki  yarpaqları  iso 
xırda  və  saplaqsızdır.  Gövdonin  yuxarı  hissosində  sarı  rəngli 
bir  neçə  çətirdon  ibarot  olan  mürokkob  çotir  çiçoklor ycrloşir.

Çiçoklomədon  sonra  silindrşokilli  iki  hissoli  meyvolor  omolo 
golir ki, onun üzorindo bir ncço millimetr uzunluğımda toxum- 
lar olur.  Razyana Azorbaycanda yabam halda Dovoçi-Xaçmaz 
bölgolorindo  geniş  yayılmışdır.  Onu  fordi  tosorriifatlarda 
torovoz bitkisi  kimi do okib becorirlor. Dorman moqsodilo raz- 
yananın  toxumları  vo  kökündon  istifado  edilir.  Torovoz  kimi 
cavan zoğları  vo yarpaqları ycyilir.
Xalqtobabotindorazyanadanqanazlığı,ürokxostoliklorində, 
modə-bağırsaq və tənoffüs yolları xostoliklorinin müalicosində 
istifado  cdilir.  Bu  moqsədlo  bitkinin  mcyvə  və  toxumları 
yetişon  dövrdə  yığmaq  məqsədəuyğundur.  Köklərini  isə  to- 
xumların  yetişməsindən  sonra  yığıb  yuduqdan  sonra  doğra- 
yıb az kölgəli ycrdo sərib qurutmaq lazımdır. Razyanadan çay 
dəmləmosi  bildiyimiz  qaydalara  osaslanır.  Kök  vo  toxumla- 
rını  narınladıb  həb  halında  da  istifadə  ctmək  olar.  Razyana 
meyvəsini  quru  nano  yarpağı  ilə  bərabor  nisbotdə  qarışdırıb 
dəmloyib  uşaq  və  böyüklərdə  mədə-bağırsaq  ağrılarında  da 
istifadə  etmok müsbət nəticə  verir.


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə