Dərslik II hiSSƏ 2



Yüklə 8 Kb.
PDF просмотр
səhifə6/52
tarix10.06.2017
ölçüsü8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   52

1735-ci  ilin 
iyununda
    Üçmüədzinin    şimal-şərqində  Səfəvi  və  Osmanlı  qoşunu  arasında    baş  verən  döyüş 
Nadir  xanın  tam  qələbəsi  ilə  
nəticələndi
Döyüşdən  sonra  Səfəvilərlə  müharibəni  davam  etdirməyin  mənasız  olduğunu  başa  düşən  sultanın  əmri  ilə  Osmanlı 
hərbi hissələri Azərbaycan şəhərlərindən geri çağrıldı. 
Beləliklə, 
1735-ci ilin sonunda
 Osmanlı  qoşunu Cənubi Qafqazdan tamamilə çıxarıldıLakin  bu heç  də xalqın azadlığa 
çıxması deyildi.  Azərbaycan xalqının Nadir hakimiyyətinə qarşı azadlıq mübarizəsisinin  yeni mərhələsi başlandı. 
 
Xəzəryanı 
ərazilərdə qoşunu 
saxlamaq üçün 
Rusiyanın lazımı 
qədər vəsaitinin 
olmaması
 
Osmanlıların 
Xəzəryanı bölgələrə 
buraxılmayacağına 
dair Səfəvilər 
tərəfindən zəmanət 
verilməsi 
I Pyotrun 
ölümündən sonra 
bu yerləri  öz 
əlində saxlaya 
biləcək ikinci bir 
şəxsin olmaması 
 
Kirmanşah 
müqaviləsi 
imzalandıqdan 
sonra Səfəvilərlə  
münasibətləri 
gərginləşdirmək 
istəməməsi 
 
Nadir xanın 
sayəsində 
Səfəvilər 
dövlətində 
mərkəzi 
hakimiyyətinin  
möhkəmlənməsi 
 

 
27 
Nadirin Osmanlılardan azad etdiyi Azərbaycan torpaqları (ardıcıllıqla) 
 
 
 
 
XVIII əsrin 20-30-cu  illərində illərində imzalanmış sülh müqavilələri 
 
Tarix 
Ölkələr 
Müqavilənin şərtləri 
Peterburq 
(1723) 
Rusiya 
Səfəvi 
 
Səfəvilərin Dərbənddən Gilana qədər olan Xəzəryanı torpaqları Rusiyaya  ilhaq edildi və Rusiya 
əfqanlarla müharibədə  Səfəvi şahına hərbi yardım edəcəyini öhdəsinə götürdü
 
 
II İstanbul 
(1724) 
 
Rusiya 
Osmanlı 
 
Osmanlı dövləti Peterburq müqaviləsinin şərtlərini təsdiq  etdi, Rusiya, Xəzəryanı bölgələr istisna 
olmaqla,  bütün  Azərbaycan  ərazisinin osmanlılara  verilməsinə  razılıq  verdi, Şirvan  osmanlıların 
himayəsi  altında  yarımmüstəqil  xanlıq  elan  olundu,  Hacı  Davud  isə  Şirvan  xanı  təsdiq  edildi, 
Kürdən şimaldakı  torpaqlarda Osmanlılara hərbi qüvvə saxlamağa  icazə  verilmədi, bu ərazilər 
yerli hakimlər tərəfindən idarə olunmalı idi 
Nabur 
(1727) 
Rusiya 
Osmanlı 
Rusiya ilə Osmanlı  sərhədinin müəyyənləşdirilməsi barədə  imzalanan müqavilənin şərtlərinə  
əsasən ruslar 1727-ci ildə Cavad, Salyan, Şeşpara, Rustov, 1728-ci ildə isə Quba və Təngəyə 
yiyələndilər
 
Kirmanşah 
(1732) 
Səfəvi 
Osmanlı 
 
İrəvan,  Gəncə,  Şamaxı,  Şirvan    bölgələri    osmanlılara    verildi,  Osmanlı  dövləti  Həmədan, 
Kirmanşah,  Ərdəbil  və  Təbrizi  Səfəvilərə    qaytarmağa  razılıq  verdi,  Araz  çayı  bu  dövlətlər  
arasında sərhəd oldu 
Rəşt 
(1732) 
Rusiya   
Səfəvi 
 
Kürdən  cənubda yerləşən Xəzəryanı bölgələr Səfəvilər dövlətinə qaytarıldı, Səfəvilər dövləti 
osmanlıları  Xəzəryanı bölgələrə buraxmamağı öhdəsinə götürdü, Səfəvilər dövləti ərazisində  rus 
tacirləri  üçün  güzəştli şərtlər nəzərdə tutuldu
 
Bağdad 
(1733) 
Səfəvi  
Osmanlı 
O
smanlılar son on ildə işğal  edilmiş bütün torpaqları Səfəvilərə qaytarmağı öhdəsinə götürdü, 
osmanlılar Azərbaycanın cənubunda hərbi əməliyyatları dayandıraraq əraziləri tərk etdi
 
Gəncə 
(1735) 
Səfəvi  
Rusiya 
Rus qoşunu Xəzəryanı  vilayətləri tamamilə tərk etməli idi 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şirvan 
(1734-cü il) 
Təbriz 
(1734-cü il) 
Gəncə 
(1735-ci il) 

 
28 
 
Azərbaycan Nadir şah imperiyasının tərkibində (1736-1747) 
 
Səfəvilər dövlətində saray çevrilişi. II Təhmasibin taxtdan salınması (1732) 
XVIII əsrin 30-cu illərinin əvvəllərində Səfəvilər dövlətinin daxili siyasi vəziyyəti xeyli kəskinləşmişdi. Bundan istafadə edən 
Nadir  xan  Xorasandan  qayıtdıqdan  sonra, 
1732-ci  ilin  avqustunda
  dövlət  çevrilişi  etdi.  Çevriliş  nəticəsində  Nadir  xan  öz 
tərəfdarlarının  – feodal  əyanlarının köməyi ilə Şah II Təhmasibi taxtdan  salıb, onun oğlu Abbas Mirzəni III Abbas (1732-1736) 
adı ilə şah, özünü isə onun qəyyumu elan etdi. Bu vaxtdan etibarən Əfşar tayfasının nümayəndəsi Nadir xan faktiki olaraq Səfəvilər 
dövlətinin tam səlahiyyətli hakimi oldu. Nadir xanın faktiki olaraq Səfəvilər dövlətində hakimiyyəti ələ keçirməsindən sonra  atdığı 
ilk addımlar bunlar oldu: 

 
II Təhmasiblə  Osmanlılar arasında bağlanmış 1732-ci il Kirmanşah müqaviləsinin şətrlərini ləğv etdi. 

 
Osmanlı dövlətindən 1723-cü ildən bəri işğal  etdiyi torpaqları Səfəvilərə qaytarmağı tələb etdi. 

 
Hərbi xərcləri ödəmək üçün külli miqdarda vəsaitə ehtiyacı olduğu üçün yeni vergi siyasəti yeritdi. 
Lakin uzun sürən dağıdıcı müharibələr Azərbaycanın iqtisadiyyatına ağır zərbə vurduğundan var-yoxdan çıxdığı üçün əhalinin 
vergiləri vermək imkanı yox idi. 
QEYD: Dövlət idarəçiliyində zəif olmaları Məhəmməd Xudabəndə ilə II Təhmasib üçün oxşar cəhət təşkil edir. 
 
Azərbaycanda Nadir şah hakimiyyətinin bərqərar olması. Suqovuşan qrultayı (1732) 
Osmanlı  və  Rus  qoşunlarının  Azərbaycandan  çıxarılması  və  Azərbaycanda  Səfəvi  hakimiyyətinin  bərpa  edilməsi  ilə  xalq 
yenidən zülmə məruz qaldı. Ölkədə ciddi hərbi-feodal rejimi yaradıldı, kənd əhalisi var-yoxdan çıxarıldı. 
1735-1736-cı illərdə Azərbaycanda ona qarşı müqavimətin qeyri-mütəşəkkilliyindən  istifadə edən Nadir xan öz hakimiyyətini 
bərqərar etməyə nail oldu. 1736-cı ilin  əvvəllərində Nadir özünü şah elan etmək üçün münasib şərait yaratdı. Sonuncu azyaşlı 
Səfəvi hökmdarı Şah III Abbası öldürtdürdü. Bundan sonra o, Kürlə Arazın qovuşduğu yerdə  - Suqovuşan qurultayı çağırdı. 
1736-cı ilin  martında çağrılan Suqavuşan  qurultayı nəticəsində: 

 
Nadir xan özünü İranın şahı elan etdi. 

 
Bununla  Səfəvilərin sülaləsinin hakimiyyətinə son qoyuldu. 
Lakin aşağıdakı  Azərbaycan feodalları Nadirin şah seçilməsinə  qarşı çıxdılar: 

 
   Ziyadoğlu kimi tanınan Gəncə bəylərbəyi. 

 
   Qarabağın  - Otuzikilər, Kəbirli və Cavanşir tayfalarının başçıları
Nadirin şah seçilməsinə  qarşı çıxan feodallarına qarşı Nadir şah aşağıdakı tədbirləri gördü: 

 
Həmin Azərbaycan feodallarının başçıları,  ailələri  ilə birlikdə Xorasana sürgün etdi. 

 
Qazax, Şəmşəddil və Borçalı mahallarını Kartli hakiminin tabeliyinə  verdi. 

 
Qarabağın  xristian məlikliklərini (Vərəndə, Çiləbörd, Gülüstan, Dizaq, Xaçın) Gəncə bəylərbəyliyinə tabe ttdi. 
Nadir şah ona sadiq qalan feodal əyanları isə öz  yerlərində saxladı. 
 
Nadir xanın şah seçilməsinə razı olmayan Azərbaycan feodalları 
 
 
 
Nadir şahın daxili siyasəti və onun nəticələri 
Nadir şahın daxili siyasətinin əsasını feodalların iqtisadi nüfuzunu sarsıtmaq təşkil edirdi. Nadir şah elan edildikdən sonra 
hakimiyyətinin ilk günlərindən etibarən bir-çox tədbirlər həyata keçirtdi: 
1)
 
Vergi toplanması işini  qaydaya salmaq  üçün  vəzifə bölgüsü apardı. Bu işə  ciddi nəzarət dövlətin gəliri xeyli artırdı. 
Belə ki, xalqdan toplanılan vəsait indi ayrı-ayrı adamlar tərəfindən mənimsənilmədən xəzinəyə daxil edilirdi. Xəzinəyə 
daxil olan vergilərin  çox hissəsi ordunun saxlanılmasına  xərclənirdi. 
2)
 
Yeni vəzifələri yaxın adamlarına  tapşırdı (dövlət aparatında  əfşar-türk  tayfasından olanlara  üstünlük verdi). 
3)
 
Şirvan,Qarabağ,  Çuxursəd  və  Təbriz  bəylərbəyiliklərini  Azərbaycan  bəylərbəyi  adı  altında    birləşdirərək  vahid 
inzibati bölgü  yaratdı. Azərbaycan bəylərbəyinin mərkəzi  Təbriz, hakimliyinə  isə qardaşı İbrahim xan təyin  olundu. 
4)
 
Vergi  və  mükəlləfiyyətlər  artırıldı.  Vergi  və  mükəlləfiyyətlər  artırılması  əhalinin  –  xüsusilə  kəndlilərin  var-yoxdan 
çıxmasına səbəb oldu. Kəndlilər əldə etdikləri bütün məhsulu vergi şəklində xəzinəyə verməli olurdular. 
Kəbirlilər 
 
Otuzikilər
 
Cavanşirlilər 
 
Ziyadoğlular 
 

 
29 
5)
 
Sənətkar və tacirləri Xorasan vilayətinə köçürüldü. Bu tədbir  Azərbaycanda şəhər həyatına ağır zərbə vuruldu. 
6)
 
Şahın əmri ilə rəiyyət (kəndlilər) hərbi qulluğa çağrıldı. 1737-ci ildə Astara hakiminin sərəncamı ilə 6 min kəndli zorla 
səfərbərliyə alınmışdı. 
Nadir  şahın daxili siyasəti  nəticəsində  - ayrı-ayrı feodallar  iqtisadi  cəhətdən  sarsıldı. Bu da onların böyük narazılığına 
səbəb  oldu.    Nadir  şahın  ölkədə  həyata  keçirdiyi    siyasət  Azərbaycana    fəlakət  gətirmiş,  təsərrüfat  həyatı    tənəzzülə  uğramışdı. 
Müharibələr, quraqlıq və kəndlilərin öz yurdlarını tərk etməsi nəticəsində Azərbaycanın çox yerini aclıq bürümüşdü. 
 
 
 
 
Azərbaycanın şimal-şərqində Nadir şaha qarşı üsyanlar 
XVIII  əsrin  30-40-cı  illərində  Azərbaycanın  təsərrüfat  həyatı  tənəzzülə  uğramışdı.  Əhali  vergi  vermək  və  mükəlləfiyyət 
daşımaq iqtidarında deyildi. Mövcud hakimiyyətə qarşı çıxışlar artırdı. Ümumiyyətlə, XVIII əsrin 30-40-cı illərində Azərbaycanda 
Nadir şah hakimiyyətinə qarşı xalq çıxışlarının səbəbləri bunlar idi: 

 
Nadir şahın əsarəti (ağır vergi siyasəti, vergilərin artırılması və.s. 

 
Yerli feodalların zülmü. 
Nadirə qarşı üsyanlar ilk dəfə 
1734-cü ildə
 Astaranın yoxsul  kəndliləri  ayağa  qalxmaqla  başlamışdı. Bir qədər sonra Şəki 
bölgəsində  Biləcik  kəndinin  əhalisi  üsyana  başlamışdı.  Üsyançılar  qonşu  Cənik  və  Tala  kəndlərinin  sakinlərini  köməyə 
çağırmışdılar.  Nadir  xan  1735-ci  ilin  fevralında  oraya  böyük  cəza  dəstələri  göndərdi.Nəticədə  üsyan  yatrıldı.  Sonra  şahın  cəza 
dəstələri Şəki və Ərəş istiqamətində hərəkət edərək Dərbəndə qədər olan ərazilər hakimiyyət əleyhinə olan qüvvələrdən təmizlədi. 
 
Nadir şaha qarşı Car üsyanı və onun nəticələri 
Yerli əhalinin qismən tabe olması ilə kifayətlənən Nadir şah 1737-ci ildə böyük ordu ilə Hindistan və Mərkəzi Asiyaya yürüş 
etdi. Nadir şahın ölkədə olmamasından istifadə edən Azərbaycanın şimal-qərb bölgəsinin əhalisi 1738-ci ildə yenidən silaha əl atdı. 
Nadir şaha  qarşı  ən  böyük  üsyan  isə  Carda  baş  verdi. Carlılara  yerli  əhali    arasında  şöhrət    qazanmış  Divanə  İbrahim  və  Xəlil  
başçılıq edirdilər. Car üsyançıları Cənubi Dağıstandan  kömək aldılar. Üsyanı  yatırmaq üçün Nadir şahın qardaşı  İbrahim  xan  
böyük ordu ilə Car üsyanını yatırmaq üçün buraya gəlsədə qanlı döyüş nəticəsində - şahın qouşun darmadağın edildi və İbrahim 
xan  öldürüldü. XVIII əsrin 30-cu illərinin sonunda üsyançılar Şirvandakı bütün karvan yollarına nəzarət edirdilər. 
Nadir şahın oğlu Rzaqulu Mirzə üsyanı  yatırtmaq üçün sərdar Əmiraslan  xanı Cara göndərildi, lakin bu da nəticəsiz qaldı. 
Üsyan yalnız 1739-cu ilin  yayında yatırıldı. Belə ki, Rzaqulu Mirzə böyük qoşun topladı və Mirzə  Səfi xanın başçılığı ilə Şirvana 
göndərdi. Car üsyanı 1739-cu  ilin sonunda qismən yatırıldı. XVIII əsrin 30-cu illərinin sonunda Azərbaycanın şimal və şimal-
şərq bölgələrində  Nadir şaha  qarşı çıxışlar özünün ən yüksək mərhələsinə çatdı. Lakin qüvvələr nisbəti qeyri-bərabər olduğundan 
üsyanlar yatırılır, üsyançılara isə amansız divan tutulurdu.  
XVIII  əsrin  40-cı  illərinin  əvvəllərində  Azərbaycanın  şimal-şərqində  Nadir  şah  əleyhinə  üsyanlar  o  qədər  qüvvətləndi  ki, 
Cənubi Qafqazı itirməkdən qorxan  Nadir şah   üsyançılara qarşı  yürüşə özü başçılıq etməli  oldu. 1741-ci ilin yayında Nadir şah  
100 minlik  ordusunu  Car vilayətinə və Azərbaycanın şimal-şərq  bölgəsinə yeritdi. Lakin, Nadir şahın əhalinin  müqavimətini az  
bir vaxtda qırmaq niyyəti boşa çıxdı.  
 
 
 
Vergi toplanması işini  qaydaya 
salmaq  üçün  vəzifə bölgüsü 
apardı 
Nadir şah 
Əfşarın 
tədbirləri 
 
Sənətkar  və  tacirlər  Xorasan 
vilayətinə köçürüldü 
 
Yeni 
vəzifələri 
yaxın 
adamlarına, 
 
əfşar-türk  
tayfasından olanlara  tapşırdı 
Vergi və mükəlləfiyyətlər xeyli 
artırıldı 
Şahın 
əmri 
ilə 
rəiyyət 
(kəndlilər) 
hərbi 
qulluğa 
çağrıldı 
Azərbaycan  bəylərbəyi  adı 
altında    birləşdirərək  vahid 
inzibati bölgü  yaratdı 
 

 
30 
 
I Sam Mirzənin başçılığı ilə Nadir şaha qarşı Şirvan üsyanı   
1743-cü  ilin  əvvəllərində    Şirvanda  Nadir  şaha  qarşı  başlanmış  üsyanlar  geniş  vüsət  aldı.  Belə  bir  şəraitdə  özlərini  Səfəvi 
şahzadələri yəni II Təhmasibin oğulları kimi təqdim edən yalançı şahzadələr – I, II, III Sam  Mirzələr meydana çıxdılar. 
I və II 
Sam Mirzələr
  Şirvanda xalq hərəkatına başçılıq etmişdi. 
Əhali  əfşar  sülaləsinin  hökmranlığından  narazı  olduğu  üçün  yalançı  şahzadəni  –  I  Sam  Mirzəni  müdafiə  etdi.  Bəzi  kiçik 
feodallar da Şirvan üsyançılarına qoşuldular. I Sam Mirzə Avarda peyda olmuş, buradan kömək aldıqdan sonra Şirvana gələrək az 
müddətdə  böyük  dəstə  toplamış,  Şirvana  gəlmiş  Qazıqumuxlu  Surxay  xan  da  kömək  etmək    üçün  öz  dəstəsilə  onun  düşərgəsinə  
gəlmiş və onlar  birlikdə Yeni Şamaxıya –Ağsuya  50 min nəfərlik qoşunla hücum etdərək şəhəri tutmuşdular. Nadirin zülmündən 
cana  gəlmiş  Ağsu  əhalisi  onu  rəğbətlə  qarşıladı.  I  Sam  Mirzə  Yeni  Şamaxını  tutduqdan  sonra  xalq    arasında    nüfuzunu  artırmaq 
məqsədi ilə əhalini verigilərdən azad etdi. 
1743-cü ildə Nadir şah Şirvanda I Sam Mirzə üsyanını yatırmaq üçün aşağıdakı tədbirləri gördü: 

 
Oğlu Nəsrullah Mirzəni I  Sam Mirzəyə qarşı ordu ilə Şamaxıya göndərdi. 

 
Hərbi hissələri  möhkəmləndirmək məqsədi ilə  Gəncə, Qarabağ, Çuxursəd, və Muğana 10-20 min nəfər əsgər göndərdi. 
1743-cü  ildə  Nəsrullah  Mirzənin  başçılığı  altında  şah  ordusu  ilə  I  Sam  Mirzə  arasında  Şamaxı  yaxınlığında  Şirvan 
düzənliyində həlledici döyüş baş verdi. Döyüş nəticəsində: 

 
I  Sam Mirzənin qoşunu darmadağın edildi 

 
Nəsrullah Mirzə Şamaxıda  Nadir  şah idarə üsulunu bərpa etdi 
 
Şirvanda II Sam Mirzə üsyanı 
1743-cü  ilin  son  rübündən  etibarən  xalq  hərəkatına  Ərdəbildən 
Şirvana
  gəlmiş 
II  Sam  Mirzə
    başçılıq    edirdi.  Əvvəllər 
hakim dairlələr II  Sam Mirzəni  ələ keçirsələr də, onu təhlükəli düşmən hesab  etmədikləri üçün buraxmışdılar. II Sam Mirzəyə 
Surxay xanın oğlu Məhəmməd xan fəal yardım göstərirdi. 
Ağsudan Dərbəndə qədər olan bütün ərazi  üsyançıların əlində idi. 
1743-cü ilin oktyabrında
 Şirvan  üsyançıları Ağsu şəhərini 
tutaraq  şahın  vergi  toplayanlarını  qovdular  və  II  Sam  Mirzəni  oraya  dəvət  .  Şamaxılıların  bu  qələbəsi  şimal-şərqi  Azərbaycanda 
əhalini  mübarizəyə  ruhlandırdı.  II  Sam  Mirzə  Yeni  Şamaxıya  -  Ağsuya  gələn  kimi  xalqın  rəğbətini  qazanmaq  məqsədi  ilə  iki 
mühüm tədbir həyata keçirdi: 

 
Ağır verigləri ləğv etdi. 

 
Əhalidən az miqdarda vergi toplanması barədə göstəriş  verdi . 
Şirvan üsyanı geniş vüsət alaraq Xəzər sahillərindən Gəncəyədək geniş bir ərazini əhatə edirdi. Hakim təbəqələrin tədbirləri  
isə heç bir nəticə vermirdi.  Nadir şahın Osmanlı dövləti ilə müharibəyə başı qarışsa da, Şirvan üsyanı onu çox narahat etdiyindən 
1743-cü  ilin  noyabrın  9-da  Nəsrullah  Mirzəni  böyük  bir  qoşunla  II  Sam  Mirzə  üsyanını  yatırmaq  üçün  Şirvana  göndərdi.  Lakin 
döyüş nəticəsində Nəsrullah Mirzə  şirvanlılalarla döyüşdə ağır məğlubiyyətə uğradı
Bu  məğlubiyyətdən  sonra  Nadir  şah  təcili  tədbirlər  görməyə  məcbur  oldu  –  birinci  növbədə  o,  Osmanlı  dövləti  ilə    sülh 
müqaviləsi imzalayıb, əsas qüvvələrlə Azərbayjandakı üsyaları  yatırtmağı qərara aldı.  
1743-cü  ilin  sonlarında  Nəsrullah  Mirzənin  qoşunu  Ağsu  yaxınlığındakı 
Şahbağı 
adlı  yerdə  üsyançılarla  üz-üzə  gəldi. 
Şahbağı döyüşü nəticəsində

 
Nəsrullah Mirzə qalib gəlib Ağsu qalasını tutaraq Şirvan üsyanını yatırtdı. 

 
II Sam Mirzə məğlub olaraq Gürcüstana qaçdı. 
Məğlub  olaraq  Gürcüstana  qaçan  II  Sam  Mirzəni  Kartili-Kaxetiya  çarı  Teymuraz    əsir  alaraq  Bərdəyə  -  Nəsrullah 
Mirzənin    düşərgəsinə  göndərildi.  Nəsrullah  Mirzə  onun  bir  gözünü  çıxardırıb,  bir    neç  osmanlı  hərbi  əsiri  ilə  birlikdə  Qarsa 
göndərdi.  Nadir  şah  II  Sam  Mirzənin  tutulmasında  köməyinə  və  digər  xidmətlərinə  görə  Araqvi  vilayətini    Teymuraza  hədiyyə 
etmişdi.  Araqvi  vilayətindən  başq  Nadir  hələ  şah    seçilərkən  də    Qazax  və  Borçalı  mahallarınıda  Kartili-Kaxetiya  çarlığına 
hədiyyə etmişdi. 
Şirvan  üsyanı  yatrılsa  da,  ümumən  Azərbaycanda  xalq  hərəkatı  sarsılmadı.  Həmin  dövrdə  Şəkidə  daha  böyük  üsyan  baş 
verdiyindən Nadir şah Osmanlı dövləti ilə müqavilə bağladıqdan sonra Axalsıxa, sonra isə Ahalkələyə getdi. Burada ərzaq ehtiyyatı 
toplandıqdan sonra, 1744-cü il noyabrın əvvəllərində Bərdəyə gələrək qışı orada keçirməyi qərara aldı. 
QEYD:
  I,  II  Sam  Mirzə  üsyanları  müəyyən  oxşar  cəhətlərə  malik  idi.  Həmin  cəhətlər  bunlar  idi:  Hər  iki  üsyan  eyni  ildə, 
Nadir    şah  idarə  üsuluna  qarşı,  Şirvan  ərazisində  baş  vermişdi,  hər  ikisi  də  1743-cü  ildən  Şirvanda  xalq  hərəkatına  başçılıq 
etmişdilər, ər iki üsyan eyni ildə baş vermişdi, hər ikisi də Yeni Şamaxını –Ağsunu tutaraq əhalini vergilərdən azad etmişdi, hər iki 
üsyanı Nadir şahın oğlu Nəsrullah Mirzə yatırtmışdı. 
 
 

 
31 
 
Nadir şahın Kartili-Kaxetiya çarlığına verdiyi Azərbaycan əraziləri 
 
 
 
III Sam Mirzənin  başçılığı ilə Ərdəbil və Təbriz üsyanı 
1747-ci  ildə  Nadir  şah  əleyhinə  Ərdəbil  və  Təbrizdə  yeni  üsyanlar  baş  verdi.  Üsyana  Səfəvi  hakimiyyətini  bərpa  etmək 
uğrunda mübarizə aparan III Sam Mirzə başçılıq edirdi. III Sam Mirzəyə aiddir: 

 
Təbrizdə hakimiyyəti ələ aldı, lakin İrəvana hücum etsədə  burada müqavimətə rast gəldiyindən Təbrizə qayıtdı. 

 
Nadirin əmisi oğlu, sonralar Təbriz xanlığının banisi Əmiraslan xan tərəfindən Təbrizdə qətlə yetirildi və üsyan yatırtdı.
 
QEYD: I və II Sam Mirzələrdən fərqli olaraq III Sam Mirzə qeyd olunduğu kimi Təbrizdə fəaliyyət göstərmişdi.
 
 
I, II, III Sam Mirzə üsyanları 
 
I  Sam Mirzə üsyanı 
II Sam Mirzə üsyanı 
III Sam Mirzə üsyanı 

 
Şirvan ərazisində baş vermişdi 

 
1743-cü ilin əvvəllərində  Şirvanda 
xalq hərəkatına başçılıq etmişdi 

 
Nadir  şaha qarşı baş vermişdi 

 
Yeni  Şamaxını  –Ağsunu  tutaraq 
əhalini vergilərdən azad etmişdi   

 
Nəsrullah 
Mirzənin 
başçılığı 
altında  şah  ordusu  ilə  Şamaxı 
yaxınlığında  Şirvan  düzənliyində 
döyüşdə qoşunu darmadağın edildi 

 
Nadir  şahın  oğlu  Nəsrullah  Mirzə 
tərəfindən yatırılmışdı 
 

 
Şirvan ərazisində baş vermişdi 

 
1743-cü  ilin  sonlarında  Şirvanda 
xalq hərəkatına başçılıq etmişdi 

 
Nadir  şaha qarşı baş vermişdi 

 
Yeni  Şamaxını  –Ağsunu  tutaraq 
əhalini vergilərdən azad etmişdi   

 
Surxay  xanın  oğlu  Məhəmməd 
xan ona fəal yardım göstərirdi 

 
Nəsrullah  Mirzəni    döyüşdə  ağır 
məğlubiyyətə uğratmışdı 

 
Şahbulağı döyüşündə Nadir şahın 
oğlu  Nəsrullah  Mirzə  tərəfindən 
yatırılmışdı 

 
1747-ci  ildə  Nadir  şah  əleyhinə 
baş vermişdi 

 
Ərdəbil və Təbrizdə baş vermişdi 

 
Səfəvi  hakimiyyətini  bərpa  etmək 
uğrunda mübarizə aparırdı 

 
Təbrizdə hakimiyyəti ələ almışdı 

 
İrəvana  hücum  etsədə    burada 
müqavimətə  rast  gələrək  geri 
çəkilmişdi 

 
Əmiraslan 
xan 
tərəfindən 
yatırılmışdı
 
 
 
 
Hacı Çələbinin başçılığı ilə Şəki üsyanı 
1743-1744-  cü  illərdə  Nadir  şah  rejiminə  qarşı 
Şirvan,  Şəki,  Təbriz,  Xoy 

  Salmasda
  yeni  üsyanlar  başladı.  Bu  zaman 
Şəkidə  mübarizə daha kəskin şəkil almışdı. Şəki hakimi məlik Nəcəfin xalqa əzab verməsi, qəddarlığı, üçqat vergilər toplaması 
üsyanın başlamasının başlıca səbəbi oldu. Hələ 
1741-ci ildə
 Şəki əhalisi Nadir şaha məlik Nəcəfdən şikayət etmişdi. Nadir şah da 
məlik Nəcəfin özbaşınalığının qarşısını almaq və ona nəzarət etmək üçün Şəki əyanlarına özlərinə vəkil seçməyi tapşırmışdı. 
Əhali içərisində böyük nüfuza malik olan yerli feodallardan Hacı Çələbi Qurban oğlu vəkil seçilmişdi. Lakin Hacı Çələbi 
vəkil  seçdikdən  sonra  məlik  Nəcəfin  işlərinə  qarışmağa,  açıq  surətdə  onun  əleyhinə  çıxmağa  başladı.  Bundan  qəzəblənən  məlik 
Nəcəf  şahın  düşərgəsinə  gedərək  ora  bildirmişdi  ki,  guya  Hacı  Çələbi  “şahın  tapşırıqlarını  yerinə  yetirilməsinə  mane 
olur”.Qəzəblənmiş  şah  Hacı  Çələbini  hüzuruna    çağırtdıraraq,  onun  edam  edilməsi  barədə  hökm  vermişdi.  Hacı  Çələbi  ölüm 
qarşısında Nəcəfin pis əməllərinə şahı inandıra bilmişdi. Hacı Çələbi azad edilmiş, hətta ona daha böyük səlahiyyətlər verilmişdi. 
Şahın düşərgəsindən qayıtdıqdan sonra Hacı Çələbi məlik Nəcəfin fəaliyyəti üzərində nəzarəti daha da artırdı. Məlik Nəcəf isə, öz 
növbəsində, yenidən Nadir şaha şikayət etdi. Nadir şah Hacı Çələbini yenidən hüzuruna çağırsa da, Çələbi çağırışa getmədi. Nadir 
şah Osmanlılarla yeni müharibəyə hazırlaşdığı üçün  Hacı Çələbiyə əhəmiyyət vermədi. 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   52


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə