ƏLİ ŞAMİL Çildirli аşiq irfani



Yüklə 1.01 Mb.
səhifə1/8
tarix22.12.2016
ölçüsü1.01 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8


AZƏRBAYCAN MİLLİ ELMLƏR AKADEMİYASI

FOLKLOR İNSTİTUTU

____________________________________________

ƏLİ ŞAMİL


ÇILDIRLI АŞIQ İRFANİ

ŞЕİRLӘRİ, HAQQINDAKI

DASTAN-RƏVAYƏTLƏR

BАKI – 2016


Elmi rеdаktorlаrı: f. ü. f. d. Elxan MƏMMƏDLİ,

f. ü. f. d. Seyfəddin ALTAYLI

Redaktoru: Afiz(Hafiz) Veys oğlu

Tərtib edən və ön söz yazanı: Әli Hüsеyn oğlu ŞАMİL

(ŞАMILOV)
Çıldırlı Aşıq İrfani (şеirlәri, haqqındakı dastan-rəvayət­lər), Bаkı, “Еlm vә tәhsil” nəşriyyatı, 2016, -134 sәh.
Çıldırlı Aşıq İrfani yaddaşlarda daha çox bəstəkar aşıq kimi qalıb. Onun adı ilə bağlı olan “İrfani” saz havası 1950-60-cı illərdən sonra mət­­buatda, radio-televiziyada “Ruhani” kimi tanıdılmışdır. Aşığın şeir­ləri isə az yayılıb, az toplanıb və geniş araşdırılmayıb. Kitаbа aşığın şeir­ləri və haqqında söylənən dastan-rəvayətlər daxil edilib. 18-19-cu yü­zillərdə Axısqa-Çıldır bölgəsində yaşamış, çağdaşlarına və özündən sonrakı aşıqlara güclü təsir göstərmiş Aşıq İrfani ləqəbli Süleymanın şeirləri ilk dəfə kitab halında nəşrə hazırlanıb.
folklorinstitutu.com
Ş 4603000000 Qrifli nәşr

N-098-2016



© Folklor İnstitutu, 2016

© Әli Şаmil, 2016

İÇİNDӘKİLӘR
İRFANİ” HAVASI VƏ İRFANİ LƏQƏBLİ AŞIQLAR

Giriş.... 6

Aşıq İrfaninin şeirləri haqqında ilk bilgim 8

Çıldır-Axısqa bölgəsinin tarixi haqqında 10

Çıldır əyalətinin yaradılması 11

Çıldır əyalətinin Rusiya tərəfindən işğalı 14

Rusiyanın Axısqada türk izini silmək cəhdi 16

Axısqa Sovet dövründə 17

Axısqalıların vətənə dönmək uğrunda mübarizəsi 19

Çıldır-Axısqa aşıqları körpü rolunda 20

“İrfani” havası 23

Aşıq İrfani haqqında axtarışlarım 29

İrfani haqqındakı xalq hekayəsinin qısa özəti 31

Aşıq İrfani haqqında Azərbaycandakı araşdırmalar 32

Aşıq İrfani haqqında Türkiyədəki araşdırmalar 32

İrfani haqqında yazılanlara müqayisəli bir nəzər 34

Çıldırlı İrfani aşıqdır, yoxsa el şairi? 46

Köhnə mövzuya yeni baxış 48

Sonuc.. 50

Qaynaqlar 51

Kitabın tərtibi haqqında 56


Qoşmаlаr

Açılmış 58

Bağımız 58

Bağlandı 59

Bilməzsən 61

Bu sevda 62

Çıldırın 63

Cilvələnirsən 64

Gəlmədi 64

Denir... 66

Derlər.. 66

Dolanayım 67

Durnam 67

Düşərmi 69

Düşəsən 69

Edərlər 70

Getdi.... 71

Gəldin 71

Gəlmədi 72

Gəlmişəm 73

Gətirdim 74

Gətirir 76

Gəzər... 76

Qalmasun 77

Qəbahətimdir 77

Qədər... 78

Qocalur 79

Qızlаrın 79

Könlümün 80

Münasibdir 81

Ucundan 82

Uyanıqdır 82

Yanağına 83

Yar ilə 84

Yaylalar 84

Yetiş…. 85

Yıxıldı 86
Qoşma müstəzad

Yeri...... 87


Vücudnamələr

Hal olur 89

Yaş dastanı 90

Ömür dastanı 94


Dеyişmә

İrfаni ilә Xəstə Hаsаnın dеyişmәsi

Dörtdü dörd 98


Aşıq İrfaninin ömür yolu və şeirlərinin yaranması

hаqqındа söhbәtlәr

İrfani və Sənəm xanım 100

Çıldırlı İrfani xoca 106

İrfani xoca ile türkmən qızı 115

Xəstə Hаsаnın qаrdаşı oğlu Dәli Bayramı türmədən

azad etməsi 138

Sözlük 147

İRFANİ” HAVASI VƏ İRFANİ LƏQƏBLİ AŞIQLAR


İrfani henüz çözülmemiş bir bilmecedir. Tarihî kaynaklar, ken­­­­disine dair söz söylemekte ısrar et­tikleri cihetle, onu geçmişin ka­ranlığından çıkar­mak ve hâlin ışığına kavuşturmak oldukça çetindir.
M.Halit Bayrı
Giriş
Radio-televiziya verilişlərində, mətbuatda, sosial mediada, rəs­mi toplantılarda və s. saz havalarımızdan birinin adı “Ruhani” ki­mi təqdim olunur. Yallılarımız arasında isə “Urfani” adlı gözəl bir rəqs havamız var. Keçmişdə isə saz havamızı yaşlı aşıqlar “İr­fani”, “Ürfani”, “Urfani” deyə tanıdırdılar. Bəzi böl­gə­lə­ri­mi­zin aşıq­ları da ənənəyə sadiq qalaraq yenə də “İrfani”, “Urfani” deyirlər.

Ruhani və irfani, urfani, ürfani sözlərinin mənası eynidirmi? Ara­larında məna fərqi varmı? Yoxsa eyni söz bölgələrimizə, ağız­lara görəmi dəyişir?

İslam dini sayəsində dilimizə ərəbcədən keçmiş ruhani və ir­fan sözləri lüğətlərdə belə aydınladılır: «1. ruhani-ruh və cana mən­sub olan, sırf mənəvi, maddi olmayan, yalnız din və mə­nəviy­yat ilə məşğul olan adam, din xadimi. 2. irfan-bilmə, xəbər­dar olma, təsəvvüfdə-Allahı dərk etmə” (Ərəb, 1985:527, 249). Tə­səvvüfə dair ədəbiyyatlarda isə irfan belə aydınladılır: “haqq və həqiqəti tanıma yolu irfan adlanır. Ariflərə görə bəşər öz nəf­si­ni paklaşdırmaqla, batini işıqlanma və əqli-mənəvi yüksəliş tap­maqla haqqı tanıya bilər. Ona görə də irfan təkcə əqli-məntiqi dəlillərlə deyil, həm də ruhu kamillik və mənəvi yük­səliş dəyərlərinə sığı­naraq həqiqətə qovuşmağı mümkün sa­yır” (Göyüşov, 2001:95).

Belə olduqda hansı doğrudur? Saz havamızın adı Ru­ha­ni­dir­mi, yoxsa İrfanidirmi? İrfani, Ürfani, Urfani, Ülfani eyni sözün ağız­lara görə dəyişməsidir. Bəzi araşdırıcılara görə “Urfanı” yallı­sı isə əzəmət, vüqar, mərdlik və qəhrəmanlıq hərəkətləri ilə zəngin olan yallılardandır. Adı “ruh” sözündən götürülən bu yallı ifa edilərkən yallı üzvlərinin bütün bədən əzaları hərəkət edir” (Əzizə­liyev N., 2014: 24 aprel). Akademik Valeh Haclar (Hacılar V., 2015), Prof. M.Qasımlı (Qasımlı, 2011:127), Əli Şamil (Şamil Ə., 2006) və b. “İrfani” havanın və aşığın ləqəbinin su­fi dünyası ilə bağlı olduğunu yazırlar. Azərbaycan Sovet En­sik­­lopediyası kimi ciddi və Sovet ideologiyasının daşıyıcısı olan bir nəşr yazır: “Ürfanı-aşıq havası 18-ci əsr Azərbaycan aşığı Ürfanı tərəfindən bəstələnmişdir. Adı da buradandır. Çox vaxt bu ha­­vanı aşıqlar yanlış olaraq “ruhani”, “ruhanı” da ad­lan­dır­mış­lar” (Aşığın harada doğulduğu, harada yaşadığı ensiklopediyada ya­zılmayıb. Yazılsaydı məqalə bəlkə də nəşr edilməzdi. Necə ki, hə­min bölgədə yaşamış Xəstə Hasan, Qul Qarani, Şenlik və b. aşıqlar haqqında məqalələr nəşr edilmə­mişdir - Ə.Ş.) (ASE, 1986:496, 9-cu cild). Ciddi elmi qaynaqda saz havamızın adının “ru­hani”, “ruhanı” yazılmasının yanlış olduğu göstərilsə də bu yan­lışlıq 60 ildən çoxdur davam edir.

Biz isə yanlışlığı aradan qaldırmaq üçün saz havamızdan, onun müəllifi sayılan aşıqdan söz açanda İrfani yazacağıq. Bu möv­­zudakı qaynaqlara müraciət etdikdə isə orada neçə yazılıbsa o cür də göstərəcəyik.

Ensiklopediyadakı məqalədən də, araşdırmalardan da aydın görünür ki, “İrfani” saz havasının yaradıcısı olan Aşıq İrfani 18-19 yüzillərdə yaşayıb. Aşığın müasirlərinin çoxunun şeirləri top­la­nıb nəşr edilsə də onun şeirlərinin toplanması və ömür yolunun öyrənilib, təbliğ edilməsi kölgədə qalıb.

“İrfani” havasını çalanların sayı çox olduğu halda Aşıq İr­fa­ni­nin sözlərini bilən və öxuyanlar tək-təkdir. Onun şeirlərini ilk də­fə, universitetdə oxuduğum illərdə (1972) eşitmişəm. Azər­bay­can aşıq ədəbiyyatının canlı ensiklopediyası hesab edilən Göyçə, Gən­cə, Qazax, Borçalı aşıqları “İrfani” havasını böyük şövqlə məc­lislərdə çalsalar da, havanın yaradıcısı olan aşığın şeirlərini oxuduqlarına rast gəlməmişdim. Qəribə burası idi ki, sanballı araşdırıcılarımız da Aşıq İrfaninin ömür yolu haqqında ciddi bir mə­qalə yazmamış və şeirlərini toplayıb nəşr etdirməmişdilər.

Araşdırıcılarımız yalnız Aşıq İrfani haqqında deyil, Xəstə Ha­san, Qul Qarani, Usta Polad və b. Axısqa-Çıldır aşıqları haq­qında heç nə yazmamışdılar. Onların şeirləri, ömür yolları haq­qında bil­gi­ni ilk dəfə Aşıq İslam Erdenerdən(1921-2000) aldım.

Aşıq İrfaninin ömür yolu və yaradıcılığını araşdırarkən böl­gə­nin tarixi haqqında da bilgi verməyə çalışacağıq. Çıldır-Axısqa böl­gəsinin tarixini bilmədən sənətkarın ömür yolunun, yara­dı­cı­lı­ğının nədən kölgədə qaldığına aydınlıq gətirmək çətindir.


  1. Aşıq İrfaninin şeirləri haqqında ilk bilgim

Aşıq İrfaninin şeirləri haqqında ilk bilgini Türkiyəli Aşıq İslam İsa oğlu Erdenerdən eşitmişdim. Aşıq İslamın atası İsa ki­şinin ailəsi 1917-1920-ci illərin qovğasında ata-baba yurdu Dağ Borçalının (indiki Ermənistan Cümhuriyyətinin Kalinino rayonu) So­yuqbulaq kəndindən qaçaraq Türkiyənin Kars ilinə (vilayə­ti­nə) bağlı Ladıkars kəndində köçənlərdəndir (Aşırlı M., Qıllözdü M., Dərviş O., 2003, Kamaloğlu M., Dərviş O., Qarapapaq Ş., 2005). Sonralar sərhədlər bağlandığından İsa kişi və övladları uzun illər Sovetlər Birliyində yaşayan əzizlərini görə bilmirlər. Qa­dağalara baxmayaraq qohumlar bir-birinin varlığından xəbər tu­turlar. Bu xəbərləşmələr onlarda görüşmək istəyini daha da ar­tı­rır. İsa kişi bir daha geri dönə bilməsə də oğlu İslam Erdener 1972-cü ilin aprelində Gürcüstana SSR-in Marneuli rayonundakı Ke­şəli kəndinə, bacısı Anaxanımı və qohumlarını görməyə gəlir. Bu səfər bölgədə hadisəyə çevrilir.

1948-ci ildə Keşəli kəndində doğulub, Azərbaycan Dövlət Uni­versitetinin Filologiya Fakültəsində oxuyan, dostum Osman Əhməd oğlu (Osmanov) kəndlərinə Türkiyədən bir aşıq gəldiyini söy­lədi. Bu xəbər oluqca gözlənilməz, şirin və maraqlı idi. Dərs­dən qaçdığımıza görə cəzalandırılacağımızı göz altına alsaq da Gür­cüstana getməyi qərara aldıq.

Aşıq İslam Erdenerlə görüş bizə elə bil yeni dünya bəxş etdi. Adam­lar Aşıq İslamı evinə qonaq dəvət etmək üçün növbə tut­muş­dular. Hər gün onun görüşünə 50-60 nəfər gəlirdi.

Aşıq İslam soydaşlarımıza 19-20-ci yüzillərdə Osmanlı döv­lə­tinə getmiş və İkinci Dünya Savaşında “itkin düşmüş” əzizləri haq­qın­da xəbər gətirməklə yanaşı, Türkiyədəki, Almaniyadakı hə­yat tərzi haqqında maraqlı hadisələr danışırdı. O, Azər­bay­can­da ədəbi oğru kimi tanıdılan Xəstə Hasanın həyat və yara­dı­cı­lı­ğın­­dan, çağ­daşı olan İrfanidən, Qul Qaranidən, Usta Poladdan, Küfdadidən, Aşıq Şenlikdən və b. şeirlər deyir, ömür yollarından bil­gilər verir­di. Bu da məndə Kars, Çıldır, Ardahan bölgəsinin aşıq mühitini, “vətən xaini“ elan edilərək Qazağıstana sürgünə gön­dərilmiş Axısqa türk­lə­rinin folklorunu öyrənməyə həvəsi ar­tırdı. Xəstə Hasanı sınağa çəkmək üçün zamanəsinin ustad aşığı İrfani ilə qarşılaşdırıldığını ilk dəfə ondan öyrəndim. (Şamil Əzizə, Şamil Əli, Bakı, 2005:11-15)

Xəstə Hasanla bağlı yazılarımda və çıxışlarımda diqqəti aşı­ğın çağdaşı olan, Azərbaycan folklorşünaslığında öyrənilməmiş aşıq­lara və el şairlərinə yönəltməyə çalışdım. (Şamilov, 1984: 29 mart, 1986:1 iyul) Belə sənətkarlardan biri də adını saz ha­va­sın­da ya­şadan İrfani idi. Aşıq İslam Erdener söyləyirdi ki, Xəstə Hasan qar­daşı oğlunu həbsdən azad etdirmək üçün Xosbiya bəy­lə­rinə xahişə gedir. Xosbiyada Ramazan bayramı günü məclis qur­muş bəylər Xasta Hasanın haqq aşığı olub, olmadığını yox­la­maq üçün İrfani ilə deyişməsini istəyirlər. Xəstə Hasan bəylərin sözündən çıxa bilmir.

Aşıq İslam Erdener Çıldır-Axısqa aşıq mühiti haqqında ba­şı­na toplaşanlara, onu görməyə gələnlərə söhbət edirdi. O, müx­tə­lif mövzuda söhbət etsə də toplananların əksəriyyəti üçün ən diqqəti çəkən Çıldır aşıq mühiti haqqında verdiyi bilgilər idi.

Kars yaxınlığındakı Ladıkars (Hümmətli) kəndində yaşayan aşığı bacısı oğlu Qənbər çox çətinliklə də olsa kəndlərinə, Gür­cüs­­tan SSR Marneuli rayonunun Keşəli kəndinə qonaq gətirdə bil­miş­di. Sovet-Türkiyə münasibətlərini soyuq olduğu, dövrü mət­buatda, radio-televiziyada durmadan Türkiyə əleyhinə təbli­ğat getdiyi, sərhədləri “dəmir pərdələr qapatdığı”, insanlar tərcümeyi-hal­la­rın­da Türkiyədə yaşayan qohumlarının, doğmalarının adını belə yaz­mağa cəsarət etmədiyi bir zamanda belə bir iş görməyin, Tür­ki­yədə yaşayan dayısını SSRİ-yə gətirtməyin özü bir qəhrə­man­lıq idi.

Aşıq İslam Erdener 50 ildən çox üzünü görmədiyi bacısı Anaxanımı və onun övladlarını görməyə gəlmişdi. Onun gə­li­şin­dən xəbər tutanlar isə nəinki qonşu kənd və rayonlardan, hətta uzaq bölgələrdən də Keşəliyə axışırdılar. Ömür yoluma dərin iz sa­lan bu görüş məni Axısqa aşıq mühitini öyrənməyə hə­vəs­lən­dir­di. Yaşım yetmişi haqlamaqda olsa da hələ də gənclik eşqilə gah Qazaxıstana - sürgün olunmuş axısqalılardan folklor nü­mu­nə­­ləri toplamağa, gah Türkiyəyə, gah Gürcüstana gedirəm.

Axısqa aşıqlarının şeirlərini toplayanda, ömür yollarını öy­rə­nən­də ilk gəldiyim qənaət bu oldu: Sovetlər -Türkiyə mü­na­si­bət­lə­rinin soyuqluğuna, bölgədə yaşayan müsəlmanların 1944-cü ilin noyabrın 13-14-də “vətən xaini” elan edilərək elliklə Orta Asiya və Qazaxıstana sürgün edildiyinə görə Axısqa haqqında az ya­zılıb, fölkloru toplanmayıb. Sovetlər Birliyi dağılandan sonra Tür­kiyəyə gediş-gəliş artdı. Türkiyədəki araşdırıcıların əsərləri ilə tanış olanda gördüm ki, Axısqa bölgəsi haqqında araşdırmalar ora­da da könülaçan olmayıb. Dünyaya meydan oxuyan Sovet im­pe­riyasının sərhədləri yaxınlığında yaşayan türklərin tarixinin öy­rənilməsində, bölgədən dialekt, folklor, etnoqrafiya ma­terialla­rı­nın toplanıb nəşr etdirilməsində, araşdırılmasında bir çəkin­gən­lik olub.




  1. Çıldır-Axısqa bölgəsinin tarixi haqqında

Xalqların köçləri haqqında qaynaqlar yetərincə deyil. Buna gö­rə də hətta peşəkar tarixçilər belə bu mövzudan bəhs edərkən çox ehtiyatlı davranırlar. Çünki qaynaqlar az olduğunda araş­dırı­cı­lar eh­timallara dayanırlar. Buna görə də bölgənin tarixindən söz açar­kən türklərlə bağlı yazılı qayaqlar olan dövrə qısa bir nə­zər salacağıq.

Bölgəyə türklərin miladdan öncəmi, yoxsa sonramı yer­ləş­dik­ləri məsələsində tarixçilər arasında fikir ayrılığı var. Gürcü ta­rix­çiləri Sultan Alparslanın 1068-ci ildə Ardahan, Oltu, Tortum, Pe­neki tutduğunu, səlcuqların 1080-ci illərdə Acaraya qədər bü­tün bölgəyə sahibləndiklərini yazırlar. Gürcü çarı İkinci David səl­cuqların basqınının qarşısını almaq üçün Azov dənizi ilə Qaf­qaz dağları arasında yaşayan xristian inanclı qıpçaqların xanı ilə da­nışıq aparıb 45 min çadırlı bir toplumu 1118-1120-ci illərdə Çoruh ilə Kür çayı arasına köçürülməsinə nail olur. O həm də Gür­cüstana köçən qıpçaq bəyi Atrakın qızı ilə evlənməklə ailə bağ­larını möhkəmləndirmiş olur. Beləcə Kartlini səlcuqlardan qo­­­rumaq üçün qıpçaq türklərdən bir sipər yarada bilir. (Berdze­neşvili N. , Canaşia S. , 2000:142).

Gürcü çarı Dördüncü Davidin (1073 – 24 Ocak 1125) öl­kə­sini qorumaq üçün gətirdiyi xristian qıpçaqlar sonradan güc­lə­nə­rək Atabəylik yaradır və bölgəni müstəqil idarə etməyə çalışırlar. Onlar öncə bölgədəki az sayıda səlcuqluları 1125-ci ildə qo­vur­lar. Gürcü çarı Üçüncü Gorgi zamanında (1156-1184) da 20-30 min qıpçaq Gürcistana gətirilir. Qıpçaqlar gürcü çarlarının də­və­ti­lə gəlmələrinə baxmayaraq bölgədə güc sahibinə çevrildikdən son­ra onları gətirənlərə qarşı da çıxırlar. Sonrakı yüzilliklərdə qıp­çaqların xahişi ilə Əmir Teymur bir neçə dəfə Gürcüstana yürüş etməli olur.

Bölgənin tarixinin, folklorunun, etnoqrafiyasının öy­rənil­mə­si və təbliğində böyük xidmətləri olan Prof. Dr. Asif Hacılı yazır: “Türk-islam nüfuzunun Axısqada, ümumən cənubi-qərbi Qaf­qaz­da əhəmiyyətini belə bir fakt da təsdiq edir: həmin dövrlərə aid gür­cü mənbələrində indiki Gürcüstan ərazisi “Kartveloba” (“Gür­cüstan”) və “Didi Türkoba” (“Böyük Türküstan”) adlı iki hissəyə bölünür! Əsas mərkəzi Axısqa-Axılkələk və Borçalı olan “Didi Türkoba”nın hərbi-siyasi qüdrəti 13-cü yüzildə elə güc­lənir ki, İlxanlılar dövründə, yəni 1267-ci ildə türklər Axısqanın Gürcüstandan asılılığına son qoyur və paytaxtı Posof yaxın­lı­ğın­da Caksu qəsəbəsi olan Samshida qıpçaq bəyliyi yaratdıqlarını elan edirlər... Samshi bəyliyi müəyyən dövrlərdə zəifləsə də 1578-ci ildə Osmanlı fəthinə qədər faktiki müstəqilliyini və türk­lü­yünü saxlayıb, Axısqa bəyliyi, gürcü mənbələrində isə Saata­baqo, Samshi Saatabaqo (Atabəylər yurdu, Samshi Atabəyliyi) kimi tanınıbdır (Hacılı 2014:5).

Qaraqoyunlular, Ağqoyunlular, xüsusən də Səfəvilər sü­la­lə­lə­rinin qurduqları dövlətlərlə öyündüyümüz halda, “bu dövlətləri bizim babalarımız qurmuşdur” deyə qürurlanmamışıq.


2.1. Çıldır əyalətinin yaradılması
Günümüzdə Çıldırlı Aşıq Şenlik, Çıldırlı Aşıq İrfani, Çıldırlı Aşıq Qaranı və s. onlarla ada rast gəlmək olur. Türkiyənin fərqli böl­gələrində rastlaşdığımız bəzi insanlar Azərbaycan türkcəsində danış­dığımızı gördükdə bizlərlə ünsiyyət qurmağa can atır, Çıl­dır­lı olduqlarını söyləyirlər. Danışığımızda o qədər fərq hiss edilmir. Onları Qazax-Borçalı ləhcəsində danışanlardan seçmək heç də asan olmur. Çıldır vaxtilə Borçalı, Göyçə, Zəngəzur kimi bir bölgənin, ərazi vahidinin adı olmuşdur.

Qıpçak Atabəyliyi müstəqil sayılsa da qonşu dövlətlərin tə­si­rin­dən tam çıxa bilmirdi. Hələ 1514-cü ildə Çaldıran savaşında Axısqa Atabəyləri Osmanlı ordusuna ərzaq göndərdiyinə görə Yavuz Sultan Səlim tərəfindən təqdir edilmişdilər. 1536-cı ildə Osmanlı-Səfəvi savaşında bölgə I Şah Təhmasibin tam təsiri al­tı­na düşsə də öldürülmüş məlikin oğlu İkinci Keyxosrov Os­man­lı­lardan yardım istəmişdir. Osmanlı dövləti ona yardım etsə də böl­gədə hakimiyyəti tam ələ ala bilmir. Sonradan İkinci Key­xos­rov mövqe dəyişərək I Şah Təhmasibin tərəfinə keçir. Beləcə 1578-ci ilədək Osmanlı və Səfəvi tərəfdarları arasında zaman-za­man savaşlar olmuş, Atabəyliyin sərhədləri tez-tez dəyişilmişdir. (İslam Ansiklopedisi, 1993:300, 8 cild).

M. Fahrettin Kırzıoğlu yazır ki, Osmanlı sultanı Üçüncü Mu­radın dönəmində, yəni 1578-ci ildə şeyxülislam Qədrizadə Əh­məd Şəmsəddin əfəndi Səfəvilər əleyhinə fitva verdikdən sonra Osmanlı sərkərdəsi Lala Mustafa paşanın yüz minlik or­dusu Çıldır gölü ətrafında Səfəvi sərkərdəsi Toxmaq xanın 15 minlik ordusunu ye­nir. Beləcə bölgə 32 qalasıyla birgə Osmanlı dövlətinin tərkibinə qatılmış olur. Döyüşün şərəfinə bura Çıldır əyaləti adlandırılır. (Kırzıoğlu M. Fahrettin,)

Ciddi mənbə sayılan Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası isə yazır: “Çıldır vuruşması (1578) - Osmanlı qoşunları ilə qızılbaş dəstələri arasında Çıldır gölü (indiki Türkiyə ərazisində) yaxın­lı­ğında baş verən döyüşdür. Ərzurumda yüz minlik ordu toplayan Osmanlı sərkərdəsi Lala Mustafa paşa Amasya müqaviləsini (1555) pozaraq hər iki dövlət arasında bitərəf bölgə sayılan Kars qa­lasını tutur. Avqustun 9-da 15 minlik qızılbaş qoşunu os­man­lı­ların ön hissələrini məğlubiyyətə uğradıb düşməni 2-3 fərsəx tə­qib etdi. Lakin Lala Mustafa paşa ehtiyatda olan əsas qüvvələrini dö­yüş meydanına çıxartdı. Təqribən 10 min itki verən qızılbaş qo­şunu məğlubiyyətə uğradı. Çıldır vadisindəki qələbə Os­man­lı­la­rın Gürcüstan və Şirvanı işğal etmələrini sürətləndirdi. (ASE,1987:366,10-cu cild).

Ciddi bir nəşrə-ensiklopediyaya məqalə yazan müəllif sanki bu savaşın Osmanlı-Səfəvi döyüşü olduğunu bildirməyə ehtiyac duy­mur. Lala Mustafa paşanın ordusu ilə döyüşən Səfəvi döv­lə­ti­nin ordusu deyil hansı bir silahlı dəstə, yəni “qızılbaş qoşunu” tə­siri bağışlayır.

Səfəvi-Osmanlı orduları arasında savaş gedərkən Axısqa Ata­bəyi Mamuçahr bəy Lala Mustafa paşanın yanına gələrək qa­la­nın açarını verir və ona itaət edəcəyini bildirir. Beləcə Lala Mustafa paşanın qələbəsi qıpçaq Atabəyliyinin (1267-1578) 311 illik tarixinə son qoyur.

Lala Mustafa paşa işğal etdiyi bölgədə aşağıdakı san­caq­lıq­ları: Oltu, Ardanuç, Ardahan-i büzürg, Çıldır, Xırtız, Tavusgər, Çe­­çərək, Gölə, Macaxel (Mahcil), Axılkələk, Penək, Posof, Axıs­qa (Şavşat), Pərtəkrək, Livanə, Nisf-i Livanə özündə bir­ləş­di­rən Çıl­dır Əyalətini yaradır. (İslam Ansiklopedisi, 1993:300, 8-ci cild).

Prof. Dr Asif Hacılı isə yazır ki, bölgə, Osmanlı dövləti tər­ki­bində əyalətə çevrildikdən sonra Çıldır gölündən Borjoma qə­dər 21 sancaqdan ibarət, 15 şəhəri olan qüdrətli vilayətə çevrilir. Burada güclü qalalar tikilir, məscidlər ucaldılır, mədrəsələr, ki­tab­­xanalar açılır. (Hacılı Asif, 2014:5).

Osmanlı dönəmində də əyalətin sərhədləri və mərkəzi sabit qal­mır. Gah böyüyür, gah da kiçilir. Mərkəz bəzən Axısqaya da­şı­nır.

Müasir inzibati ərazi bölgələri haqqında coğrafiya ki­tab­la­rın­da, xəritələrdə Çıldır əyalətinin adına rast gəlinmir. Türkiyədə Kars ilinə (vilayətinə) bağlı kiçik bir ilçə (rayon) Çıldır adlanır. Gü­neydoğudakı Ağbaba dağı(yüksəkliyi 2040 metr) ilə Qu­zey­ba­tıdakı Kısır dağı (yüksəkliyi 3150 metir) arasındakı Çıldır ili­nin ərazisi 1416 kvadratkilometrə yaxın, əhalisi 40 mini keç­mə­yən bir bölgə Çıldır adlanır. (Yeni Türk Ansiklopedisi, 1985:566, 2-ci cild). Çıldır əyaləti isə daha böyük bir ərazini, yə­ni bugünkü Ermənistan Cümhuriyyətinin ərazisinə yaxın tor­paq­la­rı olan inzibati vahidi əhatə edirmiş.

Türkiyədə Ardahanla Kars arasında Çıldır gölü var ki, onun da sahəsi 123 kvadratkilometrdir. Çıldır Doğu Anadolunun ən bö­yük şirinsulu gölüdür. Dəniz səviyəsindən 1959 metr yük­sək­lik­dədir. Ən dərin yeri 30 metrdir. Göldən axan Telek çayı Ermə­nistandakı Arpaçaya tökülür. Naxçıvan ərazisində üzərində su an­barı ti­kil­miş Arpaçaydan onu ayırmaq üçün çox vaxt Nax­çı­vandan Araza tö­külən çaya Doğu Arpaçay, Ermənistandan Araza tökülən çaya Batı Arpaçay deyirlər.

Göldə Ağcaqala adlı bir ada var. Adını vaxtı ilə burada ti­ki­lən qalanın adından alıb. Bölgədə yaşayanların aynalı ad­lan­dır­dı­ğı sazan-çə­ki (Cyprinus carpio) balığı çox məşhurdur. Gölün üstünü qışda qa­lın buz örtdüyündən üzərində at qoşulmuş xizəklə gəzir, yük da­şıyır, buzda dəliklər açıb balıq ovlayırlar.
2.2. Çıldır əyalətinin Rusiya tərəfindən işğalı
İnzibatı vahid kimi Çıldır əyalətinin adı 200 ildən çoxdur ki, rəs­mən ləğv edilib. Lakin onu insanların yaddaşından silmək müm­kün olmayıb. Necə ki, Göyçə, Borçalı, Zəngəzur, Dərə­lə­yəz, Dərəçiçək, Ağbaba və s. inzibati vahidlər olmasa belə insan­lar göyçəliyəm, borçalıyam, zəngəzurluyam, dərələyəzdiyəm, də­rə­çiçəkliyəm, ağbabalıyam və s. dedikləri kimi, özünü çıldırlı ki­mi təqdim edənlər, çıldırlı olması ilə qürur duyanlar da var.

Çıldırın bir parçası olan Axısqa isə inzibati vahid kimi yox ol­sa da ictimai-siyasi, rəsmi sənədlərdə onun adı hələ də keçir. Çıl­dır və Axısqa inzibatı ərazi vahidlərinin sıradan çıxmasına sə­bəb Rusiyanın Qafqazı işgalı və bölgədə yeritdiyi assimlə si­ya­səti olmuşdur.

Osmanlı Dövləti gücdən düşdükcə bölgədə nəinki söz sa­hib­li­yini, hətta ərazilərini də itirirdi. Rusiya isə Kırımı, Balkanları, Qafqazı işğal etməklə kifayətlənmir, İstanbulu tutaraq Ağ Dənizə çıxmağa can atırdı. 1826-cı ildə yeni islahatlar aparan, nizami ordu yaradan İkinci Mahmud 400 ilə yaxın Osmanlı dövlətində apa­rıcı güc olan yeniçər əsgəri birliklərini ləğv etməyə çalışır. Bu zaman qarşıdurmada minlərlə döyüşçü öldürülür. Bu da öl­kə­nin müdafiə qüdrətinin zəifləməsinə səbəb olur.

1829-cu il savaşında Ərzurumadək irəliləyən Rus Ordusu Axıs­qa, Ardahan, Kars, Çıldır ve Doğu Beyaziti tutur. Edirne an­laş­masıyla (14.09.1829) Ardahan Osmanlıya, Çıldır Rusiyaya qa­lır. Beləliklə İkinci Mahmud dönəmində Osmanlı savaşda ye­ni­lincə Axısqa Ruslara təzminat olarak verilmiş olur.

Tekin Taştemir isə “Ahıskanın Osmanlı devleti zamanında Çıl­dır eyaletinin başkenti ve önemli bir kültür ve ticaret merkezi” olduğunu, 1828-ci il Rus işğalı ərəfəsində şəhərin əhalisinin 50 min nəfəri keçdiyini yazır (Taştemir 2005:33-34).

Rusiya işğal etdiyi ərazilərdə mövqeyini möhkəmlətmək üçün müstəmləkəçilərdən narazı olan müsəlmanları ata-baba yurd­­la­rın­dan köçməyə və onların yerinə Osmanlı Dövlətindən gə­ti­rilmiş xristianları yerləşdirməyə başlayar. Bu köçlərin bir qismi iki dövlət arasında bağlanmış müqavilə ilə tənzimlənirdisə, bir qis­mini də icazəsiz köçlər, Rusiyadan gizli qaçmalar təşkil edirdi.

Rusiyanın Çıldır Əyalətinə işğalçı yürüşü bölgənin türk-is­lam mədəniyyətinə ağır zərbə vurur. Bölgənin sərvəti Peterburqa daşı­nır. Ruslar xristian olmalarına baxmayaraq islam dininə dair ki­tab­lara da tamah salırlar. Rus generalı N. N. Muravyovun rəh­bər­liyi ilə Axısqa mədrəsəsinin kitabxanası müsadirə edilir. Prof. Dr. Asif Hacılı yazır ki, həmin vaxt rus ordusunda tər­cü­mə­çi olan Abbas­qulu ağa Bakıxanov kitabxanada 300-dən çox əsər ol­duğunu yazır. O, bu əsərlərdən daha dəyərlilərini, yəni St. Pe­ter­burqa göndəri­lə­cəklərinin siyahısını tutur. 148 nömrə altında qeyd edilən siyahıdan 153 cild kitab, iki nadir Quranı- Kərimi seçib və onların həm ərəb, həm də rus dillərində 14 səhifəlik təs­vi­rini veribdir. Abbasqulu ağa Bakıxanov qrammatika, ritorika, söz sənəti, riyaziyyat, astrono­mi­ya, fəlsəfə, ilahiyyat, hüquq, əd­liyyə və başqa sahələrə aid bu nadir əsərlərin Rusiyada yara­dıla­caq Asiya Tədris Müəssisəsi üçün çox gərəkli olacağını xüsusi olaraq qeyd edib. (Hacılı Asif, 2014:6).

Rus əsgər və zabitlərinin qəddarlığını qəbul etməyən əha­li­nin bir qismi Osmanlının daha güvənli bölgələrinə köçüb. Bir çox məscidlər, mədrəsələr məhv edilib, bağlanıb, zəngin kitab­xa­na­lar müsadirə edilib, dindarlar təqib olunub, əhalini xristian­laş­dır­mağa cəhdlər edilib.

Beləcə 1829-cu ildə Çıldır Əyaləti ləğv edilərək bir hissəsi iş­ğalçı Rusiyanın tərkibinə qatılıb, bir hissəsi isə Osmanlı döv­lə­tin­də qalıb. Bu bölgü də bölgəyə dinclik, əminamanlıq gə­tir­mə­yib. Ondan sonrakı yüzildə bölgə dörd dəfə savaş meydanına çevrilib. 1879-cu il fevralın 8-də İstanbulda bağlanmış an­laş­ma­da Qaf­qaz­dan müsəlmanların kütləvi köçü rəsmiləşdirilir. 1879-cu ildən 1881-ci ilədək 82 min nəfər Osmanlı dövlətinin iç böl­gə­lərinə kö­çü­rü­lür. Hökumət bu qədər insanı yerləşdirmək gü­cü­nə malik ol­madığından Kars konsulluğuna Mehmet Asim bəyi gön­dərir. İmam­lar və müftilər də köçün durdurulması yönündə təbliğat apa­rırlar. Bu köçün qarşısını tam almasa da səngitmiş olur.




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə