Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin 29. 03. 2008-ci il



Yüklə 1.92 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/30
tarix23.12.2016
ölçüsü1.92 Mb.
növüDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30

HƏBİBƏ SOLTANOVA, CABİR MƏMMƏDOV 
 
 
 
 
 
 
 
 
YAXIN VƏ ORTA ŞƏRQ 
ÖLKƏLƏRİNİN 
İQTİSADİ VƏ SOSİAL 
COĞRAFİYASI 
 
(
Dərslik

 
 
 
Azərbaycan Respublikası  Təhsil 
Nazirliyinin 29.03.2008-ci il 
tarixli 353 saylı  əmri ilə  dərslik 
kimi təsdiq edilmişdir. 
 
 
 
 
 
 
 
«Bakı Universiteti»   
nəşriyyatı 
2008 
 
2
Rəycilər: 
BDU-nun iqtisadi coğrafiya kafedrasının professoru, 
c.e.d. İsmayılov Ç.N
AMEA-nın Coğrafiya İnstitutunun iqtisadi və sosial coğrafiya 
şöbəsinin müdiri, c.e.n. Paşayev N
 
 
 Soltanova  H.B.,  Məmmədov C.A.  «Yaxın və Orta Şərq 
ölkələrinin iqtisadi və sosial coğrafiyası» (dərslik). Bakı: «Bakı 
Universiteti» nəşriyyatı, 2008, 304 səh.  
  
Ana dilimizdə ilk dəfə çap olunan bu dərslikdə  tələbələri vətənimizə  həm 
coğrafi, həm də tarixi keçmiş baxımından çox yaxın olan ölkələr ilə yaxından tanış 
etmək məqsədi güdür. Üç hissədən ibarət olan kitabın birinci hissəsi Yaxın və Orta 
Şərq regionu barədə təbii, iqtisadi, tarixi məlumatlara həsr olunmuşdur. İkinci hissə 
Yaxın Şərq (16 dövlət), üçüncü hissə isə Orta Şərq dövlətlərinin (2 dövlət) icmalına 
həsr olunmuşdur. Kitabın sonunda əlavələr hissəsində region dövlətlərinin bəzi 
sosial, iqtisadi və siyasi göstəricilərini özündə əks etdirən cədvəllər verilmişdir. 
Uzun illər bu regionun tədrisi və tədqiqi ilə məşğul olan müəlliflər müəyyən 
dövrlərdə regionun bəzi ölkələrində  işləmiş, elmi məzuniyyətlərdə olmuş  və elmi 
məruzələrlə çıxış etmişlər. 
Kitabın bu qəbildən olan digər dərsliklərdən fərqi ondadır ki, coğrafiyada 
qəbul olunmuş  ənənəvi ardıcıllığa riayət olunmaqla regionun və onun ayrı-ayrı 
ölkələrinin iqtisadi coğrafi səciyyəsi ilə yanaşı siyasi coğrafi səciyyəsi də verilir. 
Başqa sözlə, oxucu dövlət barədə iqtisadi-coğrafi məlumat  əldə etməklə yanaşı, 
həmin dövlətin qısa tarixi, müasir idarəolunma sistemi, yürütdüyü xarici siyasət, 
iştirak etdiyi regional təşkilatlar və Azərbaycan Respublikası ilə münasibətlərindən 
də konkret məlumat əldə edə bilər. 
Dərslikdən coğrafiya, tarix, beynəlxalq münasibətlər, regionşünaslıq və 
diplomatiya sahəsində ixtisaslaşan bakalavr və magistr pilləsinin tələbələri istifadə 
edə bilər. Regionşünaslıqla maraqlanan geniş oxucu kütləsi üçün də bu kitab faydalı 
sayılır. 
 
 
2008
019
019
07
658
13
1805010000





)
(
M
S
 
 
 
 
©
 «Bakı Universiteti» nəşriyyatı, 2008 

 

Müəlliflərdən 
 
Yaşadığımız keşməkeşli dünyanın çox əlverişli geosiyasi və 
hərbi strateji mövqeyində yerləşən Yaxın və Orta Şərq regionu XX 
əsrin  əvvəllərindən, yəni böyük ehtiyatları olan neft yataqlarının 
kəşfindən sonra beynəlxalq aləmin siyasi və iqtisadi həyatında 
mühüm əhəmiyyət kəsb etməyə başlamışdır. 
Üç qitənin «yol ayrıcında» qərarlaşmış  qədim tarix və 
sivilizasiyaya malik olan bu region həmişə Qərb dövlətlərinin maraq 
dairəsində olmuş və indi də olmaqdadır. Kimi bu dövlətlərin əlverişli 
coğrafi və  hərbi strateji mövqeyinə görə, kimi sərvətlərinin 
bolluğuna, kimi dünyəvi dinlərin (buddizm istisna olmaqla) yarandığı 
məkan olmağına görə, kimi bu regiondan keçən beynəlxalq 
kommunikasiya sistemlərinə görə bu regiondan pay umur. 
Azərbaycan xalqını bu region ilə bağlayan cəhətlər də az deyil. 
Ümumi və oxşar tarixi keçmiş, mənəvi, dini və adət-ənənə yaxınlığı 
hələ  qədimdən azərbaycanlıları bu regionu tədqiq etməyə sövq 
etmişdir. Məşhur səyyah və mütəfəkkirlərimizin region ölkələrinə 
etdiyi səfərlər, gördüklərini və  eşitdiklərini qələmə almaları indi də 
öz əhəmiyyətini itirməmişdir. 
 Regionu tədqiq edən mütəxəssisələrin ümumi fikri belədir ki, o 
dünyanın çox təzadlı bir məkanıdır. Siyasətşünaslar onu hər an 
«partlamaq» təhlükəsi olan «barıt çəlləyi»nə bənzədirlər (bu günlərdə 
bu oxşarlıq özünü qabarıq  şəkildə büruzə verir). İqtisadçılar onu 
«dünyanın neft anbarlarına bənzədirlər», o da qeyd olunmalıdır ki, 
region ölkələri təbii sərvətlərin bolluğuna, sosial-iqtisadi və  mədəni 
infrastrukturuna, siyasi idarəetmə qurluşuna görə bir-birindən çox 
fərqlənir. Burada Bəhreyn, Qətər və Kipr kimi kiçik dövlətlərlə yanaşı 
Səudiyyə Ərəbistanı, Misir, İran və Türkiyə kimi böyük əraziyə malik 
dövlətlər də mövcuddur. Ölkələr dövlət quruluşuna görə bir-birindən 
kəskin fərqlənirlər. Mütləq və konstitusiyalı monarxiyalar, demokratik 
respublikalar ilə yanaşı,  İslam respublikaları, sultanlıq və  əmirliklər 
eyni məkandadırlar. 
 Neft  çıxaran dövlətlərlə yanaşı,  İsrail, Turkiyə  və Kiprdə 
adambaşına düşən milli gəlir inkişaf etmiş ölkələrdə adambaşına 
düşən milli gəlirə yaxınlaşsa da, Əfqanıstan, Yəmən onlarla mü-
qayisədə sox geridədir. Bundan başqa regiondaxili əlaqələr 
konstruktiv  əməkdaşlığa deyil, qarşılıqlı ittihamlara və barışmaz 
 
4
mövqelərə meyillidir. 
Azərbaycan Respublikasında Yaxın və Orta Şərq digər xarici 
regionlarla müqayisədə yaxşı  tədqiq olunmuşdur. Bu sahədə 
dilçilərin,  ədəbiyyatçıların və tarixçilərin rolu danılmazdır. Son 
illərdə region ölkələrinin coğrafi cəhətlərinin öyrənilməsinə də diqqət 
artırılmışdır. Amma indiyə  qədər coğrafi baxımdan regionun bütöv 
şəkildə kitabı  işıq üzü görməyib. Biz bu çətin işi öz üzərimizə 
götürməyi qərara aldıq. Buna səbəb olan amillər isə o idi ki, birimiz 
regionun bir ölkəsi ilə  əlaqədar namizədlik dissertasiyasını yerinə 
yetirmiş, digərimiz uzun illər regionun bir ölkəsində  dərs demişdik. 
Bundan  əlavə  hər ikimiz region ölkələrinin coğrafiyasına dair ilk 
tədris proqramlarının, dərsliklərin və  dərs vəsaitlərinin müəllifləri 
olmuşuq. 
Üç hissədən ibarət olan dərslik xarici ölkələrdə  və ölkəmizdə 
nəşr olunan ən yeni məlumatlar  əsasında yazılmışdır. Birinci hissədə 
region barədə ümumi coğrafi məlumat öz əksini tapmışdır. İkinci hissə 
Yaxın Şərq, üçüncü hissə isə Orta Şərq ölkələrəinə həsr olunmuşdur. 
Kitabın sonunda region dövlətləri barədə  bəzi sosial-iqtisadi 
göstəricilərini əks etdirən xüsusi cədvəllər verilmişdir. 
Müəlliflər Respublika Xarici İşlər Nazirliyinin müşavirləri 
tərəfindən tərtib olunmuş «Neydər  Əliyev və  Şərq» adlı altı cildlik 
kitabından (Bakı, 2003-2005), BMT-nin İnsan  İnkişafının Proqramı 
(PROON), insan potensialının inkişafına dair nəşr etdirdiyi xüsusi 
statistik məlumatlardan, ABŞ-da nəşr olunan «The World Almanac» 
məcmuəsindən,  Ə.Həsənovun «Müasir beynəlxalq münasibətlər və 
Azərbaycanın xarici siyasəti» (Bakı, 2005), eləcə  də müəlliflərin 
regionun ayrı-ayrı dövlətlərinə dair nəşr etdikləri dərslik, 
monoqrafiya və elmi məqalələrindən, internet saytları  və digər 
köməkçi mənbələrdən faydalanmışdır. 
Dövri nəşr olunan jurnallardan «Мировая Економика и Меж-
дународное Отношение», «Эхо планеты», «Азии и Африка сего-
дня», «Dirçəliş-XXI  əsr», regiona və ölkələrə dair verilən 
məlumatlardan istifadə edilmişdir. 
Dərsliyə dair qeyd və təkliflərinizi Bakı Dövlət Universitetinin 
«Xarici ölkələrin siyasi iqtisadi coğrafiyası  və turizm» kafedrasına 
göndərən həmkarlarımıza qabaqcadan təşəkkürümüzü bildiririk. 
  

 

I HİSSƏ 
 
YAXIN VƏ ORTA ŞƏRQ REGİONU BARƏDƏ 
ÜMUMİ MƏLUMAT 
 
1.1. Regionun geosiyasi mövqeyi və təbiəti 
 
Asiyanın qərbində yerləşmiş Yaxın və Orta Şərq regionuna 
Bəhreyn, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Qətər, Əfqanıstan, Ürdün, İraq, 
İran,  İsrail, Yəmən, Kipr, Küveyt, Livan, Misir, Oman, Səudiyyə 
Ərəbistanı, Suriya, Türkiyə  və  hələ müstəqil dövlət kimi tam 
formalaşmamış  Fələstin daxildir. İran və  Əfqanıstan Orta Şərqə, 
digər dövlətlər isə Yaxın Şərqə aid edilir. Regional bölgü, həmçinin 
regionun adı  şərtidir və müxtəlif müəlliflər tərəfindən müxtəlif 
şəkildə dəyişdirilir
*

Geosiyasi, mədəni və coğrafi termin olan Yaxın və Orta Şərq 
ingilis dilində  də bu anlayışı ilk dəfə ABŞ  dəniz donanmasının 
admiralı olmuş, politoloq Alfred Mehen (1840-1914) tərəfindən 
işlədilmişdir. On səkkiz dövlətin (o cümlədən, 13 ərəb dövlətinin) 
daxil olduğu Yaxın və Orta Şərq regionunun ərazisi 7,3 mln. kv.km, 
əhalisi 350,0 mln. nəfərdir (əlavə 1). 
Yaxın və Orta Şərqin dünya mədəniyyəti, siyasəti və 
iqtisadiyyatında mühüm rol oynaması onun geosiyasi mövqeyinin üs-
tünlüyü, maye yanacağı sərvətlərilə zəngin olması ilə izah olunur. 
Regionun geosiyasi mövqeyi. Yaxın və Orta Şərq regionu üç 
qitə – Asiya, Avropa, Afrika və iki okean hövzəsinin qovşağında 
yerləşir. Enlik istiqamətində 4400 km (Pamir dağlarından Aralıq 
dənizindəki  İmroz adasınadək), meridian boyu 3300 km (Qara 
dənizdəki Sinop burnundan Bab-əl-Məndəb boğazınadək) məsafədə 
                                      
*
 Bəzi mənbələrə görə Yaxın və Orta Şərq regionu Misir və Sudan istisna 
edilməklə  Cənub – Qərbi Asiya; Kipr, Misir, Sudan istisna edilməklə Ön 
Asiya; Levant (bura Yaxın  Şərq dövlətləri və  bəzi hallarda Balkan 
yarımadasının cənubu aid edilir) adlandırılır.  
Misirdən  Şərqə doğru  ərəblərin yaşadıqları ölkələr – Bəhreyn, BƏƏ, 
Qətər, Ürdün, İraq, Yəmən, Küveyt, Livan, Oman, Səudiyyə  Ərəbistanı, 
Suriya, Fələstin Məşriq dövlətləridir. 
 
6
uzanır. Yaxın və Orta Şərq regionunun Aralıq, Xəzər, Qara və 
Qırmızı  dənizlərə  çıxışı vardır. Bu isə bir tərəfdən onun Cənubi 
Qafqaz bölgəsinə, Rusiyanın daxili rayonlarına təsirinin artmasına 
imkan yaradır, digər tərəfdən regionu Rusiyanın geosiyasi marağının 
«hədəfinə» çevirir. 
Mesopotamiya ilə Misir arasında quru tranzit keçid əlverişli 
coğrafi mövqeyə malik olan sahədir. Bu sahə Anadolu yaylası  və 
Fərat çayının orta axınından Sinayadək uzanan dağlararası dərələr və 
dağ ətəklərini əhatə edir. Üç qitə arasındakı regionun vasitəçilik rolu 
«Bərəkətli Aypara» adlanan bu sahədə daha qabarıq nəzərə çarpır. 
Dünyanın qədim vasitəçilik – ticarət mədəniyyəti (Finikiya) məhz 
burada meydana gəlmişdir. Finikiyalıların ticarət-vasitəçilik və 
sələmçilik fəaliyyətindəki məharətini sonralar Fələstində 
məskunlaşmış  yəhudilər, levantlılar  əxs etmişlər. Coğrafi mövqeyin 
əlverişliliyi səbəbindən baş verən müharibələr bu bölgənin sakinlərini 
dünyanın digər regionlarına «dərbədər» etmiş, iki əsas qüvvə – 
yəhudi və ərəb diasporu yaranmışdır. 
Region təbiətinin xüsusiyyətləri.  Təbii landşaftın müxtəlifli-
yinə görə Yaxın və Orta Şərq regionu bir neçə hissədən ibarətdir. 
Təbii rayon əmələ  gətirən areallar – Nil vadisi, Dəclə  və  Fərat 
çaylararası
*
 allüvial düzənliyidir. Bu iki massiv qədim suvarma 
əkinçiliyinin mövcud olduğu sivilizasiya mərkəzləridir. Hər iki 
massiv nisbətən çətin keçilən təbii maneələrlə  əhatələnir. 
Mesopotamiya  şimaldan və  şərqdən Anadolu və  İran yaylalarının 
çıxıntıları ilə  əhatə olunmuşdur. Nil vadisini Məğrib
**
 bölgəsindən 
məskunlaşmamış Liviya səhrası ayırır. Nil vadisi və Mesopotamiya 
arasında birbaşa  əlaqələrin yaranmasına maneçilik törədən səthi 
qızmar günəşdən qarsalanmış Ərəbistan səhraları yerləşir. Nil vadisi 
və Mesopotamiya yalnız  şimalda qədimdən becərilən və nisbətən 
əhalisi sıx olan nalabənzər zolaqla birləşir. Bu zolaq Bərəkətli 
Aypara adlanır. 
Bərəkətli Aypara, Anadolu yaylası  və  Fərat çayının orta 
axınından Sinay yarımadasınadək uzanan dağlararası  dərələr və dağ 
yamaclarını əhatə edir. 
                                      
*
 Çaylararası düzənlik Mesopotamiya adı ilə də məlumdur. Mesopotamiya 
yunan sözüdür. «Mezos» - orta, mərkəz «potamos» - çay deməkdir. 
**
  Məğrib  (ərəbcə günbatan) qərb mənasını bildirir. Məğrib ölkələrinə 
Mərakeş, Əlcəzair, Tunis, Mavritaniya, Qərbi Səhra və bəzən Liviya aid edilir. 

 

Yaxın və Orta Şərq regionu təbiətinin mühüm xüsüsiyyəti 
səhra (Rub-əl-Xali, Böyük Nəfud, Kiçik Nəfud, Dəşt-e Kəvir, Dəşt-e 
Lut, Dəşt-e Naümid, Dəşt-e Mərğ  və b.) landşaftının üstünlüyüdür. 
Landşaftın yeksənəqliyi  əhalinin məskunlaşması  və  təsərrüfatın 
formalaşmasına təsir etmişdir. Şəhər həyatı hələ qədimdən sahil boyu 
bölgələrdə, xüsusilə  qərbdə  cəmlənmişdir. Cənubda isə rütubətlə 
nisbətən yaxşı  təmin olunan Yəməndə  əhali sıxdır. Köçəri və 
yarımköçəri heyvandarlıq, suvarma əkinçiliyi region ölkələri əhalisinin 
tarixən ənənəvi məşğuliyyət sahələri olmuşdur. 
 Faydalı qazıntıları. Yaxın və Orta Şərq neft və  təbii qazla 
zəngindir. Regionda aşkar olunmuş neft ehtiyatı 100 mlrd. tondur. 
Dünya neft ehtiyatının (156,7 mlrd. ton) 64 faizi, neft istehsalatının 
(3,1 mlrd. ton) 29,6 faizi Yaxın və Orta Şərq regionunun payına 
düşür. Regionda 500 mln. ton neft çıxarılmışdır. Region daxilində 
İran körfəzi neft-qaz hövzəsi, xüsusilə seçilir (cədvəl 1). 
 
Cədvəl 1 
İran körfəzi hövzəsinin nəhəng və nadir neft yataqları
*
 (2005-ci 
il) 
Yataqlar Ölkə 
İlkin 
ehtiyat 
mlrd. ton 
Yataqlar Ölkə 
İlkin 
ehtiyat 
mlrd. ton 
Havar S.Ərəbistanı 11,9 
Bibi – 
Hakimə 
İran 1,1 
Ağa–Cari  İran 10,0 
Zubayr 
İran 1,0 
Böyük 
Bürhan 
Küveyt 9,3  Dəmmam S.Ərəbistanı 0,8 
Səfaniyə S.Ərəbistanı 3,5 
Berri 
S.Ərəbistanı 0,8 
Kərkük 
İraq 3,0 Husaniyə S.Ərəbistanı 0,8 
Rumeyla 
İraq 2,8 Abu –
Hədriyə 
S.Ərəbistanı 0,8 
Raudatayn Küveyt 
2,0 
Vəfra Küveyt 0,7 
Abkayk S.Ərəbistanı 1,6 
Murban 
BƏƏ 0,6 
Qoçsaran  İran 1,5 Duhan 
Qətər 0,6 
Marun 
İran 1,4 Məscide –
Soleyman  İran 0,5 
Fereydun–  İran, 1,3 Bu 
– 
Həza BƏƏ 0,5 
                                      
*
 Neft geologiyası sahəsindəki mütəxəssislər ehtiyatı 500-1000 mln. ton 
olan yataqları nəhəng, 1 mlrd. tondan artıq olanları nadir yataqlar adlandırır. 
 
8
Mərcan S.Ərəbistanı 
Əhvaz 
İran 1,2  
 
 
Katif S.Ərəbistanı 1,2 
 
 
 
XX əsrin 70-ci illərinədək region dövlətlərində neft istehsalına 
Qərb dövlətlərinin iri şirkətləri nəzarət edirdi. 1973-cü ildə neft 
çıxaran dövlətlər OPEK
*
  çərçivəsi daxilində  fəaliyyət göstərərək 
beynəlxalq  şirkətlər mübarizədə öz maraqlarını qorumaq məqsədilə 
neftin qiymətini bir neçə dəfə qaldırır. 
Satılan neftə qiymət qoyulması, neft satışından gəlirin yük-
səldilməsi sahəsində neft ixrac edən ölkələrin marağının birgə mü-
dafiəsinə qulluq edən OPEK ölkələri arasında narazılıqlar da olur. 
Ötən  əsrin 80-ci illərində üzv dövlətlərdən  İraq, Küveyt, BƏƏ 
arasında baş verən narazılıq gərginləşərək 1990-cı ildə «Səhrada 
fırtına»  əməliyyatınadək böyüyür. İraq OPEK üzvü olan qonşu 
dövlətləri neftin satışında bu təşkilat tərəfindən təyin edilmiş  həddi 
qaldırdıqları  və nefti aşağı qiymətə satdıqları üçün təqsirləndirir. 
İqtisadiyyatını «neft dolları» hesabına dirçəltmək istəyən  İraq üçün 
bu sərfəli deyildi. Digər tərəfdən Küveyt gizli yolla İraqın Rumeyla 
yatağından neft çıxarmaqda günahlandırılır. Nəticədə 1990-cı il 
avqustun 1-də  İraq Küveyti işğal edir. Ölkənin 7 ay müddətində 
işğalı dünya bazarında neftin qiymətinin dəyişilməsinə  səbəb olur. 
İraq ordusu Küveytə soxulmazdan əvvəl neftin 1 tonu 130-140 dolar, 
Küveyt işğal edildikdə 220, daha sonra 250-280 dollar təşkil edirdi. 
«Səhrada fırtına»  əməliyyatına başlanılması ilə bu, 220 dollara, 
qələbədən sonra 130-140 dollara enmişdi. Qeyd edək ki, 2007-ci ildə 
neftin qiyməti çox qeyri-stabil olmuşdur. 
Yaxın  Şərqdə neft çıxaran xarici şirkətlər üzərində milli 
nəzarətin yaradılması region xalqlarının həyatında mühüm tarixi 
hadisə kimi qiymətləndirilə bilər. Nəticədə İraq hökuməti ölkədə neft 
çıxarılması, emalı və ixracını tam milliləşdirdi, Səudiyyə Ərəbistanı, 
Küveyt, Qətər, BƏƏ, Oman, Bəhreyn xarici neft şirkətlərinin 
ölkədəki fəaliyyətini xeyli zəiflətdi. Yaxın və Orta Şərqdə  təbii qaz 
                                      
*
 OPEK – 1960-cı ildə İraq, İran, Küveyt, Səudiyyə Ərəbistanı və Vene-
suelanın təşəbbüsü ilə neft ixrac edən dövlətlərin maraqlarının birgə 
müdafiəsi məqsədilə yaradılmışdır. Sonralar təşkilata  Əlcəzair, Qabon, 
İndoneziya, Liviya, Nigeriya, Ekvador, BƏƏ, Qətər daxil olmuşdur.  İqa-
mətgahı Vyana (Avstriya) şəhərindədir. 

 

ehtiyatı (71,7 trilyon kub m.) da çoxdur. Dünya qaz ehtiyatının 
(175,8 trilyon kub m.) 40,8, istehsalının 9,8 faizi bu regionun payına 
düşür. 
Yaxın və Orta Şərqdə xromit, dəmir filizi, mis, qurğuşun, 
manqan, sink, molibden, sürmə, boksit, təbii kükürd, kalium və xörək 
duzu, tikinti materialları yataqları  aşkar edilmişdir. Bu faydalı 
sərvətlərin bəzilərinə görə region dövlətləri dünya bazarında mühüm 
yer tutur. Məsələn, Türkiyə xromit ehtiyatlarına görə dünyada 
dördüncü (Zimbabve, CAR, Filippindən sonra) yerdədir.  İsrail və 
Ürdün kalium duzu ehtiyatı ilə  zəngindir.  İraq və Suriyada zəngin 
fosforit yataqları vardır. 
Yaxın və Orta Şərq regionu aqroiqlim sərvətlərilə də zəngindir. 
Təbiət buraya bol istilik və günəş  işığı, regionun əksər dövlətləri 
üçün həyati  əhəmiyyətə malik olan zəngin yeraltı su sərvəti bəxş 
etmişdir. 
Region dövlətləri tropik və subtropik qurşaqda yerləşir. 
Ərazisinin genişliyi, relyefin müxtəlifliyi, hava kütlələrinin 
sirkulyasiyası regionda istilik və rütubətin kəskin fərqinə  səbəb 
olmuşdur. Türkiyənin Aralıq və Egey dənizləri sahillərində isti yayı, 
yağmurlu qışı ilə səciyyələnən Aralıq dənizi iqlimi regionun qərbi və 
cənubu istiqamətində quru tropik iqlimlə  əvəz olunur. Yalnız 
Ərəbistan yarımadasının ucqar cənub-qərbi musson küləklərinin 
təsirinə  məruz qaldığından nisbətən çox rütubət alır. Regionda və 
həmçinin ayrı-ayrı ölkələrdə yağıntı və temperatur fərqi mövcuddur. 
Məsələn, İranın şimalına Xəzər dənizi sahillərinə il ərzində 2000 mm 
yağıntı düşdüyü halda, ölkənin səhra rayonlarına illərlə yağıntı 
düşmür. 
Türkiyənin mərkəzi  əyalətlərində yanvarın orta temperaturu 
0°C, iyulunku 23°C təşkil edir. Ərəbistan yarımadasının düzən sahil 
əyalətlərində, Aralıq dənizi sahillərində mülayim qış temperaturu 
hakimdir: Səudiyyə Ərəbistanının qərb hissəsində - Ciddədə yanvarın 
orta temperaturu 24°C, iyulunku isə 31°C-dir. Ərəbistan yarımadası, 
İran,  İraq və Misirin daxili əyalətlərində yayda çox yüksək 
temperatur ( 45°C-dən artıq ) mövcud olur. 
İqlim şəraiti kənd təsərrüfatının yerləşdirilməsinə, əkinə yararlı 
sahələrdən səmərəli istifadə olunmasına, aqrar istehsalın sahəvi 
strukturuna təsir göstərir. Bu baxımdan mülayim qurşaq böl-
gələrindən fərqli olaraq Yaxın və Orta Şərq termik sərvətlərlə yaxşı 
 
10
təmin olunduğundan eyni ərazidən il ərzində 2-3 dəfə  məhsul 
götürmək imkanlarına malikdir. Aqroiqlim amillərdən  ərazinin 
rütubətlə yaxşı  təmin olunmaması mühüm xüsusiyyətlərdəndir. 
Türkiyənin sahillərinə, Levant ölkələrinə yağıntı ilin əsasən qış 
fəslində düşür. Lakin qışın isti keçməsi bu ərazilərdə həm taxıl, həm 
də tropik bitkiləri (şəkər qamışı, xurma və b.) becərilməsinə imkan 
verir. 
Regionun müasir iqlim şəraiti onun ərazisinin xeyli hissəsini 
əhatə edən səhra və yarımsəhralarda çay şəbəkəsinin inkişafı üçün 
yararsızdır. Lakin burada uzunluğu 100 km-lə olan quru çay dərələri 
– uedlər(vadi) vardır ki, bunlar güclü yağışlardan sonra belə suyunu 
hövzəyə çatdıra bilməyib, səhranın qumları arasında itib-batır. Yaxın 
və Orta Şərq ölkələri yerüstü axınlarla zəngin olmasalar da, Nil, 
Dəclə, Fərat, Araz, Səfidrud, Harun regionun mühüm çayları hesab 
edilir. 
İsrailin  şimalında  İordan çayı ilə qidalanan Qaliley dənizi 
(Tiberiad gölü) ölkədə yeganə şirin su mənbəyidir. Yerüstü axından 
məhrum olan ərazilər yeraltı sularla zəngindir. Dağətəyi rayonlarda 
yeraltı sular Yaxın və Orta Şərq regionunda ənənəvi sayılan 
kanallarla (kəhrizlərlə) səthə  çıxarılır. Yeraltı suların dərin quyular 
qazaraq səthə çıxarıldığı ərazilər də çoxdur. Uedlər və yeraltı suların 
səthə çıxdığı səhralarda vahələr (oazis) mövcuddur. 
Su ehtiyatlarının məhdud olması, içməli su qıtlığı, suvarma və 
su enerji mənbələrinin kasadlığı regionun bir sıra ölkələrində daha 
kəskindir. İçməli su problemi Küveyt, BƏƏ, Səudiyyə Ərəbistanında 
təmizləyici qurğular tikilməklə  həll edilsə  də, region dövlətlərinin 
böyük əksəriyyəti bu problemin həlli yollarını hələ də axtarır. 
Regiondakı siyasi münaqişələr su sərvətləri üzərində 
nəzarətdən də kənarda qalmamışdır. 1967-ci ildə İsrail İordan çayının 
Qərb sahilini və 1982-ci ildə Livanın cənubunu zəbt etdikdən sonra 
İordan çayının yuxarı axını, Qaliley dənizi, Litani və Baniyas 
çaylarına nəzarəti də  ələ keçirir. Digər tərəfdən  İsrail hökuməti 
buraya köçmüş yahudilərə  Qərb sahildə yeni su quyuları qazımağa 
icazə verdiyi halda, bunu fələstinlilərə qadağa edirdi. Ərəblər və 
yəhudilər arasında hər hansı bir sülh müqaviləsi su təchizatına 
nəzarət problemi ilə də üzləşir. 
Fərat çayından istifadə olunmasında da mübahisəli məsələlər 
vardır. Türkiyə, Suriya və İraq ərazisindən axan Fərat çayından bu 3 

 
11 
ölkə irriqasiya və enerji məqsədləri üçün istifadə edir. 1984-cü ildə 
su təsərrüfatının inkişafı layihəsinin həyata keçirilməsi məqsədilə 
Türkiyə  tərəfindən Fərat üzərində 2 bənd inşa edildi. Bu, Suriya 
ərazisində axının azalmasına səbəb oldu. Suriyada bəndin tikilməsi 
isə öz növbəsində İraqın su təchizatında «əngəlliklər» yaratdı, bu ilk 
növbədə ölkənin kənd təsərrüfatına mənfi təsir göstərdi və 1975-ci 
ildə İraq və Suriya arasında kəskin münaqişəyə səbəb oldu. 
  
 
1.2. Regionun qısa tarixi və çağdaş siyasi problemləri 
 
Yaxın və Orta Şərq dünyanın qədim mədəniyyət ocaqlarından 
biridir. Hələ eramızdan  əvvəl IX-VIII minilliklərdə  Fələstində 
heyvandarlıq və 
əkinçiliklə 
məşğul olmağa başlamışlar. 
Mesopotamiya,  İran və Misirdə IV-III minilliklərdə suvarma 
sistemləri yaradılmışıdr. Kiçik Asiya, Şimali Mesopotamiya və 
regionun digər rayonlarında qədim metallurgiya ocaqları  aşkar 
edilmişdir. Eramızdan əvvəl IV-I minilliklərdə Yaxın və Orta Şərqdə 
quldarlıq dövlətləri yaranır: Mesopotamiyada qədim Babil çarlığı, 
Qərbi  İranda Elam, Kiçik Asiyada Hett, Misirdə Nom, Aşağı  və 
Yuxarı Misir padşahlıqları, Levantda finikiyalıların  şəhər-dövlətləri, 
Ərəbistanın cənub-qərbində Main, Səba, Ermənistan yaylasında 
Urartu dövlətləri və b. 
Yaxın və Orta Şərq dövlətləri orta yüzilliklərin mədəni hə-
yatında mühüm rol oynamışlar. Belə ki, Ərəb Xilafətininin yaranması 
ilə elm, texnika, incəsənət inkişaf etmiş, Avropa xalqları ərəb, İslam 
mədəniyyətinin təsirinə 
məruz qalmışdır. Uzun müddət 
sivilizasiyanın dayağı kimi inkişaf edən Yaxın və Orta Şərq ölkələri 
orta yüzilliklərin sonunda zəifləməyə başlayır. Buna səbəb bir 
tərəfdən köçəri tayfalarının dağıdıcı hücumları, digər tərəfdən Qərb 
dövlətlərinin təcavüzkar siyasəti idi ki, bunun da nəticəsində region 
dövlətləri müstəmləkə və yarımmüstəmləkələrə çevrilmişlər. 
Osmanlı-Türk imperiyasının yaranması  nəticəsində Aralıq 
dənizinin  şərqində «hərbi-siyasi sədd» formalaşır. Avropa və Asiya 
arasında yeni yolun kəşfi Məşriq dövlətlərini dünya iqtisadi magistral 
əlaqələrdən kənarda qoyur. 
XIX yüzillikdə  Qərbdəki texniki tərəqqi Osmanlı – Türk 
imperiyasının zəifləməsinə  səbəb olur və imperiya Avropanın 
 
12
qüdrətli ölkələrindən asılı vəziyyətə düşür. Avropa dövlətləri «Yaxın 
Şərq səddini» həm siyasi, həm də təbii-coğrafi cəhətdən keçməyə nail 
olur. Aralıq dənizinin  şərqində yerləşmiş Yaxın və Orta Şərq 
çıxılmaz vəziyyətdə çox qala bilməzdi. XIX yüzilliyin ortalarında 
Fransa diplomatı mühəndis Ferdinand Lesseps Misir və Türkiyə 
hökumətlərindən Aralıq dənizini Qırmızı  dənizlə birləşdirəcək 
kanalın tikintisi üçün imtiyaz alır. On ildən artıq davam edən tikinti 
1869-cu ildə başa çatır və  həmin ilin 17 noyabr tarixində  gəmiçilik 
üçün açılır. 
Kanalın açılması ilə  həm də dünya yəhudilərinin Fələstinə 
qayıtması  hərəkatı güclənir. 1948-ci ildə  İsrail dövlətinin yaranması 
regionda siyasi vəziyyəti gərginləşdirdiyindən Yaxın və Orta Şərq 
dünya dövlətlərinin bu regionu zəbt etməsi üçün daimi geosiyasi 
yarış meydanına çevrilir. 
Münaqişələrin «sıxlığına» görə Yaxın və Orta Şərq dünyada 
yeganə regiondur və  təsadufi deyil ki, onu həmişə partlamağa hazır 
olan «barıt çəlləyinə» bənzədirlər. Münaqişələrin ucbatından region 
dövlətləri əlverişli coğrafi mövqelərindən, gəlir imkanlarından lazımi 
səviyyədə istifadə edə bilmir. 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   30


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə