Elman Rzayev Bəzi xəstəliklərin


©  Lavanda (Lavandula  officinalis  və  ya  Lavaııdula  angustifolia)



Yüklə 59.46 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/10
tarix26.05.2017
ölçüsü59.46 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

©  Lavanda
(Lavandula  officinalis  və  ya  Lavaııdula  angustifolia)
Bu qiymotli bitki holo uzaq vaxtlardan bori xalq tobabotində 
və  elmi  tobabətdə  istifado  olunmaqdadır.  Lavanda  bitkisi 
Lavandaçiçəyi,  Lavandula,  Lavanta  (sivir)  Lavendcr kimi  ad- 
larla  da  tanınır.  Latınca  yıxalanmaq  monasını  vcron  bu  bit- 
ki  hələ  qodim  yunanlar  vo  romalılar  torofindon  gcniş  halda 
istifadə olunmuşdur. Bitkinin bütün yerüstü hissələrindən, çox 
hallarda  çiçəklərindən  şəfaverici  kimi  ıstifadə  edilmokdodir. 
Lavandanın bütün hissolorindon  lavanda yağı  almır.  Belo yağ

çox  giiclü  tosircdici  xassoyo  malikdir.  Ondan  az  dozalarda 
istifado  cdilir  vo  çox  faydalı  yağ  sayılır.  Dcmoli  bitkinin  ya- 
ğından, zoğ vo yarpaqlarından vo xoş otıii  çiçoklorindon miia- 
lico moqsodilo  istifado edilir.  Lavanda bitkisi  vo yağ qaraciyor 
xəstoliklorindo,  o  ciimlodon  Hcpatit  B  vo  Hepatit  C-yo  qarşı, 
sarılıq,  sodof vo  il  yarası,  Morkozi  sinir  sistemi  xostoliklori, 
cinsi  zoiflik,  modo-bağırsaq xostoliklorindo  çox  faydalıdır.
Lavanda  ballıbabakimilor  (siımürtkonkimilor)  fosilosino 
aid  olııb  yabaııi  vo  modoni  halda  yayılan  vo  hal-hazırda  bir 
çox  ölkolordo  gcniş  okilib-becorilon  çoxillik  kolşokilli  (ya- 
rımkol) bitkidir.  Boz-yaşıl rongdo göriinon Lavanda giiclii  kök 
sistcmino  malik  olub  yerüstii  hissosi  qollu-budaqlıdır.  Gövdo 
vo  ya  zoğlar aşağı  hissodon  odunlaşmışdır.  Gövdo  vo  ya  zoğ- 
lar  dördtillidir.  Tillor  arasında  qalan  hissolor  cnsiz  novcuq- 
lardan  ibarot  olub  gövdo  vo  ya  zoğ  boyu  uzanır.  Hor  bir  zoğ 
iizorindoki  diıyiinlordo  qarşı-qarşıya ycıioşon  uzun  lentşokilli 
yaıpaqların qoltuğundan ycııi cavan zoğlaı* inkişaf cdir vo bu- 
daqlanma  omolo  golir.  Bclo  zoğlar  üzorindo  çoxlu  topadüzii- 
lüşlii yarpaqlar yeıioşmişdir.  Cavan zoğlardan yuxarıya doğru 
çiçok zoğları inkişaf cdir. Onların topo hissosindo sünbül çiçok 
qrupu ycıioşir.  Hor sünbül üzorindo  kiçik  boru  şokilli  çiçoklor 
bitkinin  növündon  asılı  olaraq  boııövşoyi,  mavi  vo  ya  qırmı- 
zı  rəııglori  ilo  nozəri  colb  cdir.  Hər bir çiçok tacı  bcş  loçokdon 
ibarotdir.  Loçoklərin  ikisi  nisboton  böyükliıyüno  göro  digər 
iiç  ləçəkdon  scçilir,  həmin  ləçoklor  aşağı  torəfdən  bitişmiş 
vəziyyətdədir.  Bu  bitkiyo  Azorbaycanda  bozi  yaşıllaşdırma 
yerlorindo,  müossisə  vo  idarolorin  hoyətlorindo  bozok  bitkisi 
kimi  təsadiif cdilir.  Hovoskaıiar  öz  fərdi  təsərrüfatlarında  da 
bu  bitkini  okib  becoriıior.

Müalico m oqsədib qurudulub narın hala salınmış çiçokdən 
bir çay qaşığı götüriib bir stəkan suda  10-15  doq.  domləyib  ilıq 
halda  çay  kimi  qurtumlarla içirlər (səhər vo  axşam  ycmokdon 
30 doq. ovvol). Lavandanı aptek vo bitki satışı montoqolərindən 
do  oldə  etmok  olar.  Lavanda  çayına  azacıq  bal  olavo  ctmoklo 
dadlandırıb  içmok  olar.  Lavanda  başqa  bitkilorlo:  zəncirotu 
(qarahindiba),  qoyunotu  (quzu  pıtrağı),  qatırquyruğu  (qırxki- 
lid) kimi bitkilorlo bərabor miqdarda götüriilüb ııarın halda bir 
çay  qaşığı  götürüb  bir  stokan  su  hesabında  domloyib  yuxarı- 
dakı  qaydada içmok olar.

Cinsi zəiflik,  cinsiyyət  iizvləri  və 
prostat xəstəlildərinin  miialicəsində 
faydalı  olan  bitkilər
Hələ  çox  qədim  vaxtlardan  bori  cinsi  zəiflik  və  cinsiyyot 
iizvlori  xostoliklori  insanları  düşünmoyo vadar ctmişdir.  Buna 
miivafiq  olaraq  xalq  tobaboti  şofalı  bitkilorin  yardımı  ilo  bu 
kimi  xostolikloro  üstün  golmişdiı*.  Dövrümüzo  qodor  golib 
çıxmış vo ycni araşdırmalar şofalı bitkilordon somoroli istifado 
olunması  yollarım  da  öyrotmişdir.  Buna  müqabil  olaraq  mon 
do  tanıdığım  bozi  bitkilori  bu  kimi  xostolikloro  tutulmuş  in- 
sanlara  vo  şofalı  bitki  hovoskarlarına  tanıtmaq  istoyirom. 
Hor  bir  kos  toqdim  olunan  bitkilorlo  dtizgün  davrandıqda  öz 
moqsodino  çata biloı*.
Qatırquyruğu, atquyruğu (Eguisetum arvense L.) 
Qabaq  (Cucurbita-pepo  L)
• 
Yeı* adamı,  Jcnşen  (panax ginseng)
• 
Qov göboloyi  (Canaderma  Lucidum)
Govon,  Çin  govoni  (Astraqalus)
Şonbollo (Çomon,  Çemen) -  (Trigonella Foenum- 
graccum)
Koklikotu  (Thymus Vulgaris L.),  koklik 
Yer kökil  (Daucus  carata L.),  kök 
Çay  tikanı  (Ilippophae rhamnoides  L.)
Koroviz (Arium  qıaveolens)
Zordaçal,  sarıkök  (Curcuma Longa L.)
Cofori  (petrosclinum hortcnse  Hofm)
Moriyomotu  (Miıbarokotu)  Dovotikanı.
Yarpız  (Filiskin)  Mcntha Pulcgium.

Soğan  (Basaliyc),  Baş  soğan  (Allium Cepa  L)
Lavanda  (Lavandula angustifolia)  vo  ya Lavandula 
officnalis
Oğulotu  (Mclissa officinalis)
Təro  (Lepedium  Saitivum L)
Hibiskus  (Hibiscus)
• 
Dəmir tikanı  (Cobanköctirdon)  Tribulus Tcrrestri 
Itburnu  (Rosa  L)  Quşburnu  və ya  Homəsur 
Yemişan  (Crataequs  L.)
Yulaf (Avena  sativa L)
Şalğam  (Ağ turp),  (Brassica rapa L)
Sarımsaq (Allium  sativum  L)
Tərxun (Artemisia drecunculus  L.)
• 
Quşəppəyi  (Capsella bursa pastoris  L)
• 
Nanə  (Mentha piperita L)
•Q o v   göbələyi (Ganoderma  Lucidum).
Bu göbolək Qırmızı Reishi,  Ling zhi,  Mannentake,  immor- 
tality  Mushroom,  yəni  ölümsüzliık  Mantarı,  Ağac  göbələyi 
kimi  adlarla  da  tanınır.  Mədəııi  və  meşo  ağaclarına  zorərli 
olan,  onların  parazit  sayılan  Ganaderma  lucidum  sən  demə 
vurduğu ziyandan çox, həm də faydalı olan möhtoşəm bir can- 
lı  orqanizm  imiş.  Sadə  quruluşlu  bu  orqanizm  xlorofilsizdir. 
Yəııi onlar özləri üzvi qida maddəlori hazırlamaq qabiliyyotino 
malik deyil. Onlar, üzərində yaşadıqları bitkilərdən hazır üzvi 
qida maddələri  alırlar.  Qov  göboloyi  do  digor göboioklər,  bak- 
teriyalar  və  şibyolər  kimi  bitkiləıiə  heyvanlar  arasında  keçid 
təşkil  edən  canlılar  qrupuna  aiddir.  Qov  göbələyi  digər  ara- 
lıq  quruplar  kimi  sporlarla  çoxalırlar.  Yetişmiş  spoıiar  ağac

• •
bitkilərinin  tizorino  müxtolif yollarla  dtişür,  cücorib  mitssel-
li  tcllor  omolo  gotirirlor.  Bu  tcllordon  göboloyin  mcyvo  cismi 
omolo  golir vo yaşamağa başlayır.  Onların  mcyvo  cisimlori  at 
dırnağı  kimi  olub  iist-üsto  ycıioşorok  hor  il  ycniloşir.  Mcyvo 
cismilorinin  alt  torofindoki  borucuqlu  hissolordo  ycni  spoı- 
lar  omolo  golir.  Homin  spoıiar  onların  borucuqlu  hissosindon 
yetişdikdon  sonra  aşağı  düşüb  yayıla  bilir.  Araşdırmalara 
göro  Qırmızı  Rcishi  bir  çox  xostoliklorlo  yanaşı  cinsi  orqan- 
ların  müalicosindo  böyük  şofavcrici  ohomiyyoto  malikdir. 
Qaraciyor,  ürok,  modo-bağırsaq  vo  s.  xostoliklor  iiçün  fay- 
dalıdır.  Qov  göboloyino  Azorbaycanm  bütün  bölgolorindo 
modoni  vo  tobii  mcşo  ağaclarının  iızorindo,  digor  növlorino 
iso  ağaclarm  altında,  onların  köklori  üzorindo  tosadüf olunur. 
Bu  bitkidon  yaş  vo  ya  qurudulmuş  halda  hom  çay  domlomosi 
kimi,  hom do kapsul  vo ya  hob şoklindo  istifado olunur.  (1  çay 
qaşığı  göbolok tozunu  100  qram  suda qarışdırıb  giindo  2  dofo 
içmok olar).
•Jenşen  (panax  ginseng)
Bu bitki  Ccnscl, Ycr adamı  adlarıyla da tanmır.  Homin bit- 
kinin  çox  qodim  tarixi  vardır.  Olduqca  qiymotli  şofavcrici  bu 
bitki  öz  admı  yunan  sözündon  “panasea”dan  götürmiişdür 
ki,  bu  da  biitiin  dordlorin  dormanı  monasını  verir.  Jenşen  bir 
sıra  xostolikloıio  yanaşı  cinsi  zoiflikdo,  cinsiyyot  üzvülorinin 
müalicosindo ovozsiz yer tutmuş vo hazırda da öz ohomiyyotini 
saxlamaqdadır.
Yer  adamı  (jcnşcn)  çoxillik  çiçokli  ot  bitkisidir.  Onun  şo- 
kildoyişmiş  yeraltı  kökii  sanki  insan  bodoııiııi  xatırladır. 
Müalico  moqsodilo  onun  hom  ycraltı  kökündon,  hom  do  to-

xumlarından  istifado  olunur.  Ən  çox  onun  yaş  vo  ya  quru- 
dulmuş  köklorindon  islifado  olunmaqdadır.  Ycr  adamı  bitki- 
si  şoraitindon  asılı  olaraq  80-100  sm  hündtirlüyüno  çata  bi- 
lir.  K ökbrini  osason  onun  m eyvobrinin  yctişdiyi  vaxt  topla- 
yırlar.  Jenşen  bitkisi  bir  çox  ölkolordo  tobii  halda  vo  modoni 
halda  yetişir.  Azorbaycanda  modoni  halda  bozi  bölgolordo, 
mosolon  Zaqatala,  Balakon,  Naxçıvan  MR-nın  Ordubad  ra- 
yonunda  onun  becorilmosi  yaxşı  notico  vermişdir.  Jcnşcn 
şoklini  doyişmiş  yeraltı  köklori  vo  toxumları  ilo  çoxala  bilir. 
Bu  qiymotli  bitkini  fordi  tosorrüfatlarda  okilib-bccorilmosi  vo 
okin  saholorinin  genişlondirilmosi  Azorbaycanın  dağotoyi  ra- 
yonlarıııda mümkündür.
•G əvən   (Astragalus)
Bu  bitki  cinsinin  iki  mino  qodor  ııövü  molumdur.  Onlara 
di'ınyanm  bir  çox  ölkolorindo  rast  golinir.  Azorbaycanda  iso 
150-yo  qodor  növüno  tosadiif olunur.  Bunlar  dağ  vo  dağotoyi 
bölgolordo  daha  çox  yayılmışlar.  Əsason  yamaclarda,  qumlu- 
daşlı  ycrlordo,  eloco  do  otluq-kolluq  saholordo  uyğunlaşmış- 
lar.  Bu  bitkilor  birillik  vo  çoxillik,  otşokilli,  yarımkol  vo  ya 
kolşokilli  bitkibrdir.
Xalq tobabotino çoxdan molum olaıı govon növlorinin bozi- 
lorindon  govon  yağı  almaraq  müxtolif  moqsodlor  iiçün  işlo- 
dilmiş  vo  hal-hazırda  istifado  olunur  ki,  homin  yağı  bozi 
xəstoliklorin  müalicosindo  (öskürok,  boğaz ağrısı,  ağız  içi ya- 
raları,  kökoldici,  sonsuzluq  vo  s.)  həm  də  tcxniki  moqsodlər 
üçün  (dərmanların  hazırlamasıda,  boya  işlorindo,  tcxnika- 
nın  digər  saholorindo  və  s.)  işlodilmiş  və  hal-hazırda  öz 
ohəmiyyətini  saxlamaqdadır.  Govon  cinsinin  Çin  govəni  ad-

lanan  otşokilli  növü  Avropa  ölkəlorində,  Çindo  geniş  mara- 
ğa  sobob  olmuşdur.Ondan  cinsi  zoyiflik  vo  cinsiyyot  üzvlori 
xostoliklori,  digor  bir  çox  xostoliklorin  (ağciyər,  sidik  kisəsi 
xərçəngi  və  s.)  müalicəsində  şəfaverici  bitki  kimi  istifadə 
olunmaqdadır.  Çin  govəni  (staphylococus  aurcus,  salmonel- 
la,  Froteus  mirabilis)  kimi  növləri  böyük  əhəmiyyət  kəsb 
cdir.  Bu növ gəvən bitkisinə də Azərbaycanın dağ və dağətəyi 
bölgələrində,  kolluq  və  meşə  ətəklərində,  çay  kənaıiarmda, 
qumluq-daşlıq  yamaclarda  təsadüf  olunur.  Hündürlüyü  50- 
60  sm  olan  budaqlı  bir  bitkidir.  Onun  aşağı  tərəfi  bir  qədər 
odunlaşmış  olur.  Budaqlar  iizərində  qarşı-qarşıya  düzülmüş 
mürəkkəb lələkvari quruluşlu yarpaqlaı* vardı ki,  o da tək yaı- 
paqla  tamamlanır.  Yoni  tək  ləlokvari  mürəkkəb  yarpaqlıdır. 
Gövdənin  yuxarısnda  bir  çox  başcığa  və  ya  sünbülə  bonzər 
cəhrayı  rəngli  çiçək  qrupu  ycrləşir.  Çiçəkləmədən  sonra  elle- 
pisvari  vo uc  hissəsindən daralmış  paxla meyvəsi  əmələ  gəlir.
Çin  gəvənin  osasən  yeraltı  kökləri  müalicə  məqsədilə 
işlədilir.  Bu  məqsədlə  onun  köklərindən  çay  dəmləməsi,  kap- 
sulu  halında  və ya şorba halında  istifadə olunur.
•D ə m ir   tikaıı  (Tribulus  terrestris).
Bu  şəfalı  bitki  çakır  tikanı,  Çoban  köçürən,  dəvə  köçürən 
kimi  adlarla  da  tanınır.  Hələ  qədim  vaxtlardan  indiyə  qədər 
ən  faydalı  şəfalı  bitki  kimi  xalq  təbabətində  müxtəlif  xəs- 
təliklərin  müalicosində  (böyrək,  qaraciyər,  cinsi  zəiflik  və  s.) 
işlədilməkdədir.  Bu  bitki  son  on  il  ərzində  çin  və  Avropa  ölkə 
alimlərinin  diqqətini  daha çox  cəlb  etmiş  və  onunla bağlı  çox- 
lu  araşdırmalar  aparılmışdır.  Onun  cinsiyyət  üzvləri  və  digər 
xəstəliklərdəki  miıalicəvi  əhəmiyyəti  təsdiqlənmişdir.  Dəmir

tikan  bitkisi  bir  çox  ölkolordo  yayıldığı  kimi  bizim  ölkomizdo 
do geniş yayılmışdır.  Ona Azorbaycanın aran,  dağ vo  dağotoyi 
bölgolorindo  yabanı  hallarına  rast  golinir.  Bu  bitkiyo,  osason 
yol  konarlarında,  açıq  orazilordo,  dinco  qoyulmuş  okin  saho- 
lorindo,  hoyotyanı  dirriklordo çox tosodiif olunur.  Domır tikanı 
alçacj boylu birillik, yero sorilon vo yerdo süriinon kiçik yarpaq- 
lı,  ulduzabonzor sarı  çiçokli  bir bitkidir.  Yero yatmış  gövdolori 
üzorindo  mürokkob  ciit  lolokvari  yarpaqları  yeıioşir  ki,  ümu- 
mi  yarpaqcıqların  sayı  hor  saplaq  üzoriııdo  10-16  odod  olur. 
Çiçoklomodon sonra  10-12 mm ölçiido fındıqcıq tipli açılmayan 
mcyvolor omolo golir. Mcyvolor üzoriııdo buynuz kimi görünon 
şivri  uclu  sort  tikanları  ycıioşir.  Bu  cür tikanlı  meyvolori  hey- 
vanlarm  ayaqlarına  asnanlıqla bata  bilir.  Çoban köçiiron vo ya 
dovo  köçiiron  adları  da  onun  bu  cür  tikanlı  meyvolorino  göro 
verilmiş  qodim  adlardan  biridir.  Müalico  moqsodilo  bu  bitki- 
nin  osasoıı  meyvoloıindon  istifado  olunur.  Ancaq  onun  yerüs- 
tii bütiin  hissolorindon  istifado  olunması  haqqında  da molumat 
verilmişdir.  Bu şofalı bitkidon çay domlomosi vo ya narınlaşdı- 
rımış  halda  kapsul  kimi  istifado  etmok  olar.  Toz  halına  salm- 
mış bitkidon bir çay qaşığı götürüb bir stokan su nisbotindo çay 
domloyib  yemokdon  20-30  doqiqo  qabaq  ilıq  halda  qurtumlar- 
la,  gün orzindo 2-3  stokan  içmok olar.
•Tərə  (Lepedium   sativum).
Bu  bitki  acı  toro,  vozori,  qodcrn  kimi  yeıii  adlarla  da  ta- 
nınır.  Onun  baxça  torosi,çayirtorosi,  sutorosi,  yabantorosi  vo 
digor növlori  vardır.  Yuxarıda göstorilon növloro yabanı  halda 
da tosadüf edilir.  Bu növlorin  hamısında çoxlu oxşar olamotlor 
vardır.  Toro bitkisi bir çox ölkolordo geniş yayılmışdır.  Bu  bit-

ki  hər  ycrdə  göyorti  kimi  gcniş  okilib  bccorilir.  Torkibindo 
olan  A,  B,  C  vo  E  vitaminlorino  göro  çox  faydalı  bitki  sayı- 
lır.  Çox  uzaq  kcçmişdon  bu  giino  qodor ondan  cinsi  zoiflikdo 
vo  digor  xostoliklordo  (qaraciyor,  öd,  qanazlığı,  şokor  vo  s.) 
şofavcrici  kimi  istifado  olunmaqdadır.  Toro  birillik  bitkidir. 
Yaşadığı  şoraitindon  asılı  olaraq  gövdosinin  hündürlüyü  40- 
60  sm-o  çatır.  Gövdosi  süptirgo  şokilindo  budaqlanmış  olur. 
Gövdodo  yarpaqlar  lolokvarı  şokildo  ycıioşmişdir.  Gövdonin 
aşağı  hissosindo  olan  yarpaqlar  saplaqlıdır  vo  qeyri-borabor 
şokildo  lolokovari  böltimlüdür.  Orta  hissodo  olan  yarpaqlar 
lolok  kimi  böliimlü  vo  ucları  sivridir.  Gövdonin  yuxarısm- 
da  ağ  vo  ya  cohrayı  rongli  salxımşokilli  çiçok  qrupu  ycrloşir. 
Hor  bir  çiçok  tacı  4  loçokdən  ibarotdir.  Meyvoloıi  buynuz- 
meyvolidir,  toxumları  meyvoniıı  içorsindo  olan  arakosmo 
üzorindoyerloşir. Bitkinin köklori nazik milşokilli kök sistcmi- 
dir.  Azorbaycanda dcmok olar ki,  toro bitkisi bütün bölgolordo 
okilib  becorilir.  Onun  cavan  yerüstü  hissolori  torovoz  kimi 
yeyilir.  Xalq  tobabotindo  müalico  moqsodi  ilo  bütün  yerüs- 
tü  vo  yeraltı  hissolorindon  yaş  vo  ya  qurudulmuş  halda  çay 
domlomosi  kimi,  toxumlarmdan  narınladılmış  halda  kapsul 
vo ya  hob  hazırlanıb  istifado cdilir.
•Y u laf (Avena  sativa  L.)
Bu  bitki  Alcf,  volomir,  yulafça,  okin  volomiri  kimi  adlaı- 
la  da  tanınır.  Yulaf  taxıllar  fosilosino  aid  olan  birillik  donli 
bitkidir.  Onun  doııi  heyvanlar üçün  on  yaxşı  vo  qüvvotli  yem 
sayılır.  Bu  bitkinin  bir  çox  növii  molumdur.  Bunlar  arasında 
yabanı  halda  alaq  bitkisi  kimi  yayılan,  heyvandaıiıqda  yem 
bitkisi  kimi  okilib  becorilon  növləri  vardır.  Bir  çox  ölkolordo 
əkilib-becorilən  növlori  gcniş  yayılmışdır.  Azorbaycanda

az  yayılsada  bozi  bölgolordo  bccorilir.  Ona  yabanı  halda 
okinlordo,bağlarda  aran,  dağ  vo  dağotoyi  bölgolordo  tosadüf 
cdilir.  Bu  qiymotli  ycm  bitkisi  hom  do  qiymotli  dorman  bitki- 
sidir. Uzaq kcçmişdon bu güno qodor insanlar yulafı  şofavcrici 
bitki  kimi  tanımaqdadır.  Ondan  xalq  tobabotiııdo  bodono  ra- 
hatlıq  vcron,  modo-bağırsaq  pozğunluğunu  aradan  qaldı- 
ran,  cinsi  zoiflik  vo  iqtidarsızlığı  aradan  qaldıran  vo  digor 
xostoliklorin  müalicosindo  bu  güno  qodor  istifado  olunmaq- 
dadır.  Yulaf  bitkisinin  kök  sistcmi  saçaqlı  kök  sistcmi  olsa 
da  buğda  bitkisino  nisboton  torpaq  qatına  daha  dorin  işloyir 
vo  daha  tcz  böyüyiir.  Demoli  rütubot  scvon  bitkidir.  Bitkinin 
gövdosi  hamardır,  şoraitdon  asılı  olaraq  bir  metr  vo  artıq 
ölçiiyo  çata  bilir.  Gövdonin  dib  hissosindon  çoxlu  olavo  bu- 
daqlar  omolo  golib  kollanır.  Gövdosinin  hor  buğumuna  qın 
vasitosilo  bir  yarpaq  birloşir.Yarpaq  ayası  ensiz  vo  uzun  olub 
paıalcl  damarlanmışdır.  Yulafça  bitkisinin  qol-budaqlı  çiçok 
qrupu  süpiırgo  adlanır.Süpiirgonin  budaqlarmın  horosindo 
2-4  odod  çiçok  olan  sünbillcük  yerloşir.  Sünbülciik  pulcuqla- 
rı 2  ododdir.  Aşağı  çiçok pulcuğunun arxa tərofindo sort aşağı 
hissosindo burulmuş vo dirsəkvarl qılcıq  vardır.  Bozi  növlərdo 
aşağı  çiçok  pulçuğu  qılçıqsızdır.  Toxumu  dərivari  çiçok  pul- 
çuqları  ilo  sıx  əhato  olunur.  Miialico  moqsodlo  qurudulmuş 
mcyvo  vo  toxumlarından  naıınlaşmış  halda  kapsul  vo  ya  hob 
kimi  istifado  olunur.  Oııun  toxumlu  hissolorindon  bitki  çayı 
kimi  do  istifado cdilo  bilor.
•K əklikotu  (Tlnımus  Vulgaris)
Bu  bitki  Satureya,  zatcr,  dağ  satcri,  adi  satcr  adlaıia  da 
tanmır.  Aşağı  hissosindon  odunlaşmış  çox  budaqlı  vo  alçaq 
boylu  çoxillik  otşokilli  bitkidir.  Demok  olar  bütün  yay  boyu

onun üzərində qırmızı bonövşəyi rongli  çiçoklori görmok olar. 
Gövdolori  üzorindo  qarşı-qarşıya  düzülmüş  ovalşokilli  kiçik 
yarpaqlar  yerloşir.  Ycrlo  süriinon  yerüstü  gövdodo  olan  çiçok 
vo yarpaqları  xoş  iylori  ilo insanlarda gözol  ohval-ruhiyyo ya- 
radır.  Bu  qiymotli  bitki  holo  çox  qodim  vaxtlardan  insanla- 
rın nozorini  colb etmiş ondan müxtolif xostoliklordo şofaverici 
kimi  istifado etmişlor.  Əsason bodonin  qüvvotlonmosindo,  ba- 
ğırsaq iltahablarmda, qan azlığmda, tonoffiis yolları  iltihabm- 
da  faydalı  olduğuna  inanmışlar.  Koklikotu  bitkisi  üzorindo 
aparılan  sonrakı  araşdırmalarda  onun  cinsi  zoifliyi  aradan 
qaldıran,cinsiyyot  üzvlorinin  digor  xostoliklori,  qan  dövranı- 
nın  nizamlanması  kimi  olamotlori  aşkar  cdilmiş  vo  tosdiqini 
tapmışdır.  Koklikotu  bir  çox  ölkolordo  yayıldığı  kimi  bizim 
ölkomizdo do çox gcniş yayılmışdır. Onun Azorbaycanm aran, 
dağ  vo  dağotoyi  bölgolorindo  20-yo  qodor  növünün  yayıldığı 
barodo  molumat  verilir.  Bu  növlor  arasmda  adi  koklikotu,  li- 
mon  iyli,  qızılgül  otiıii  koklikotu  kimi  növlor  bir  çox  insan- 
lar  torofindon  tanmır.  Bu  növ  koklikotu  bitkisino  qumsal  ya- 
maclıqlarda,  otluq  ycıiordo,  yol  konarlarında  vo  az  rütubotli 
ycıiordo  rast  golmok  olar.  Bitki  yay  aylarında  yığılıb  qurudu- 
lur.  Yaş  vo ya  qurudulmuş  halda çay  domlomosi, yaxud  başqa 
bitkilorlo  qarışıq  halda  istifado edilir.
•Itburnıı  (Rosa  Canina)
Bu bitki  Quşburnu, Yabani  qızılgül,  Gülalması,  Adi  itbuı- 
nu,  Homonsür,  Yabangülü  kimi  adlarla  da  tanınır.  Şoraitdon 
asılı  olaraq  hündürlüyü 2-2,5  metrdon  artıq çoxillik  kol  bitki- 
sidir.  İtburnu  bir  çox  ölkolordo  yayıldığı  kimi  Azorbaycanda 
da  geniş  yayılmışdır.  Ona  ölkomizin  aran,  dağ  vo  dağotoyi

bölgobrindo,  həyotyanı  saholordo,  çay  vo  arx  konarlarında, 
doro vo selavlarda, yol konarlannda, meşo vo meşo otoklorindo, 
yaşayış yerlorino yaxın  saholordo rast golinir.  Bitkinin  bııdaq- 
ları  adoton  uc  torofdon  aşağıya  doğru  oyilmişdir.  Budaqları 
vo  yarpaq  saplaqları  itiuclu  tikanlarla  örtülmüş  olur.  Gövdo 
üzorindo  toklolokvarı  mürokkob  yarpaqlar  ycrloşir.  Yoni 
ümumi  saplaq  üzorindo  5-7  kiçik  ovalşokilli  yarpaqlar  var- 
dır.  Onlar  qarşı-qarşıya  cüt-cüt  düzülür  vo  tok  yarpaqla  ta- 
mamlanır.  İtburnunun  çohrayı  vo  ya  ağ  rongli  qalxanvari  vo 
ya  süpürgo  tipli  çiçok  qrupu  nozori  colb  edir.  Bozi  növlordo 
çiçoklor  tok-tok  gövdodo  yerloşir.  Çiçoklomodon  sonra  çiçok 
yatağmdan  yaşıl  rongli  yalançı  mcyvo  omolo  golir.  Meyvolor 
yetişdikdo  narıncı  vo  ya  qırmızı  rong  alır.  Bclo  mcyvolor pa- 
yızda  yetişir.  Yetişmiş  mcyvolordo  insan  vticudu  üçtin  vacib 
olan  mineral  maddolor  vo  vitaminlor  toplanmış  olur.  Itburnu 
bitkısinin  qabıq,  çiçok  vo  mcyvolorindon  uzaq  keçmişdon  bu 
güno qodor xalq tobabətindo müxtolif xostoliklorin  (qanazlığı, 
böyrək  vo  sidik  yolları,  böyroküstü  vozlor,  cinsiyyot  üzvlori 
və  cinsi  zoiflik  vo  s.)  müalicəsində  gcniş  istifado  olunmuş- 
dur.  Bir  çox  araşdırmalar  itburnu  mcyvosində  kalsium,  maq- 
nezium,  domir,  sink kimi  mincral maddolorin  vo  C,  B,,  B2,  E, 
K  vitaminlorin  lazımi  miqdarda  olmasını  müoyyon  ctmişdir. 
Müalicə  moqsodilo  itburnu  qabığından  çiçok vo  meyvosindon 
yaş  və  ya  qurudulmuş  halda  çay  domlomosi,  narınlaşdırılmış 
halda kapsul vo  ya hob  kimi  istifado edilo bilor.
•  Oğulotu  (M elissa  officiııalis)
Bu  bitki  kovanotu,  limon  nanosi,  melisa  kimi  adlaıia  da 
tanınır.  O,  çox  budaqlı,  hündürlüyii  80-100  sm  olan  çoxillik

ol  bitkisidir.  Gövdosi  dördküııclü,  iizori  yumşaq  tükcüklorlo 
örtülmüşdür.  Gövdo  üzorindo  qarşı-qarşıya  duran  inco  vo 
yumşaq  tüklorlo  örtülmüş  moxmori  yarpaqlar  nozori  colb 
cdir.  Yarpaqlar  cllipisvari,  uclardan  azacıq  naziklonmişdir. 
Çiçoklori çox kiçik olııb, sıx dosto halında gövdonin yuxarısın- 
da  ycıioşmiş  yarpaqların  qoltuğundadır.  Ağ  vo  ya  sarı  roııgli
•  •
hor bir çiçok  tacı  alt  vo  üst  dodaqdan  ibarotdir.  Ust  dodaq  bir 
qodor  iroli  çıxmış  göriinür.  Oğul  otunun  kiçik  yarpaqları  bir 
qodor  limon  iyi  vcrir.  Mcyvolori  dördkünc,  qonur  rongli  qu- 
tucııqdan  vo  parlaq  toxumlardan  ibarotdir.  Çiçoklonmo  iyun- 
iyul  aylarına tosadi'ıf ediı*.
Dorman  moqsodilo  cavan  yerüstii  hissolori  vo  yarpaqla- 
rı  çiçok  açan  vaxtı  toplanıb  qurudulur.  Çoxaltmaq  moqsodilo 
kök  hissolorindon  vo  ya  gövdociklorindon  istifado  cdiıior. 
Toxumlarla  çoxaltdıqda  bitki  gec  inkişaf  cdir.  Oğulotunu 
digor  oxşar  bitkilordon  forqlondirmok  lazımdır.  Mosolon,  da- 
motu vo ya şirquyruğu bitkisi  oğulotuna oxşardır.  Ancaq bun- 
ları yalnız çiçok vo yarpaqlarma diqqot ctmoklo forqlondirmok 
olar.  Belo  ki,  oğulotunun  yarpaqlarının  konarları  azacıq  ki- 
çik  mişardişli  vo  gövdoyo  saplaqsız  oturmuş  voziyyotdo  ol- 
dıığu  halda,  damotunun  yarpaq  ayalarının  konaıiarı  bölıin- 
miiş  vo  saplaq  vasitosilo  gövdoyo  birloşmişdir.  Damotunun 
çiçoklori  çohrayı  ronglidir.  Oğulotonun  çiçoklori  iso  ağ  vo 
ya  sarı  ronglidir.  Melisa  (oğulotu)  bir  çox  ölkolordo  yayıl- 
mış  vo  şofalı  bitki  kimi  bozi  xostoliklorin  (sinir  sistemi, 
qaıı  şokori,  yüksok  tozyiq  düşi'ırmosi,  cinsiyyot  iizvlorinin 
güclondirilmosi)  müalicosindo  geniş  istifado  olunur.  Bu 
qiymotli  bitki  Azorbaycamn  dağ vo dağotoyi,  eloco do dağlıq- 
meşolik bölgolorindo gcniş yayılmışdır. Ona mcşo otoklorindo, 
yaslanlarda, doro vo sclavların konarlarında, riilubotli yerlordo

rast golinir.  Mclisanın  okilib-bccoıilon digor növlori  do vardır. 
Dorman moqsodilo Oğulotunun  osason yarpaqlaı ından yaş vo 
ya qurudulmuş  halda istifado cdilir.  Bu moqsodlo qurudulmuş 
vo ya narın hala salınmış yarpaqlarından 2  çay qaşığı  götüriib 
bir stokan qaynar suda  10 doqiqo müddotindo domloyib gıindo 
ycmokdon  yarım  saat qabaq 2-3  dofo  içmok  olar.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə