Əcubə VƏ MƏHcubəNİn hekayəTLƏRİ “Yeni Poliqrafist” mmc baki 2016 Redaktor



Yüklə 447.19 Kb.
səhifə1/10
tarix19.06.2017
ölçüsü447.19 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10
g:\eflatun huseynoqlu\новая папка\4a8508ddcd87t.jpgƏCUBƏ VƏ MƏHCUBƏNİN HEKAYƏTLƏRİ


ƏCUBƏ VƏ MƏHCUBƏNİN HEKAYƏTLƏRİ

Yeni Poliqrafist” MMC



BAKI - 2016

Redaktor: Mahmud Kamaloğlu

Korrektor: Nüşabə Əflatunqızı

ƏCUBƏ VƏ MƏHCUBƏNİN HEKAYƏTLƏRİ

Bakı, “Yeni Poliqrafist” MMC, 2016.- 190 səh.


Bu kitab şərq xalqlarının folklorundan götürülüb, 16-cı əsrə qədərki dövrdə fars dilində yazıya alınmışdır. Həmin əsər 16-cı əsrdə Seyid Əhməd bin Həsən Bali əd-Dəvadari adlı bir nəfər tərəfindən Oğuz Türkcəsinə çevrilərək Dədə Qorqud dastanlarının bir hissəsi ilə birlikdə bir cilddə yazılmışdır. Həmin kitab nə vaxtsa sirli bir şəkildə Vatikan gizli arxivinə düşmüşdür. "Kitabi-Dədə Qorqud"un elmə məlum olan iki nadir nüsxəsindən biri budur. Bu kitabın içindəki "Hekayəti lətifeyi Əcubə və Məhcubeyi zərifə" adlı bu əsər ilk dəfə orijinaldan Əflatun Hüseynoğlu (Keşəli) tərəfindən Azərbaycan türkcəsinin çağdaş yazı qaydalarına uyğunlaşdırılaraq oxuculara çatdırılır. Ümidvarıq ki, bu kitab ədəbi ictimaiyyətin diqqətini cəlb edəcək, oxucuların rəğbətini qazanacaqdır.
ISBN: 978-9952-8023-8-9
© “Yeni Poliqrafist” MMC, 2016
ÖN SÖZ ƏVƏZİ
“Kitabi-Dədə Qorqud”. Bu kitab bütün türkdilli xalqlara və avropalılara çox yaxşı tanışdır. Qədim türklərin adət-ənənələrini, yaşayış tərzlərini, həyat uğrunda mübarizələrini özündə əks etdirən bir qəhrəmanlıq dastanıdır. Bu dastan hələ XVI əsrdə adı bilinməyən bir katib tərəfindən naməlum bir nüsxədən üzü köçürülmüşdür. Əvvəlki nüsxələrdən heç bir iz-soraq qalmamış, üzü köçürülən bu tək nüsxə isə bilinməyən bir səbəblə Almaniyanın Drezden şəhərində Kral kitabxanasına düşmüşdür. “Kitabi-Dədəm Qorqud əla lisani Taifeyi Oğuzan” (Oğuz tayfasının dilində Dədəm Qorqudun kitabı) adı verilən bu əlyazma nüsxə ilk dəfə H. O. Fleyşer adlı bir alman tərəfindən aşkarlanmış və həmin adam o əsəri öz kataloquna daxil etmişdir. Daha sonra bu kitabı 1815-ci ildə Henrix Fridrix fon Diez (1751-1817) həmin kitabxanada Fleyşerin külliyyatı içindən tapmış və bu haqda məlumat Avropaya və bütün Türk dünyasına yayılmışdır. Bu nüsxə çox mükəmməl olub, 12 boy və bir müqəddimədən ibarətdir. Kitab çox yaxşı şəkildə mühafizə olunub.

Diezin məlumatından sonra italiyalı türkoloq alim Ettore Rossi (1894-1955) bu kitabın ikinci bir əlyazma nüsxəsini Vatikan kitabxanasının türk kitabları bölməsindən tapmış və bu barədə geniş bir məqalə yazaraq, onu dünyaya tanıtmışdır.

Ancaq burada maraqlı bir məqam var ki, E. Rossinin tapdığı bu ikinci əlyazma “Hekayəti Oğuznameyi Qazan bəy və qeyri” (Qazan bəy və başqalarının Oğuznamə hekayətləri) adı altında altı boy və bir müqəddimədən ibarət olub, ya Drezden nüsxəsindən köçürülmüş, ya da onların hər ikisi naməlum bir əlyazmadan yazılmışdır. Maraqlı cəhət isə budur ki, E. Rossinin tapdığı bu Vatikan nüsxəsinin içində tək Dədə Qorqud boyları deyil, bu boylardan qabaq, kitabın əvvəlində başqa bir əsər də vardır.

Hər iki kitab Dədə Qorqud hekayələrinin hələ ki yeganə orijinal nüsxələridir. Bu kitablar elm aləminə bəlli olandan sonra istər Türkiyə və Azərbaycanda, istərsə də Avtopa ölkələrində bütün araşdırmalar, tam olduğu üçün, ancaq Drezden nüsxəsi əsasında aparılmışdır. Vatikan nüsxəsindəki Dədə Qorqud boyları isə həm yarımçıq yazıldığı üçün, həm də əvvəllər o qədər də əhəmiyyət verilmədiyinə görə düşünürük ki, Dədə Qorqud araşdırmaçılarının diqqətindən elə bil kənarda qalmışdır. Bu kitabın arxadan ikinci vərəqi də düşmüşdür.

Kitabların dili haqqında da müxtəlif ver-siyalar vardır. Drezden nüsxəsinin Azərbaycan türkcəsi, Vatikan nüsxəsinin isə Osmanlı türkcəsi ilə köçürüldüyünü söyləyənlər də var. Drezden nüsxəsinin “Doğu Anadolu ağız özəllikləri qarışmış əski Anadolu türkcəsi”1 olduğunu deyənlər də var. Fikrimizcə, ən düzgün sözü Türkiyə Odalar və Borsalar Birliyinin (TOBB) başqanı M. Rifat Hisarcıklıoğlu söyləmişdir: “Kitabın orijinalları Oğuz Türkcəsi anlatımı ilə Osmanlıca qələmə alınmışdır”2. Bunlar hər iki nüsxənin adlarında da özünü göstərir.

Hər necə olsa da, bu kitablar ümumtürk xalqının kimliyini ortaya qoyan bir şah əsərdir və bu xalqın tarixi keçmişindən xəbər verən çox dəyərli mənbədir.

Mənim məqsədim Dədə Qorqudu araşdırmaq deyildir. Bu iş, əlbəttə, ədəbiyyatçı və folklorçu alimlərin, elm adamlarının, qorqudşünasların işidir. Bir də ki, “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanları lazımi qədər araşdırılıb, tədqiq olunmuşdur. Mən isə elm adamı filan deyiləm. Sadəcə olaraq kitab həvəskarı və bir oxucuyam. Bununla belə, yenə demək istəyirəm ki, Dədə Qorqud dastanları indiyə kimi nə qədər araşdırılıbsa, yenə də dərin tədqiqata ehtiyac vardır. Bunlar öz yerində...

Mən ədəbiyyat həvəskarı olduğum üçün tez-tez elmlə məşğul olan, eləcə də digər ziyalı dostlarımla görüşür və onlarla ədəbi-bədii söhbətlər edirəm. Bir gün belə söhbətlərimizin birində o dostlarımdan biri mənə bir kitab göstərdi. İri həcmli, iki cilddən ibarət olan bu kitab çox gözəl hazırlanmış və xüsusi bir qabın içərisində yerləşdirilmişdir. Qabın üzərində türkcə “DEDE KORKUD KİTABI” yazılıb. Mənə Azərbaycanda və Türkiyədə indiyə qədər nəşr olunan bütün Dədə Qorqud kitabları tanışdır. Ancaq bu həcmdə araşdırılması ilə birlikdə görməmişdim. Maraq məni götürdü və kitablara baxmağa başladım. 1-ci cild 840 səhifə olub, çox nəfis bir şəkildə tərtib edilmişdir. Aralarda verilmiş 20 ədəd illüstrativ miniatür şəkillər adamı heyran edir. Kitabda Dədə Qorqud hekayələrinin Drezden nüsxəsinin türk dilinə tam tərcüməsi və onun əsasında müasir türk alimlərinin fərqli araşdırmaları yer alıb. 2-ci cild 576 səhifədir. İkisi birlikdə tam 1416 səhifə...

Bəs ikinci cilddə nə var?

İndiyə qədər istər Azərbaycanda, istərsə da Türkiyədə tədqiq və nəşr olunan bütün Dədə Qorqud kitabları Drezden nüsxəsi əsasında hazırlanmış və oxuculara təqdim olunmuşdur. Vatikan nüsxəsindən isə, adını çəkməkdən başqa, oxuculara demək olar ki, heç bir məlumat verilməmişdir.

Türkiyə Odalar və Borsalar Birliyinin təşkilatçılığı və bu birliyin başqanı M. Rifat Hisarcıklıoğlunun dəstəyi ilə 2014-cü ildə Ankarada nəşr olunan bu ikicildliyin 2-ci cildi Drezden və Vatikan nüsxələrinin ərəb əlifbası ilə yazılmış orijinallarının fotosurətləridir. Bu ikicildlikdə də Vatikan nüsxəsi haqqında ancaq bir-iki ümumi cümlə yazılmışdır, vəssalam...

Ərəb əlifbasını oxuya bilməyim mənim köməyimə çatdı və gördüm ki mən bunu oxuya bilərəm.

Təbii ki, 1-ci cildi çox diqqətlə nəzərdən keçirdim. Kitabın çox gözəl və zövqlə hazırlanmasına söz ola bilməz. 2-ci cild Drezden və Vatikan nüsxələrinin fotosurətləridir və çox gözəl tərtib edilmişdir. Belə bir iş ilk təşəbbüs olduğundan, bu kitabı hazırlayanlara dərindən təşəkkür edirəm! Dədə Qorqud kitabının orijinalı, tarixində ilk dəfə nəşr olunaraq öz xalqına çatdırılır!

Kitabın 2-ci cildini başdan axıra kimi səbirlə oxudum. Kitabın 2-ci hissəsindəki Vatikan nüsxəsinin əvvəlində verilmiş başqa bir əsərə ilk dəfə rast gəldiyim üçün daha çox marağımı cəlb elədi. Əsər “Hekayəti lətifeyi Əcubə və Məhcubeyi-zərifə” (Əcubə və Məhcubənin incə və zərif hekayətləri) adlanır və Dədə Qorqud hekayələrinin bir hissəsi ilə birlikdə hicri tarixlə 918-ci ildə (miladi hesabla 1512-1513-cü illərdə) “Sidqi” təxəllüslü Seyyid Əhməd bin Həsən Bali adlı bir nəfər tərəfindən yazılmışdır. Bu adam milliyyətcə türk olub, o zamanlar Misirin Qahirə şəhərində yaşamışdır. Bundan artıq onun haqqında heç bir məlumat bizə gəlib çatmamışdır.

Əsərin gözəlliyi və şirinliyi məni valeh eylədi. Ancaq internet saytlarından və digər mənbələrdən araşdırmalarım bu əsər haqqında mənə heç bir məlumat vermədi. Əsərin elm adamlarının və folklorşünasların nəzərindən nə üçün yayındığı da mənə qaranlıq qaldı. Bəlkə də kim tərəfindənsə araşdırılıb, ancaq mənə rast gəlmədi. Sadəcə olaraq, belə bir əsərin varlığı haqqında bir neçə qısa cümlədən ibarət olan məlumatlarla rastlaşdım, vəssalam. Bunun üçün də bu əsəri əski yazıdan tərcümə edib, bu günkü dillə azərbaycanlı oxuculara çatdırmaq fikrim-dən keçdi.

Nəhayət, bu işə qərar verdim. Lakin bir çox çətinliklərlə qarşılaşdım. Əsəri qələmə alan katib öz giriş sözündə qeyd edir ki, o, bu əsəri köhnə fars dilindən türkcəyə tərcümə edib. Ancaq bu “türkcə” XVI əsrdə işlənən ədəbi türk dilidir. Bu dil ərəb, fars və qədim türk sözlərinin qarışığından ibarət olub, çox çətin anlaşılandır. Bu günkü hər hansı sadə azərbaycanlı və yaxud türk oxucusu bu əsərin orijinalındakıları başa düşməkdə çətinlik çəkərlər.

Əsərin tərcüməsi üzərində işləyərkən bir neçə lüğət kitabından və dini əsərlərdən istifadə eylədim. Zənnimcə çox maraqlı olan bu əsər oxucuların da diqqətini cəlb edəcək. Çünki, əsər dini ruhda yazılıb və maraqlı hekayətlər yolu ilə hər səviyyədən olan oxucular üçün öyüd-nəsihət kitabı olaraq nəzərdə tutulmuşdur.

Doğrudur, bu əsərin “Kitabi Dədə Qorqud” dastanları ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bəlkə elə bu səbəbə görə qorqudşünaslar ona o qədər də əhəmiyyət verməmişlər.

“Əcubə və Məhcubənin hekayətləri” şərq xalqlarının ibrətamiz hekayətlərindən ibarət bir əsərdir. Bu əsərdə verilmiş ayrı-ayrı hekayətlərin heç biri digərini tamamlamır. Hər bir hekayət ayrıca bir çox dəyərli ibrətamiz nəsihətdir ki, onlar elə bu günün özündə də heç vaxt öz əhəmiyyətini itirməmişdir.

Hörmətli oxucular, bu kitabda verilmiş şərq xalqlarının nəsihət yollu hekayətlərinin bəzilərinə başqa kitablarda da rast gəlmək olar. Məsələn; altıncı babda “Əmanətin qorunması” başlığı altında Əcubə və Məhcubənin dilindən verilmiş hekayətlər buna misaldır.

Kitabın əvvəlindəki münacat xarakterli yazını bu günkü oxucular üçün əhəmiyyətsiz hesab edərək ixtisar eylədim. Ümumi məzmununu isə başda bir neçə cümlə ilə verməklə kifayətləndim. Əgər gələcəkdə hansısa bir tədqiqatçı alim bu əsəri daha dolğun və geniş formada tərcümə edib nəşr etdirəcəksə, bəri başdan ona da öz dərin təşəkkürümü bildirirəm!

Bu kitabı orijinalına uyğun olaraq “Əcubə və Məhcubənin hekayətləri” adı altında tərtib edib oxuculara təqdim edirik. Ümidvaram ki, geniş oxucu kütləsi və elmlə məşğul olanlar üçün maraqlı olacaq.

Fikrimizcə, arxivlərdə və qədim kitabxanalarda bu cür əlyazma kitablar çoxdur. Xalqımızın tarixi keçmişini, mədəniyyətini və adət-ənənələrini özündə əks etdirən neçə belə kitablar hələ kitabxanalar küncündə öz araşdırıcısını gözləyir. Onlar çox qiymətli xəzinələrdir. Keçmiş əsrlərdəki yazarlarımızın zəhmətlərinə hörmət əlaməti olaraq onları üzə çıxarıb nəşr etdirərək, yenidən xalqın malına çevirmək lazımdır. Çünki onlar dədə-babalarımızdan qalmış mirasdır və bizimdir. Biz də onlara sahib çıxmalıyıq. Oxucuların nəzərinə onu da çatdırmaq istəyirəm ki, mən peşəkar bir tərcüməçi deyiləm. Sadəcə olaraq, kitab oxumağa çox həvəsli bir adamam. Klassik ədəbiyyata meylim daha güclüdür. Belə kitabların müasir Azərbaycan dilində nəşr oldunğunu görmək məni çox sevindirir. Ona görə də istədim ki, bu kitab xalqın malı olsun. Bu tərcümə ilk təcrübəm olduğu üçün yəqin ki qüsurlardan da xali deyildir. Dəyərli və diqqətli oxuculardan belə qüsurlarımın bağışlanmasını xahiş edirəm. Bütün oxuculara könül açıqlığı ilə xoş mütaliə arzulayıram. Dədəm Qorqud demişkən, Allah bizləri axır sonu arı imandan ayırmasın!

Əflatun Hüseynoğlu Keşəli

ƏCÜBƏ VƏ MƏCÜBƏNİN HEKAYƏTİ
Bu kitabı fars dilindən türkcəyə tərcümə edən böyük alim “Sidqi” təxəllüslü Seyyid Əhməd bin Həsən Bali, bütün mövcudatın əşrəfi olan Adəmin vücudunu “Kamal” sifəti ilə yaradan və ona peyğəmbərlik verən, onu hər bir sifəti ilə kamilliyə çatdıran və peyğəmbərlik vəzifəsini həzrəti Məhəmməddə (Allahın salamı üzərinə olsun) sona çatdıran, ona həzrəti Əbu Bəkr, Ömər, Osman və Əli (Allah üzlərini nurlandırsın) kimi dörd gözəl insanı dost eyləyən Allahu-Təalaya hədsiz həmdü-səna və salavat gətirdikdən sonra belə deyir:

İstədim məliklər tarixindən və qədim xəbərlərdən bir kitab yazam ki, hər səviyyədən olan insanlar ondan bəhrələnələr. Məliklər və sultanlar da onun istifadəsindən xoşhal olalar. Bu sevdada düşüncə və fikir atına süvar olub, ətraf aləmi mərifətlə kəşt edib, şeyxlərin və Əcəm yazarlarının yazılarını ətraflı öyrənib, bəzisini işləməyə layiq görmədim. Bəzisini isə artıq tərcümə olunmuş gördüm. Bu əsnada təsadüfən bir kitab əlimə keçdi. Gördüm ki, bu kitab çox gözəl sözlər və bəlağətli rəvayətlərlə doqquz bab3 üzərinə tərtib olunmuş, hədsiz faydalar və saysız lətifələr dərc olunmuşdur. Bu kitaba “Əcubə və Məhcubə” deyə ad verilmişdir. Mən nələri düşünürdümsə, hamısını o kitabda mövcud gördüm. Belə münasib gördüm ki, həmin kitabı fars dilindən türk dilinə tərcümə eyləyim. Tədbirli və ağıllı fikir əhli ilə bu haqda məşvərət edib, onlardan savaba nail olacaq rəy barədə kömək istədim. Ağıl sahibləri yol göstərib, məsləhət verib dedilər ki, bu elə bir işdir ki, nəticəsi axirət üçün ən gözəl savabdır. O halda bu dünyanı da çaş-baş qoymayasan. Qədimlərin adəti üzərinə kitabın əsasını səadət sahibi bir şahzadənin şərəfli adına qoyasan. Ta onun gözəl bir tale ilə tamamlanması müyəssər ola. Həm də o mübarək adın şərəfiylə bu kitab da aləm xalqı içərisində şərəfli olar. Bu müzakirə onlarla oldu. Mən də dedim ki, o səadət sahibi şahzadə ki dediniz, bu zamanda həzrəti şahənşahi-aləm, Adəm övladının himayəçisi Xosrov Keyti kimi layiqli əmrlər verən şəhriyar, Süleyman Sərir kimi adil məlik olan xaqan, İskəndər kimi cahangir, Ali Osman nəslindən olan sultan Aləmşah sultan Bəyazid xan oğludur. Səltənəti əmin və ömrü uzun olsun. Aləm mülkünün pənahı, kamil insan və Allahın yaratdığı bu cahanda ədalətli sultandır. Mən aciz duaçı da o cahangir şahzadənin bütün varlığımla havadarı olduğumdan bu məcmuəni onun şərəfli adına yazdım. Ta ki, oxumaq şərəfinə yetişdikdə qəbul oluna. Ümidvaram ki, o cahan şahı uyğun qayğı nəzəri ilə baxar və mən də şaha layiq mərhəmətinə nail olaram. Bu məcmuəyə mən də “Əcubə və Məhcubə” deyə ad verdim. Bacarıq və müvəffəqiyyət Allahdandır.

ƏCUBƏ VƏ MƏHCUBƏ” DASTANININ BAŞLANMASI
Xəbərlər dənizinin gəmiçiləri və sirlər diyarının səyyahları belə rəvayət etmişlərdir ki, qədim zamanlarda Əcəm şəhərində Cəm4 nəslindən bir padşah var idi. Ölkə idarəsində onun tayı-bərabəri yox idi. Səltənət qanunlarında nöqsansız idi. Məmləkəti çox böyük, qoşununun sayı-hesabı yox idi. Məliklər məliyinin xasiyyətində və Asəf padşah kimi gözəl fikirli idi. Ədaləti əsirgəməməkdə Ənuşirəvan, hikmət elmində Loğman və Süleyman kimi idi. Onun adına Səmmah deyirlərdi. Onun mülayim xasiyyətli gözəl və əliaçıq, xoş görkəmli saçları yasəmən ətirli, çox gözəl əndamlı, mələk mənzər, ay üzlü, günəş surətli, düzgün rəftarlı, şirin sözlü, gülbədən və ürək rahatlığı verən, könül alanlara mail və hər zaman qəlb təmizliyi onların birləşməsinə doğru hərəkət edən və söhbəti eyibsiz xasiyyətinə münasib adamları var idi. Heç vaxt onların gözəl söhbətlərindən uzaq olmazdı. Təsadüfən bir gün Rum və Misir tərəfindən bir bəzirgan xeyli gözəl üzlü qulamlar və çoxlu qiymətli mətahlar, qədəri və dəyəri ölçüyə gəlməz cəvahirlər və cürbəcür bahalı əşyalar ilə o şəhərə gəldi. Elə ki şah Səmmah onun gəlişindən xəbərdar oldu, öz adamlarından bir neçəsinə əmr eylədi ki, gedib bəzirganı şahın məclisinə dəvət etsinlər. Bəzirgan şaha layiq xonça hazırladı və çoxlu hədiyyələr götürüb şah dərgahına üz tutdu. Padşahın hüzurunda baş endirib, dua-səna eylədi. Ona yer göstərdilər, oturdu. Padşah da ehtişam və dəbdəbə ilə, xoş rəğbət və mülayim şahanəylə xalça üzərində oturduqdan sonra dedi:

- Ey xacə, səni buraya çağırmaqda bizim məqsədimiz odur ki, güləndam və könül açan, ulduza bənzər, günəş üzlü o kənizlərindən gətirəsən, baxaq. Könlümüzə yatan olarsa, alarıq.

Bəzirgan şahın önündə yer öpüb, hər nəyə ki malikəm, şahın hüzurunda hazır edərəm – deyib, nə qədər kənizləri var idisə, hamısını şahın qarşısına gətirdi. Şah onlara nəzər eylədi. Ancaq heç birisini münasib və müvafiq görmədi. Məlik buyurdu ki, biz üz gözəlliyi aydın olmayan kənizlərin əlindən tutmarıq. Bəlkə bu sifətlər birində cəm olunduğunu istərik ki, gözəl surətli və həyat bəxş edici sifət onda bəzənmiş, incəlikdə, gözəllikdə, təravətdə, şirinlikdə və fərasətdə müəyyən oluna. Xülasə, eləsi ola ki, aləmdə tayı-bərabəri olmaya.

Bəzirgan cavab verib dedi:

-Haqq-Təala Şam dövlətinin səltənətini əbədi eyləsin. Onun kimi gözəl mətləb ki, şah tələb edər, bu cür gözəlliyi gecə-gündüz min göz ilə görməyi arzu edər, belə bir nazənin gözələ baxmağa həvəs eylər, mən kiməm ki, məlikin hüzurunda onun kimi gözəl aləmdən nişan verəm. Bu simada olan bir adamı mən nə gördüm və nə də eşitdim. Ancaq Misir şəhərində, Əzizin hərəmində iki kəniz var ki, gözəl surət ilə məşhur olan, hər qabiliyyətdə kamil və bütün aləmdə məşhur, təravət və şirinlikdə yeganədirlər. Söhbətə və qarşılaşmaya girsələr min Söhban və Həssan5 onların mübahisəsində aciz qalarlar. Əgər hekayətlər və rəvayətlər söyləsələr, dünyanın ən bəlağətli və gözəl danışanları onların yanında qüsurlu olarlar. Əzizin göz çırağı onların nuru ilə işıqlı və gözəl çöhrəsi o gül çöhrələrlə gülşən olur. Günlərini onların söhbətində keçirir. Bir an da olsun onlardan ayrılmaz. Onlara Əcubə6 və Məhcubə7 deyə ad vermişlər.

Məlik Səmmah elə ki Əcubə və Məhcubənin gözəl vəsflərini təfsilatı ilə eşitdi, yüz canü-dillə onlara aşiq olub, həvəs etdi ki onlar bura gələ və ona xidmətçi və yaxın olalar. Şah onlar barədə eşitdiyi həmin o gündən sonra heç vaxt o qızları yadından çıxara bilmədi. Hey onlardan söhbət saldı. Məlik öz yaxınları ilə daim onlar haqqında söhbətini tez-tez təkrar edərdi.

Bir gün vəzirinə dedi:

-Əcubə və Məhcubəni buraya gətirmək üçün bir tədbir gör. Çünki, onlar mənim heç yadımdan çıxmır. Baxmayaraq ki bunları Əzizin hərəmindən çıxarmaq çətin və mümkünsüz görünür, lakin hər halda cəhd eləmək lazımdır.

Vəzir cavab verib dedi:

-Bu məqsədə ancaq məkr və hiylədən başqa bir şeylə çatmaq olmaz. Çünki, bütün aləmin xəzinəsini cəm edib onlara qiymət üçün Əzizə verilsə, onların bir tükünü də verməz. Əcubə və Məhcubəni bu qədər zəka və ağıl ilə aldatmaq da mümkün deyildir. Bu işin öhdəsindən gəlmək üçün bir məkrli və hiyləgər adam lazımdır ki, ağlın gücü və gözəl tədbir sayəsində onları əldə edə bilə. Bu işə güc yetirə bilən bir nəfər dostum vardır. Adına Teyfur deyərlər. Bir gözəl cavan və hər kəs tərəfindən sevilən mərd birisidir. Hər işdən baş çıxaran və xoş talelidir. Mənə də çox bağlı, sədaqətli adamdır. Çox ölkələr gəzmiş və çox elmlərə sahib olmuşdur. Belə ki, mehribanlıq əldə etməyin üsulunu və əksini, kəlam və hikmət elmlərini layiqincə öyrənmişdir. Bir çox dildə danışa bilir. Bu əməli onun kimi ağıllı bir insan bacara bilər. Əgər etiraz eyləməyib qəbul edərsə, məqsəd hasil olar.

Məlik dərhal Teyfuru onun yanına gətirməyə adam göndərdi. Teyfur elə ki şahın hüzuruna gəldi, o ali məqamda yeri öpmək xidmətini yerinə yetirib, dərhal şahın tərifinə layiq bədahətən bir qəsidə oxuyub, bir neçə xoş sözlərlə şahı mədh eylədi. Bununla da ədəb qaydalarına əməl edib, bəndəlik vəzifəsini yerinə yetirdi. Məlik Səmmah Teyfuru dinlədi. Sonra ona yemək ikram etdikdən sonra Əcubə və Məhcubənin haqqında eşitdiklərini söyləyib, onları əldə etmək istədiyini bildirdi və buyurdu:

-Ey Teyfur, sənin zəka və qabiliyyətin, bacarıq və fərasətin mənim yanımda tam təsdiq olundu. Bu məqsədin yerinə yetirilməsində sənin məsləhətinə və savabına möhtacam. Bu saat Misir diyarına gedib, ağıllı və işıqlı bir yol ilə, necə olursa olsun, o iki nazənin, ürəkləri ələ alan qızları bu aşiqi-dildadəyə yetirməyə çarə eylə.

Teyfur qulluq məqamında baş endirib, itaət kəmərini belinə bağladı, sədaqətlə və yüksək səylə bu işin öhdəsindən gəlməyə söz verdi.

Məlik Səmmah əmr eylədi, bir neçə at və dəvə hazır edib, növbənöv mal aldırdı. Çoxlu pul verib Teyfuru Misir tərəfə yola saldılar. Elə ki o, Misirə yetişdi, tacirlərin adəti üzrə bir karvansarayda yerləşdi. Bir neçə gün dincəlib, rahatlandıqdan sonra şəhərə çıxıb gündə bir səmti seyr edərdi. Müxtəlif təbəqədən olan insanlarla söhbət etməyə başladı. Hər adamın təbiətinə uyğun gözəl sözlər söyləyib, hər kəsin xasiyyətinə uyğun şəkildə danışardı. Belə ki, elm əhli və sadə insanlar cani-dillə onu diqqətlə dinləyib, məftun oldular. Axır ki, Teyfurun belə gözəl qabiliyyəti və xoş söhbətcil olduğunu Əzizi-Misrə xəbər verdilər. İş o yerə çatdı ki, Teyfuru eyş-işrət və kef məclislərinə dəvət eylədilər. Nəhayət,Teyfur Əzizə yaxınlıq əldə edə bildi. O saat o qədər gözəl hekayətlər və gözəl şerlər oxudu ki, Əzizi-Misir o sözlərin şirinliyinin ləzzətindən musiqiçiləri tərk edib, o gözəl sözləri dinləməyə başladı. Axırda şah ona mükafat olaraq əynindəki libaslarından daha bahalı xələtlər verib buyurdu ki, həmişə bizim məclislərimizdə iştirak eylə. Ta ki sənin faydalı elmindən bəhrələnək və insana şövq verən söhbətlərindən ləzzət alaq.

Teyfur həmin dəqiqə Əzizin önündə baş endirdi və yer öpərək dedi:

-Həzrəti Əzizin fərmanına müti və xidmətinə canu-dil ilə boyun əyib, qüdrətli dövlətinə üz sürtməyə çalışaram.

Beləliklə, bu yolda gecə-gündüz Əzizin xidmətinə davam edib, məclislərində iştirak etməyə başladı. Öz söhbətlərini o dərəcəyə çatdırdı ki, Əzizi-Misiri özünün hünərlərinə tabe etdi. Belə ki, padşah bir an və bir saat onun söhbəti olmasa bir yerdə durub, səbrü-qərar etməzdi. Axırda iş o yerə çatdı ki, Teyfur Əzizi-Misirin xüsusi hərəminə yol tapdı. O vaxt ki Əcubə və Məhcubə Əzizin hüzurunda gözəl kəlmələr və ibrətli lətifələrlə söhbət edərdilər. Teyfur onların hər birinə gözəl hekayələr və məzmunlu şerlərlə cavab verirdi. Nəhayət, onlar üzərində qələbə çaldıqdan sonra Əzizi-Misir hüzurunda ədəb qaydalarına əməl edib, Əcubə və Məhcubəyə arxa çevirib, üzü Əzizə qarşı otururdu. Heç gözünün ucu ilə də qızlara baxmazdı. Bir müddət bu yolla davam edib, tamam dərrakə və hiylə ilə o fikri ki xatirində var idi, tənbəllik eləməyib, iki dənə yel kimi bərk qaçan dəvə aldı ki, onlar qaçarkən səba yeli onlara çata bilməzdi. Şəhərdən kənarda on fərsəx8 aralı bir yerdə bir karvansaray tapıb, öz adamlarından birini o karvansarayda qoydu. O iki div görkəmli dəvələri həmin karvansarayda gündə bir dəfə yem verib, yenə şəhərə qaytarıb, ayaqlarına qandal vururdu. Heç vaxt şəhərdə onlara yem verməzdi. Bir neçə vaxt bu adətinə davam eylədi. Ta ki, dəvələr belə öyrəşdilər ki, nə vaxt Teyfur onların ayaqlarından qandalları açsa, dərhal baş götürüb o karvansaraydan yola çıxıb, bir göz qırpımında o biri karvansaraya qədər sürətlə qaçardılar.

Teyfur öz adamlarına bir gün yalandan dedi ki, ticarət üçün iki gözəl kəniz satın almışam. Amma yaman dəcəldilər, qorxuram ki onlar qaça bilərlər. Onları bu dəvələrə mindirib sizə göndərəcəyəm. Diqqət və ehtiyatla onları bağlayıb mənim gəlməyimi gözləyərsiniz. Teyfur yel qanadlı dəvələrini yenə şəhərə gətirdi. Əvvəlki adətinə uyğun olaraq ayaqlarına qandal vurdu. Ta yem vaxtına kimi onları ac saxladı. Elə ki dəvələr acdılar və narahat olub, səbirsizlik eyləməyə başladılar. Əgər bağlı ayaqları açılsa idi, dərhal o karvansaraya yem üçün qaçacaqdılar.

Teyfur hər şeyi hazır etmişdi. Fürsət gözləyirdi. Nəhayət, bir gün gördü ki Əziz ov etmək üçün ata minib səhraya doğru üz tutdu. Teyfur həmən o yel qanadlı dəvələri hazır edib, Əzizə məxsus hərəmə gəldi. Əcubə və Məhcubəyə dedi ki, Əziz filan bağda eyşü-işrət üçün hazırlaşıb, kef etməyə başlamışdır. Orada səbirsizliklə sizi gözləyir. Mənə çox inandığından sizi aparmaq üçün məni göndərdi. Əmrə itaət gərəkdir. Padşahın kefinin qaçmaması üçün tələsmək lazımdır.

Əcubə və Məhcubə o adamın Əzizin yaxın dostu olduğunu bilirdilər. Ona görə də əmrə itaət edib getməyə razı oldular. Heç nədən şübhə etmədən çadraya bürünüb hücrədən çölə çıxdılar. Teyfur o iki ay üzlü pərini iki yel qanadlı, divə bənzər dəvələrə mindirib yola saldı. Yel qanadlı dəvələr qəfəsdən çıxmış quşlar kimi yerlərindən tərpənib sürətlə yem üçün bir anda o karvansaraya yetişib, Əcubə və Məhcubəni Teyfurun adamına çatdırdılar. Teyfurun adamı o iki gözəl kənizi dərhal dəvələrdən endirib, əl-ayaqlarını möhkəm bağladı və Teyfuru gözləməyə başladı.

Əziz şikardan dönüb sarayına gəldi. Teyfur əvvəlki adəti ilə xidmət kəmərini belinə bağlayıb Əzizin atının qarşısında durdu. Gözəl və bəlağətli sözlərlə maraqlı əfsanələrə başlayıb, gülməli məzhəkələr söylədi. Əzizin bu sözlərdən könlü açıldı, sevinc və nəşəsi artdı. Buyurdu ki, Əcubə və Məhcubə gəlsinlər, sənin bu sözlərinə cavab versinlər. Qulluqçular saraydakı bütün otaqları axtardılar, ancaq onları “gördüm” deyən olmadı. Bu hadisədən Əzizin halı pərişan oldu və özündən getdi. Onların ayrılığına dözə bilməyib elə nalə çəkdi, elə ah-zar etdi ki, sədası asimana qalxdı. Teyfur Əzizin bu ah-naləsini görüb özünü qəmgin göstərərək, məhzun bir səslə aram-aram söyləməyə başladı. O qədər maraqlı sözlər danışdı ki, Əzizin ah-fəğanı bir qədər azaldı. Bundan sonra Teyfur dedi:

-Dövlətli məliyimizin ömrü əbədi olsun. Əcubə və Məhcubə doğrudan çox qiymətli kənizlər idi. Amma kim bilir ki qorxaq hiyləgərlər bunları necə məkr və hiylə ilə aldatdılar ki, bu cür işə cürət edib sənin kimi padşahın xidmətindən qaçmağı rəva gördülər. Necə ki demişlər: “Qüsurlu ağıla etibar yoxdur”.

Əziz dedi:

-Bu qədər fərasət və ağıl sahibi olan Əcubə və Məhcubədən heç vaxt belə bir xəyanət gözləməzdim. Görünür hansısa bir əclafın hiyləsinə uyub, onun fitnəsinə düşdülər.

Teyfur dedi:

-Necə ki məliklər məliyi buyurur, onlar bu qədər ağıl və zəka ilə heç kimsənin hiyləsinə aldanmamalı idilər. Amma nə etmək olar? Aldanmaq Allah tərəfindən insan alnına yazılmışdır. Arvadların yaradılışı sol tərəfdəndir və bunlarda əhdü-vəfa və sədaqət səfası olmaz. Əzizin könlü bunlar üçün pərişan olmağa layiq deyildir.

Teyfur bu cür sözlərdən o qədər söylədi ki, nəhayət Əzizin könlünü ələ aldı. O, Əzizə nəvazişdə heç qüsur eyləməyib, xidməti əvvəlkindən də artıq dərəcədə yerinə yetirdi. Ta ki, Əziz o kənizlərin tapılmasından ümidini tam üzdü. Ölkənin idarəçiliyi ilə məşğul olmağa başladı. Beləliklə, o iki kənizi tamamilə yaddan çıxartdı.

Artıq Əzizdən arxayın olan Teyfur bir gün durub qızları gizlətdiyi karvansaraya gəldi. Əcubə və Məhcubəni də götürüb Əcəm diyarına doğru yola düşdü. Bir müddət sonra gəlib Əcəmə yetişdi.

Məlik Səmmah elə ki, Əcubə və Məhcubənin gətirilməsindən xəbərdar oldu, buyurdu:

-Simü-zərdən hədiyyəlik bağlamalar düzəldin. Müxtəlif növ cəvahirlər hazırlayın. Bir neçə seçilmiş dəvələri zər-zivərlə bəzəyib, çoxlu qiymətli xələtlər və seçmə atları Teyfura göndərin!

Məlik Səmmahın əmri yerinə yetirildi. Teyfur Əcubə və Məhcubəni tam hörmət-izzətlə dəvələrə mindirib, özü də məliyin göndərdiyi qiymətli libaslardan geyinib, bir kəhər ata minərək şəhərə doğru yola düşdü. Məlik Səmmahın əmri ilə əsgərlər də atlanıb, şəhərin kənarında onları qarşılamağa çıxdılar. Teyfuru və kənizləri təm-təraqla şəhərə gətirib şahın dövlətxanasına çatdırdılar. Teyfur gəlib şahın əlini öpdü. Məlik Səmmah Teyfuru bütün məliklərə başçı təyin edib, özünə köməkçi naib eylədi. Bütün əyanlara göstəriş verdi ki, ona itaətdə nöqsan eyləməsinlər. Ondan sonra məlik Səmmah belə bir əmr verdi ki, ölkənin idarə məsələlərini bitirdikdən sonra Əcubə və Məhcubəyə tapşırılsın ki, qızlar hər gün bir ibrətli hekayət və maraqlı rəvayət söyləsinlər. Əvvəlcə Əcubə bir hekayət danışsın, Məhcubə də o mövzuda hala münasib cavab versin.

Bu kitab onların söylədikləri həmin hekayətlər əsasında yazılıb, doqquz babda tərtib olunmuşdur. Ta ki tədqiqatçılar və nəzarətçilər bu söhbətlərin mənasını ətraflıca düşünüb, bir çox faydalardan öz nəsiblərini alalar. Yol göstərən və yardım edən Allahdır.


Birinci bab ------------ Ədalət və insafın sifətləri

İkinci bab -------------- Mülayimlik və ciddiliyin sifətləri

Üçüncü bab ------------ Araşdırma və yoxlamadan sonra siyasətdə oturma

Dördüncü bab --------- İgidlik və sözdən dönməmənin mədhi

Beşinci bab ------------ Səxavət və comərdliyin bəyanı

Altıncı bab ------------- Əmanətin qorunmasının mədhi

Yeddinci bab ---------- Qadınların sirr saxlaya bilməmələri

Səkkizinci bab -------- Qısqanclıq və paxıllığın rədd edilməsi

Doqquzuncu bab ------ Pis adamların söhbətindən uzaqlaşmaq






Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə