ƏĢir BəĢiroğlu QoĢa qartal



Yüklə 6.82 Kb.
Pdf просмотр
səhifə1/18
tarix29.05.2017
ölçüsü6.82 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18

 

 
 
 
ƏĢir BəĢiroğlu 
 
 
QoĢa qartal 
(Roman) 
 
 
 
 
Bakı-“Təknur”-1914 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

 
 
 
 
 
Redaktor: Bəhrəm Salman oğlu Avilov, fəlsəfə doktoru 
Korrektor: Zərifə Ġsmayıl qızı Rzayeva filologiya elmləri namizədi, dosent. 
ƏĢir BəĢiroğlu 
QoĢa qartal 
(Roman) 
Bakı “Təkmir” nəĢriyyatı, 2014, səh. 
Şair Əşir Bəşiroğlu iri həcmli 14 kitab müəllifidir. Qoşa qartal adlanan bu kitab 
şairin  oxucularla  15-ci  görüşüdür.  Şairin  əvvəlki  14  kitabı  oxucular  tərəfindən 
rəğbətlə  qarşılanmışdır.  Biz  inanırıq  ki,  şairin  15-ci  kitabı  olan  “Qoşa  qartal” 
romanıda oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanacaqdır. 
 
 
ƏĢir BəĢiroğlu, 2014 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 

Müəllif haqqında 
 
Əşir  Bəşiroğlu  (Fətəliyev  Əşir  Bəşir  oğlu)  3  noyabr  1935-ci  ildə  Qubadlı 
rayonunun Aşağı Mollu kəndində anadan olub. 1953-cü ildə Qubadlı rayon Xanlıq 
kənd orta məktəbini bitirib. 1954-1957-ci illərdə hərbi xidmətdə olub. 1958-1969-
cu  illərdə  Sumqayıt  şəhərindəki  aliminium  zavodunda  fəhlə,  növbə  rəisi  və  sex 
partiya  komitəsinin  katibi  işləmişdir.  Dəfələrlə  Sumqayıt  şəhər  sovetinin  deputatı 
və konrans nümayəndəsi seçilmişdir. 
İşdən  ayrılmadan  təhsilini  davam  etdirmişdir.  O,  əvvəlcə  Bakı  Statistika 
texnikomunu sonra isə V.İ.Lenin adına APJ-ni bitirmişdir. Institutu  qurtaran ildən 
Qubadlı rayonunun Aşağı Mollu kənd orta məktəbində müəllim işləmişdir. 
3  noyabr  1970-ci  ildə  Aşağı  Mollu  kəndindəki  Qaçaq  Nəbi  adına  kolxozun 
idarə heyyətinin sədri seçilmişdir. Işlədiyi müddətdə kolxoz keçici qırmızı bayaq o 
özü  isə  fəxri  fərman  və  döş  nişanı  ilə  təltif  olunmuşdur.  25  dekabr  1975-ci  ildə 
səhəti  ilə  əlaqədar  olaraq  vəzifədən  çıxmışdır.  O,  yenədə  Aşağı  Mollu  kənd  orta 
məktəbində müəllimlik etmişdir. 
Əşir Bəşiroğlu Azərbaycan bayrağı, Qızıl qələm, xalqın nüfuzlu ziyalısı, Hacı 
Zeynalabdin  Tağıyev,  Həsən  bəy  Zərdəbi  və  Zərəf  media  mükafatları  fəxri 
diplomları il təltif olunmuşdur. 
Azərbaycan KİVİHİ-nin və Azərbaycan yazıçılar birliyinin üzvüdür. 
Şairin  iri  həcmli  14  kitabı  nəşr  olunub    oxuculara  təqdim  olunmuşdur.  Onun 
əvvəlki kitabları oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanmışdır. Ümümvarıq ki, “Qoşa 
qartal” adlanan bu 15-ci kitabıda oxucular tərəfindən rəğbətlə qarşılanacaqdır. 

 

 
Ön söz 
 
Qədim  tarixçilər  tarixi  qəhrəmanlar  haqqında  yazılmış  əsərləri  möcüzə 
adlandırmışlar.  Mənə  elə  gəlir  ki,  müasir  tarixçilər  “möcüzəli  insanlar”  istilahını 
işlətmək fikrinə düşsələr Qaçaq Nəbini onlardan biri hesab edərdilər. Tarix Qaçaq 
Nəbini  nəsillərə  nümunə,  mərd,  cəngavər  və  əfsanəvi  bir  şəxsiyyət  kimi 
tanıtmışxdır. 
Calal Bərkuşad Bozatın belində” romanını Qaçaq Nəbinin “Möcüzəli həyatına 
həsr  etmişdir.  “Bozatın  belində”  romanı  tarixi  roman  sahəsində  müəllifin  birinci 
əsəridir.  Təsadüfi  deyil  ki,  “Bozatın  belində”  romanı  Türkiyədə  “Tərcüman” 
qəzetində  dərs  olunub  türk  oxucularına  çatdırılmışdır.  Hələ  bu  tarixi  romanına 
qədər  Calal  Bərgüşadı  doğma  Azərbaycanın  müasir  kənd  və  şəhərlərində  qurub-
yaradan  əmək  adamları  daha  çox  maraqlandırmış,  onlar  barədə  silsilə  oçerklər 
hekayələr  yazmışdır.  Bununla  belə  Calal  Bərgüşad  dünyanın  bir  çox  ölkələrində 
olmuş,  kapitalist  aləminin  eybəcərliklərini  göstərən  bir  sıra  heykayələr  dərc 
etdirmişdir.  Ancaq  müəllifi  həmişə  xalqının,  vətəninin  azadlığı,  istiqlaliyyəti 
yolunda  şücaət  göstərən  qəhrəmanlar  düşündürmüşdür.  O,  vətəndaş  sənətkar 
ehtirası ilə oxucusuna xatırlatmaq istəyir ki, sən böyük bir xalqın oğlusaN! Sənin 
əcdadın Babək olub! Sən Qaçaq Nəbi nəslindənsən! Səni dünyaya Həcər gətirib! 
Q.Nəfinin  bir  sıra  döyüşləri  mənim  doğulub  boya-başa  çatdığım  Qubadlı  elində, 
Araz sahilində baş vermişdir. 
Onu  da  deyim  ki,  Q.Nəbi  hələ  gənc  yaşlarında  döyüş  meydanına  atılmış,  bir 
çox  döyüşlərdən  qalib  çıxmışdır.  Onun  zəngin  döyüş  təcrübəsi  vardır.  Get-gedə 
Nəbi püxtələşmiş və bir sərkərdə kimi yetişmişdir. Qaçaq Nəbi türk oxucularına da 
yaxşı tanışdır. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi Calal Bərgüşadın “Bozatın belində” 
romanı  İstanbulda  çıxan  nüfuzlu  “Tərcüman”  qəzetində  hissə-hissə  nəşr  olunub 
oxuculara  çatdırıldıqdan  sonra  “Qaçaq  Nəbi”  adı  ilə  bütövlükdə  çap  edilib 
oxucularlna  çatdırılmışdır.  Türküyənin  əbədi  ictimaiyyəti  romana  yüksək  qiymət 
vermiş və onu “Qəhrımanlıq və məhəbbət dastanı” adlandırmışlar. 
Şəninə dastanlar qoşulmuş və nəğmələr bəstələnmiş Qaçaq Nəbinin, onun sadiq 
silahdaşı Həcər xanımın parlaq obrazı romanda vətənpərvərlik, beynəlmiləlçilik və 
dostluq simvolu kimi canlanır. 
Dünyada  elə  bir  igid  yoxdur  ki,  iyirmi  beş  il  el-obasından  didərgin  düşüb 
mağaralarda, qalın meşələrdə, qarlı dağlarda məskən salmış olsun. 
Dünyada  elə-bir  qəhrəman  yoxdur  ki,  at  belində  yaşa  dolub,  at  belində  həlak 
olsun. Belə xalq qəhrəmanına və onun özü kimi qacaq can Sirdaşına bəstələnən el 
nəğmələri vaxtı ilə anamın laylasına qarışıb mənim də beşiyimə axmışdır. Indi bu 
nəğmələri  mən  öz  səsimlə  oxumaq  istəyirəm.  Bilmirəm  oxucularımın  məni  axıra 
kimi dinləməyə səbri çatacaqmı? 
Qaçaq hərakətinin xeyli hissəsi Cənubi Azərbaycanla bağlıdır. Qaçaq Nəbinin, 
həyatını,  mübarizəsini  dərindən  öyrənən,  onun  haqqında  yaranan  rəvayətləri, 
nəğmələri,  dastan  variantlarını  fədakarlıqla  toplayıb  dönə-dönə  nəşr  etdirən 
görkəmli folklarçularımızdan Əhliman Axundov dastanının müqəddiməsində haqlı 
olaraq  yazır:  “Nəbi  XIX  əsrdə  kəndli  üsyançılarının  ən  görkəmlilərindən  idi.  O 

 

təqribən 1870-ci illərdən başlayaraq ölümünün sonuna qədər çar çinovnikləri, yerli 
bəy,  mülkədar  və  xanlara  qarşı  qəhrəmançasına  mübarizə  aparmışdır.”  Görkəmli 
yazıçı Süleyman Rəhimovun redaktorluğu ilə nəşr edilən Qaçaq Nəbi dastanının ən 
qiymətli  cəhətlərindən  biri  budur  ki,  Ə.  Axundov  Nəbini  şəxsən  görən,  yaxşı 
tanıyan, hətta onun hərəkatında şəxsən iştirak edən adamlardan və ya əhvalatları öz 
atasından,  anasından,  yaxın  qohum-əqrəbəsindən  eşitmiş  olan  adamlardan  çoxlu  
döyüş  nəğmələrini,  tarixi  hadisələrin  rəvayətləşən  bədii  variantlarını,  dastanlaşan 
qaçaq  sərgüzəştlərini  yerli-yataqlı  öyrənmiş,  yazıya  almış,  dönə-dönə  yoxlamış, 
həqiqətə  ən  çox  uyğun  gələn  nümunələri  dastana  salmışdır.  Nəbiçiləri  butaylı 
kəndlilər  kimi  otaylı  kəndlilər  də  haqq-ədalət  mücahidi  kimi  tanıyır,  sevir,  onları 
hökumət  məmurlarından  gizlədib  saxlayırdılar.  “Qaçağı  el  saxlar”  atalr  sözü  boş 
yerə yaranmamışdır. 
Nəbi-Həcər  qaçaq  dəstələrini  Azərbaycanın  bütün  elləri  saxlayırdı,  əslində  bu 
kəndli çıxışları ümumxalq hərəkatına çevrilmişdir. Nəbi kəndli çıxışları ümumxalq 
hərəkatına çevrilmişdir. Nəbi hərakatı yerli bir xarakter daşımır, bəy mülkədar Çar 
çinovniklərinin  zülmü  altında  əzilən  xalqları  əhatə  etdiyi  kimi,  Cənubi 
Azərbaycanı  da  əhatə  edir.  Əzilən  kütlələr  hər  yerdə  onu  sevir,  ona  kömək  edir, 
onu  öz  arzu  və  azadlıqlarının  ifadəçisi  kimi  izləyirlər.  Qaçaq  Nəbi  Cənubi 
Azərbaycanda  da  şiddətli  vuruşmalar  keçirmiş  və  yoxsul  kəndlilərin  müdafiəsisi 
olmuşdur. 
Q.Nəbi şah və çar hökmətinin birgə razılığı və alçaqcasına hiyləsilə İranda həbs 
olunmuş,    Nəbinin  qardaşı  Nehdinin  başçılığı  ilə  qaçaq  dəstəsinin  böyük  şücaəti 
sayəsində el qəhrəmanının cəsur başçısı həbsdən sağ-salamat qurtarmışdır. Mehdi 
də  Həcər  də  Cənubi  Azərbaycanın  Rəhmətulla  xan  və  Əhməd  xan  kimi  şahlığa 
nökərlik edən məmurları tərəfindən dəfələrlə həbs edilsələr də, xalq üsyançılarının 
onlara divan  tutacağından  qorxub  qaçaqları  azad  etmişlər.  Həcər  xanım  ona  xain 
gözlə baxan Əhməd xanın oğlunu gülləyib qanına qəltan etmiş, öz uca adını daha 
da uca etmişdir. 
Qaçaq  Nəbi  hərəkatında  Həcər  xanımın  iran vuruşmalarında  iştirakı  daha  çox 
gözə çarpır. Cənuni Azərbaycanın Araza yaxın olan bir çox kənd və qəsəbələrində 
Nəbinin  sadiq  dostları  var  idi.    Q.Nəbi  Zəngəzurda,  Naxçıvanda,  Sisyanda, 
Qaradağda  çar  əsgərlərinin  qısnağına  düşən  kimi  arazı  vurun  keçir,  Cənubda 
sığınacaq  tapır,  Həcəri  dostlarının  evində  qoyub  dəstəsini  dağlara  çəkir.  Nəbi 
Həcər  qaçaq  dəstəsi  Arazın  bu  tayında  olduğu  kimi,  o  tayında  da  el-obanın 
harayına  yetən,  rəncbərin,  naxırçı,  çobanın,  ümumən  əliqabarlı,  diligileyli 
yoxsulların imdadına çatan haqq-ədalət müjdəçiləri tək böyük şöhrət və məhəbbət 
qazanmışdır.  Bu  basılmaz  el  üsyançıları  zülmkar  hampaları,  məmurları,  koxa  və 
kəndxudaları,  xocaları,  bəy  və  xanları  camaat  qarşısında  ittiham  edir,  layiqincə 
cəzalandırır,  zülm  hesabına  varlanmış  harınların  əmlakını,  varidatını  kasıblara 
paylayır  onları  ağır  vergilərdən  azad  edirdilər.  Nəbiçilər  şəxsi  intiqam,  şəxsi 
qanlılıq,  şəxsi  qisas  qayəsilə  yaşamırdilar,  əgər  belə  olsaydı  onların  mübarizəsi 
otuz  ilə  yaxın  davam  edə  bilməzdi.  Araz  boyu  sərhəddə  dayanan  çar  zabit  və 
əsgərləri də igidliyinə, haqlı mübarizəsinə sadə insanların müdafiəçisi olduqlarına 
görə Nəbi gilə düşmən gözü ilə baxmırdılar. 

 

Onlar  buyruq  qulu  olduqları  üçün  zahirən  Nəbiyə  düşmən  kimi  baxmağa 
məcbur idilər. lakin yad ölkədə qanlarına qəltan olmaqdan çəkinir, Nəbiyə güzəştə 
gedir,  onun  dəstəsini  o  tay-bu  taya  buraxırdılar.  Nəbinin  bir  sifarişi,  yaxud  bir 
parça kağızı gələn kimi sərhəd zabiti vuruşmadan yaxasını qurtarmaq üçün dərhal 
razılığa gəlirdi. Ancaq xahiş edirdilər ki, heç yerdə deməsinlər ki, komandir bizə 
yol verdi. 
Azərbaycanın  Cənubi  oylaqları,  Cənub  dağları  zaman-zaman  el  qaçaqlarına 
sığınacaq  olmuş,  onları  çar  və  şah  gülləsindən  qorumuşlar.  Sadə  xalq  kütlələri 
Nəbini,  Həcəri,  həmçinin  onların  ad-san  çıxarmış  əqidə  və  silah  yoldaşlarını, 
əfsanəvi igidlik göstərən Mehdini, gəncəli İsmayılı, müxtəlif obalardan zülmə qarşı 
üsyana qalxan allahverdi, Qasım, Murad, Tunc Vəli, Telli Qara, lələ, Ağahüseyn, 
Ağakişi, Məmmədhüseyn, Səfərli, Məmmədtağı, Məşədi Həsən, Əkbər və yüzlərlə 
başqa dəliqanlıları sazla, sözlə mədh etmiş, onların igidliklərini əbədiləşdirmişlər. 
Əhməd xanım oğlu Ağayi Niyazi var-dövlətinə, şan-şöhrətinə güvənərək Həcər 
xanımı  ram  etmək  xəyalına  düşür,  onun  gizləndiyi  evin, qapısını  döyərkən  Həcər 
xanım ona belə cavab verir 
 
Könlümü vermişəm bir mərd igidə
 Ona tay olarmı sən kimi gədə. 
Nəbini sevərlər hər bir ölkədə, 
Dav gəlməz aslana qorxaq tülkülər, 
Batırmaz günəşi qara bürkülər

 
Yuxarıda  deyildiyi  kimi  Həcər  xanım  Əhməd  xanın  oğlu  Ağayı  Niyazini 
güllələyib qanına qəltan etmiş, öz uca adını daha da ucaltmışdır. 
Q.Nəbi  hərəkatı  böyük  şairimiz  Şəhriyarında  həmişə  diqqət  mərkəzində 
olmuş,  o,  Nəbini  sevmiş  onun  qəhrəmanlığını  vəst  etmişdir.  Şəhriyar  hələ  uşaq 
vaxtlarından  qəlbində  közərən  hissləri  ahıl  vaxtında  sətirlərə  düzərək  “Qaçaq 
Nəbi” kimi şeir incisi yaratmışdır. 
 
On beş il gavurum zülmünə dözdün, 
Hər nəqşə çəkdisə, nəqşəsin pozdun, 
Şimdi ki, obadan, eldən əl üzdün 
Qəm yükün çatmışam, dur köçax, Nəbi! 
Qeyrətin qurbanı ay Qaçaq Nəbi! 
 
Dedim ki, vətən də sabiq vətəndir, 
Gördün ki, dostun yox hənsi düşməndir
Vətəndən qalan bir quru kövşəndir, 
Ondan da əl çəkib vaz keçax, Nəbi! 
Qeyrətin qurbanı, ay Qaçax Nəbi! 

 

 
 
 
 
 
 
 
 
Azərbaycanın  xalq  qəhrəmanı  Qaçaq  Nəbinin  qəhramanlığını  Maksim  Qorkinin 
sözləri ilə mən belə ifadə edərəm: M.Qorki Maqnitaqorsk şəhərinə gedir, orada iri 
sənaye  obyektləri  tikilirdi  onun  rəhbəri  ilə  tanış  olur.  Bu  şəxs  ona  elə  güclü  təsir 
göstərir ki, onu obrazlı şəkildə belə təsvir edir: - o nə oddur, nə alov, əsil ildırımdır 
ki, ildırım. 
Birinci hissə 
 
QIRCINLI MƏCMƏYĠ 
 
Həyat uzunluğuna görə deyil, mənasına görə qiymətlidir 
 Seneka 
 
Bacadan  evin  ləməsinə  ocaq  yeri  boyda  gün  düşmüşdü.  Elə  bil  ləmədə  ocaq 
qalamışdırlar.  Küncdə,  divara  sökədilmiş  qırçınlı  məcməyi  göz  qamaşdırırdı. 
Məcməyinin ortasında sanki qarışqa gəzmişdir; Burada ərəb əlifbası ilə yazılmış o 
qədər qarmaqarışıq xətlər vardı ki.... 
Gözəl, badın yanında sərdiyi boz qəzil palazın üstündə əyləşib cəhrə əyirdirdi. 
O,  sanki  qovun-qarpız  tığının  ortasında  oturmuşdu;  ağlı-qaralı  iri  yumaqlar, 
qovuna bənzər kələflər dövrəsində çin-çin idi. 
Uşaq köhnə damın pərdisindən asılmış yüyürükdə yatmışdır. Cəhrənin çırıltısı 
ona yalya çalırdı. Alo elə bil bayaqdan bəri evi başına götürən bu cırıltını eşitmirdi. 
O,  kürəyini  badın  böyründəki  çoğan  dağacığına  söykəyib  deyinə-deyinə  palan 
tikirdi: 
-  Fh, bu  zəhrimar  qıyıq  niyə  keçəyə  batmır?-  Kişi bərk  hirslənmişdi.-  Yaman 
korşalıb!- O, dişi ilə qıyığı dartdı:- Mənim çörəyim elə həmişə daşdan çıxır. 
Gözəlin ərinə yazığı gəldi. 
-  A  kişi,  dişini  sındıracaqsan.  Özünə  iş  açma,  sən  allah...  Neçə  adam  mənə 
deyib ki, Alonun dişləri sapbasağdır. Bunu da bizə çox görürlər. Bu il səninki heç 
gətirmir.  Yazıya  çiriş  yığmağa  gedəndə  torbanı  itirdin,  keçab  yığmağa  gedəndə 
cuvalı itirdin, o günü qaratikan qıranda gözlərini arı çaldı, gəlib getdin Kərbəlayi 
Cəfərə  odun  yarmağa-  baltanın  ağzını  sındırdın. Indi  qıyığı  da  birtəhər  eləyərsən, 
dişini də. Bir iş görəndə səbirli olsana, balaların var axı... 
Alo başını qaldırmadan cavab verdi: 
- Ay arvad, görmürsən gün hara düşüb?! Düz ləmənin ortasına... Günorta olub, 
hələ ulağın palanını tikib qurtara bilməmişəm. Səhərdən bəri elə bununla əlləşirəm. 
Palan  pis oldu-  heç  nə, heyvanın belini vurar. Gərək  boz  eşşəyi  Xanalı  həmişəlik 
bizə  verəydi,  lap  qatıra  oxşayır.  Nalladıb  at  yerinə  işlədərdim.  Daha  dalımda 
qaratikan daşıya bilmirəm. Heyim qalmayıb. 
-Əşi,  Xanalının  xasiyyətini  bilmirsən?  Eşşəyi  atasından  da  çox  istəyir. 
Neyləyirsən ulağı, heç qızıl inəyin alafını qışda yetirə bilmirik. 
Səsə  ayılan  körpə  ağladı.  Gözəl  bir  ucunu  yüyürüyə,  bir  ucunu  da  ayağına 
bağladığı ipi tərpədib onu kiritdi. 
-  A  kişi,  heç  bilirsən  sənin  gözlərini  arı  çalan  günü  bu  körpə  məni  nə  qədər 
güldürmüşdü! Indi nədənsə zığ-zığ olub. O   günü Məhərrəmə yaman açığım tutdu. 

 

Mən uşağı yatıranda ocaqda qarğıdalı partladırdı. Qarğıdalıdan biri qordan sıçrayıb 
tifilin  üzünə  düşdü.  Məhərrəmi  qovdum,  tuta  bilmədim.  Tutsaydım  qulaqlarını 
çəkəcəkdim. Belə də nadinc uşaq olar?! 
-  Məhərrəmi  ta  demə,  yaman  dəcəldi.  Bir  də,  ay  arvad,  sınamışam,  bizə  heç 
gülmək  düşmür.  Allah  axırın  xeyir  eləsin.  Deyirlər,  kasıbın  sacı  qızanda  kündəsi 
qurtarır. 
Həyətdən eşidilən boğuq bir səs ərlə-arvadın söhbətini yarımçıq kəsdi. Kimsə var 
gücü ilə qışqırırdı: 
-Paxır qabı olan... Sınıq-salxağı olan... 
Körpə yerindən dik atıldı. Gözəl ayağını tərpədib yüyrüyü yırğaladı. Sonra həyətdə 
boğazına güc verən qalayçının arxasınca deyindi: 
- Boy, bu ləzgi sözü boğazında nə yaman qaynadır !... 
- Ay arvad, tez qalx qalayçını çağır bura, yoxsa yenə qışqıracaq. 
Gözəl  ətəyini  çırpa-çırpa  həyətə  çıxdı.  Qalayçı  çəpərin  dibindəki  iydə  ağacının 
kölgəsində  dayanmışdı.  Əlində  çomaq,  qoltuğunda  iri  bir  qazan  vardı.  Gözəl 
yaşmağını burnuna qaldırıb ona əl elədi: 
-
 
Qalayçı qardaş, içəri gəl. 
Qalayçı o tərəf –bu tərəfə baxa-baxa evə sarı addımladı. 
Gözəl əlini dodağına apardı: 
- Bir az yavaş, uşağı indicə yatırtmışam. 
Birdən  it  uzun  zəncirini  cingildədib  hürdü.  Qalayçı  devikə-devikə  yeridiyindən 
ayağı yolağanın ağzındakı düyünlü qarağac kötüyünə toxundu, səntirlədi, az qaldı 
yıxılsın. O hirsləndi: 
-
 
Ya iti saxlayın, ya kötüyü! 
Qalayçı    qapıdan  keçərkən  ikiqat  olduğundan  qoltuğundakı  qazandan  böyük, 
saçaqlı papağı çərçivəyə dəydi. Alo əl saxladı. Hələ də şişi çəkilməyən gözləri ilə 
qonağı başdan-ayağa nəzərdən keçirdi. Qalayçının gümüş toqqasından gümüş qınlı 
uzun bir xəncər sallanmışdı. Əynindəki gödək, ağ kürkü, baldırlarına doladığı boz 
dolaqları  hisli-paslı  idi.  Sarı  saçları  qara  papağı    enli  alnını  və  seyrək,  qızılı 
qaşlarını örtmüşdü. Ağ, arıq sifətində Alonun oğluna gətirdiyi kəklik yumurtasına 
bənzər balaca çillər görünürdü. Qırğı burnu, kərki çənəsi, qabarıq almacıqları onu 
bir  qədər  zəhmli  göstərirdi.  Onun  ağıllı  qonur  gözləri  Alonun  yoxsul  daxmasını 
gəzir, ləmədəki paxır qabların üstündə dayanırdı. 
Alo qonağının ağıllı adam olduğunu anlayıb kürəyini dağarcıqdan çəkdi, əlindəki 
qıyığı palana taxıb mehribanlıqla ona yer göstərdi: 
- Buyurun palazın üstündə əyləşin. 
Qalayçı  oturdu,  çomağını  da,  qazanı  da  böyründə  yerə  qoydu.  Aloya  quşbaxışı 
nəzər salıb, boğazını yavaşca arıtladı: 
- Gözünə nə olub? 
- yazəıda qaratikan qırırdım, arı çalıb. 
Qalayçı başını yırğaladı: 
-  Eh,  sağ  olmuş,  qapı-bacanı  az  çəpərləsənə,  nə  olub  bəyəm,  nəyin  var  ki,  oğru-
quldur gəlib aparsın! 

 

-  Ləzgi  qardaş,  oğru  məsələsi  deyil.  Qıraqdan  baxan  adamın  ağzının  içini  görsə, 
yaxşımı  olar?!  Bəziləri  qalın  çəpərlə  varını,  dövlətini  gizlədir,  biz  də  öz 
kasıblığımızı... 
Qalayçı çox dərinə gedə bilməyib, söhbəti yenə dayaza çəkdi: 
-  A  kişi,  nə  məsələsi  olursa-olsun, özünü arıdan qoru, yaman  zəhərli olurlar. Heç 
yadımdan    çıxmaz  bir  dəfə  uşaqlıqda  eşşək  arısının  yuvasına  cöp  uzatmışdım. 
Məni  səndən  də  betər  eləmişdi.  Onların  iynəsinin  dadına  yaxşı  bələdəm,  yaman 
göynədir. Bir az qatıq sürt, keçib gedər.- O, yenə gözünü ləmədəki qablara dikdi. 
Bu    dəfə  bacadan  süzülən  şua  məcməyiyə  düşmüşdü.  Elə  bil  ləmədən  gün 
çıxmışdı.-Paxır qabdan-zaddan nəyiniz var, qalaylayaq. 
- Səbir elə, bu saat. Ay Gözəl, uşaq yatıbsa, o məcməyini bura gətir. 
Alonun  qalaylı  məcməyini  istəməsi  qalayçının  ürəyiindən  olmadı:  «Bunu 
neyləyir?-Dirəkdən asılmış gümüş qınlı xəncərə baxdı.- Bu evdə bircə yararlı şey 
varsa, o da xəncərdir, bir də o qalaylı məcməyi». 
Gözəl,  məcməyini gətirib  qalayçıya  verdi,  özü  isə  yaşmağını bir  az da burnuna 
qaldırıb, yüyrüyün yanına getdi. 
Qalayçı məcməyini bacadan düşən günə tərəf tutub qonur gözlərini qıydı. «Bu ki, 
salamatdır,  yırtığı-zadı  yoxdur.  Təzəcə  qalaylanıb.  Bu  xətlər  nədir  burda?»  O, 
kösövə  dönmüş  şəhadət  barmağını  məcməyinin  içindəki  qarmaqarışıq  hərflərin 
üstündə gəzdirdi, sonra orada yazılanları ucadan oxumağa başladı: 
-  Məhərrəm  Alo  oğlu,  təvəllüd  edib  1845-ci  sənədə.  Səkinə  Alo  qızı,  dünyaya 
gəlib  1846-cı  ildə-Ləzgi  qızılı  qaşlarını  dartıb  soruşdu:-  Adları  bura  yazılan  bu 
uşaqlar da sizinkidir? 
Yüyrüyü yırğalayan Gözəl: 
-Bəli,-dedi.-Göndərmişəm, qonşuda oynayırlar. 
-Onda bu məcməyini neyniyirsiz təzədən qalayladıb? 
-Usta, qalaylatmayacağıq, o yüyrükdəki balaca kişinin adını ora yazacaqsan. 
-Bəs uşağın adını Molla Əhmədə niyə yazdırmırsınız? 
Alo narazı halda yerində yırğalandı: 
-Molla  Əhmədin  gözünə  bax,  bu  qıyıq  batsın.  Elə  kitaba  baxıb  ad  secməyinə 
Gözəldən bir yumurtdar toyuq qoparıb. Haqq-hesab bilən deyil. Keçən qış da ona 
bir eşşək yükü qaratikan kötüyü vermişəm. Bu il də müftə-müsəlləh qapı-bacasını 
çəpərləmişəm.  
Denən  bir  loxma  cörəyini  dadmışammı?  Vallah,  billah,  dadmamışam!  Adam 
yanına gedəndə böyrünə əl atmağa qorxur. Gözü qalır səndə. Yaman yumurtadan 
yun  qırxan  kişidir.  And  içmişəm  ki,  imkanım  olsa,  bir  də  onun  qapısına  diləyə 
getməyəcəyəm.- Alo sözünə bir az ara verdi.- bir də, ləzgi  qardaş, düzünü bilmək 
istəyirsənsə uşağın adını kağıza yazdıranda itib-batır, məcməyidə lap min il qalır. 
Bax  indi  özün  oxudun,  bizim  uşaqların  hamsının  adını  məcməyiyə  yazdırmışam. 
Yadımdadır,  Məhərrəm  çəyirtkə  gələn  ili  olub,  Səkinə  isə  yanılmıramsa...-  o, 
dodaqlarını  ağappaq  dişləri  arasına  alıb  alnını  qırçınlatdı.-Hə,  bizim  Gözəl 
yaxşısını bilər, gərək ki, qazlar təzəcə yumurtaya düşmüşdü. Bizim bu Həkəri çayı 
o  ili  bərk  daşmışdı.  Gərək  ki,  zənnim  məni  aldatmırsa,  uşaqların  təvəllüdünü  o 
zaman yazdırmışıq. 

 
10 
Qalayçı  məcməyiyə  yenə  diqqətlə  baxdı,  oradakı  yazıları  təzədən  oxumağa 
başladı: 
-Məhərrəm...  Səkinədə...  Lap  adları  aydın  oxunur.  Uşaqların  təvəllüdünü 
məcməyiyə  yazdırmaqda  düz  eləyirsiniz...  yaxşı,  bacı  beş  yumurta  gətirər, 
oğlunuzun adın yazaram. Mən də yumurtları o balaca kişinin sağlığına qayğanaq 
eləyərəm, 
-Ləzgi qardaş, beş yumurta az deyilmi? 
Qalayçı qonur gözlərini qıydı: 
-Yox, ay bacı, niyə az olur! 
-Azdır, usta, azdır, lap on beş yumurta verərik. Sən bizi elə də kasıb bilmə. Beş 
toyuğumuz yumurtalıyır. Təki sən mənim bu körpəmin adını məcməyiyə yaxşı yaz. 
Elə yaz ki, pozulmasın. 
-Arxayın  ol, ay bacı, lap ürəyin istəyən təki yazacağam. 
Uşaq nə vaxt olub? Adı nədir? 
-Atasından soruş. 
Alo gülümsəyib qıyığı saplamağa başladı. 
-Ay qız, qalayçı səninlədir. 
Körpə  yuxudan  yarımçıq  durduğu  üçün  şıltaqlıq  edirdi.  Gözəl  onu  qucağına  alıb 
yırğalaya-yırğalaya oxşayırıdı: 
-Kış...  kış...yat,  oğlum.  A  kişi,  oğlunun  adını  məndən  niyə  soruşursan?...  Ləzgi 
qardaş,  bu  körpənin  adə  Nəbidir.  Özü  də  ad  qoyanda  Molla  Əhmədə  kitaba 
baxdırmışam.  Dedi  ki,  Nəbi-ərəbcə  allahın  elçisi  deməkdir.  Yaxşı  addır,  onu 
qoyun, böyüyəndə kəndimizin cavanlarının elçiliyini eləyər. 
Ləzgi  güldüyü  üçün  qolu  boşaldı,  onun  qoltuğundakı  qazan  məcməyiyə  dəyib 
cingildəddi. Uşaq bu səsə elə çığırdı ki, sanki ətindən ət kəsdilər. 
Qalayçı  peşman  oldu:  «Kaş  gülməyəydim,  yazıq  körpəni  yaman  ağlatdım».  O, 
Gözələ  yaxınlaşıb  uşağı  ovundurmaq  istədi.  Körpənin  qəribə  baxışları  qonağı 
heyrətə gətirdi. O, hisli barmağını körpənin burnuna toxundurdu: 
-Bu  ki  igiddir!  Sizin  yerinizə  mən  olsam,  onun  adını  Hacımurad  qoyaram.  Qoy 
sizin körpə də böyüyəndə ona oxşasın. 
Gözəl sadəlövhlüklə soruşdu: 
-Ləzgi qardaş, Hacımurad kimdir? Hələ mənim oğlum Haca  getməyib ki, indidən 
adını Hacımurad qoyaq! 
-Gözəl  bacı,  Haca  getmək  şərt  deyil  ki!  Böyüyəndə  Haca  da  gedər,  Məşədə  də. 
Hacımurad  bizim  Dağıstanda  Şeyx  Şamilin  nayibi  olub.  Onun  qocalığı  haqqında 
bizim  dağlılar  dastan  bağlayıblar.  Eh,    Hacımuradın  qəhrəmanlığından  danışsam, 
bir  ilə  qurtarmaz. Bu  günlərdə  Şəkinin  Zəyzid  kəndində  bəylər  onun  başını  kəsib 
aparıblar...-Ləzginin  qonur  gözləri  yaşla  pərdələndi.  Tez-tez  kirpik  çala-çala 
söhbəti dəyişdi:-Mənim rəhmətlik Fatı nənəm yüz il falçılıq eləyib. Dünyada onun 
gəzmədiyi  mahal  qalmayıb.  O,  fala  baxanda,  çox  fikir  vermişəm,  onun  qaş-
gözündən,  sir-sifətindən  çox  şey  öyrənmişəm,  adam  cərrafıyam.  Bax,  indidən 
deyirəm, sizin bu oğlunuz böyüyüb Hacımurad kimi igid olacaq. Təvəqqe edirəm: 
onun  adını  Hacımurad  qoyun.  Mən  bunu  istədiyimdən  deyirəm.  Işdir  böyüyəndə 
soruşsa,  deyərsiniz  ki,  sənin  adını  dağıstanlı  Osman  adlı  bir  ləzgi  qoyub.  Mən 
Hacımurad adını məcməyiyə müftə yazaram. 

 
11 
Hə  Alo  dindi,  nə  Gözəl.  Falçı  nəvəsi  qalayçı  Osman  elə  bil  onları  sehirləmişdi. 
Amma  ata  ilə  ananın  baxışlarından  aydın  olurdu  ki,  onlar  oğlanlarının  adını 
dəyişməyə razı deyillər. Ləzgi bayaqki peşmançılığını unudub Nəbinin burnunu bu 
dəfə  ərklə  sıxdı.  Uşağın  qartal  baxışı  onu  yenə  dəhşətə  gətirid.  Qalayçı  şəhadət 
barmağını  Nəbinin  çənəsinə  uzatdı.  Uşaq  əlini  çalarkən,  onun  barmağından 
yapışdı. 
-Ey igid, burax barmağımı, yoxsa adını yazmaram ha!... 
Qalayçı gülümsündü.-Görün sizin bu igid oğlunuz nə qayırır?! Burnunu sıxmışam 
deyə məndən intiqam almaq fikrinə düşüb. Deyəndə bu igid olacaq, inanmırsınız. 
Qalayçı    kösövə  oxşayan  qabarlı  barmağını  körpənin  göbələk  təki  yumuşaq 
ovcundan çəkdi. Yekə papağını çıxarıb havaya qaldırdı: 
-Xudahafiz, igid!... 
Alo qalayçını səsləyib saxladı: 
-Əşşi, hara gedirsən, heç soruşmadın körpə nə vaxd doğulub! 
-Niyə soruşacağam, bəs mən falçı Fatının nəvəsi deyiləm?! Görürəm körpənizin 
ağzından süd iyi gelir. Əllinci ilin uşağıdır də. Düz deyirsən, ləzgi qardaş. Mənim 
oğlum  Nəbi  1854-ci  ilin  qışında,  bizim  arvad  Kərbəlayının  qoyun  yatağından  
evimizə  yollananda...  at  belində...  lap  yəhərin  üstündə...  dünyaya  gəlmişdir...  Elə 
heylə  də  yazarsan,  Nəbi  Alo  oğlu  at  belində  təvəllüd  edib,  1854-cü  il  sənədə, 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   18


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə