Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi 09. 01. 2009-cu il tarixli 07 saylı



Yüklə 4.67 Mb.
Pdf просмотр
səhifə18/18
tarix23.12.2016
ölçüsü4.67 Mb.
növüDərs
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18

Öd turşuları 
 
Öd turşuları qaraciyərdə hasil olur. Onlar yağların həzmində  və onların emulsiyalaşmasında olduqca vacib rol 
oynayırlar. Xolesterinin yağ zəncirinin parçalanması nəticəsində qaraciyərdə öd spirti və öd turşuları yaranır. Öd turşuları 
bağırsağa yerini dəyişir. Öd spirti amfibiyalarda, öd turşuları isə insanda olur. İnsanın ödündə daha çox xol və xenodezok-
sixol öd turşuları yayılmışdır. Hər iki turşu qlisin və taurin ilə birləşərək qlikoxolen və tauroxolen turşularını əmələ gətirir. 
 
CH
3
CH
3
O
H
C
H
3
C
H
3
O
H
CH
3
CH
3
C
H
2
C
H
2
COOH
Xolesterin
Xol туршусу
 
 
O
H
C
H
3
CH
3
CH
3
COOH
OH
CH
3
CH
3
CH-CH
2
CH
2
COOH
CH
3
Xенодезоксихол туршусу
Xolан туршусу
 
CH
3
C
H
3
CH
3
OH
O
H
O
H
CONH
CH
2
COOH
CH
2
SO
3
H
CH
2
OH
O
H
CH
3
CH
3
OH
CONH
C
H
3
Qлуг оxol туршусу
Tауроxol туршусу
OH
 
 
 
137
 
 
Öddə  və bağırsaqlarda öd turşuları anion şəklində olur. Öd turşuları öz quruluşuna görə  həm hidrofob 
halqadan və həm də hidrofil qruplardan ibarət olduğuna görə yüksək səthi-aktiv xassəyə malikdir. Bu xassə isə 
lipidlərin bağırsaqda emulsiya halına keçməsinə kömək edir. Öd turşularının bu xassəsi, həmçinin yağda həll 
olan vitaminlərin (A,D,K) həzminə  də kömək edir. Sonra öd turşularının çətin həllolmasına görə öd daşları 
əmələ gəlir. 

 
Xolesterinin biosintezi 
Mürəkkəb quruluşa malik olan xolesterin asetil-SK
o
A–da olan asetil qruplarının qalıqlarından əmələ gəlir 
(Bax şəkil 34). Aralıq məhsul olaraq 
β-hidroksi-β-metilqlutaril–SK
o
A alınır. Bu isə mevalon turşusuna çevrilir. 
Mevalon turşusu isə dekarboksilləşir və bir-biri ilə kondensləşərək skvaleni əmələ gətirir. Skvalen isə sonradan 
lanosterinə keçir. Lanosterindən isə xolesterin əmələ gəlir. XX əsrin 40-60-cı illərində K.Blox və əməkdaşları 
sirkə turşusunda CH
3
 və COOH-da nişanlanmış 
14
C-dən istifadə edərək müəyyənləşdirilmişdir ki, qaraciyərdə 
hər iki karbon atomundan bərabər miqdarda iştirak edirlər. Xolesterinin sintezində 35 enzimatik reaksiya gedir. 
Onu əsasən üç mərhələyə bölmək olar: birincisi – aktiv asetatın mevalin turşusuna keçməsi; ikincisi – mevalondan 
skvalenin alınması; üçüncüsü – skvalenin xolesterinə tsiklləşməsi (Bax şəkil 34): 
CH
3
OH
HOOCCH
2
CH
2
OH
Mevalon turшusu
CH
3
CO-S-KoA   +  CH
3
COS-KoA                        CH
3
COCH
2
COSKoA   +  HSKoA
Asetil-KoA-asetil-
transferaza
Asetoasetil-K
0
A
CH
3
COCH
2
SKoA   +   CH
3
COS-KoA            HOOC-CH
2
-C-CH
2
CO-SKoA   +  HSKoA
+ H
2
O
OH
CH
3
HOOC-CH
2
-C-CH
2
CO-S-KoA   +   2NADF  H  +  H
.
+
+  NADF  +  HSKoA
+
OksimetilglutarilKoA-sintaza
CH
2
OH
CH
2
H
3
C
C OH
CH
2
COOH
2ATF
2ADF
CH
2
H
3
C
C OH
CH
2
COOH
CH
2
-O-P-O
P-OH
O
OH
O
OH
~
5-Pirofosfomevalonat
Мевалон туршусу
 
ATF
ADF
CH
2
H
3
C
C O
CH
2
COOH
CH
2
-O-P-O
P-OH
O
OH
O
OH
P-OH
O
OH
~
CH
2
H
3
C
C OH
CH
2
COOH
CH
2
-O-P-O
P-OH
O
OH
O
OH
~
-CO
2
, -H
2
O
3-Fosfo-5-pirofosfomevalonat
5-Pirofosfomevalonat
 
CH
H
3
C
CH
3
CH
2
H
3
C C
CH
2
CH
2
-O-P-O
O
OH
P-OH
O
OH
C
Iзопентенил-
пирофосфат
3,3-D им етилаллил-
пирофosfat
CH
2
-O-P-O
P-OH
O
OH
O
OH
 
 
 
CH
3
CH
3
C=CH-CH
2
-O-
P
+ C-CH
2
CH
2
-O
CH
3
CH
2
P
CH
3
CH
3
C=CH-CH
2
-CH
2
-C=CH-CH
2
-O-P-O
CH
3
Gерaнилпирофосфат
NADF H
NADF
+
O
OH
O
OH
O
OH
O
OH
OH
O
P
OH
OH
O
P
OH
OH
O
~
.
 
Farnezilpirofosfat (C
15
)
H
3
C-C=C-CH
2
-CH
2
-C=C-CH
2
-CH
2
-C=C-CH
2
-O-P-O-P-O
CH
3
CH
3
CH
3
H
H
H
O
O
O
O
-
-
-
 
Skvalen (C
30
)
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
CH
C
C
C
C
C
C
H
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
CH
2
HC
C
CH
3
 
 
138
 
 

CH
3
H
3
C
HO
CH
3
CH
3
Xolesterin (C
27
)
HO
H
H
Lanosterin (C
30
)
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
CH
3
H
3
C
H
3
C
 
Xolesterinin 80%-i qaraciyərdə sintez olunur. İkinci yerdə isə nazik bağırsağın hüceyrələri durur. 
Orqanizmdə olan xolesterinin 10%-i nazik bağırsağın hüceyrələrində  əmələ  gəlir. Gündə orqanizmdə 1 qram 
xolesterin sintez edilir. 5%-ə qədəri isə dərinin hüceyrələrində alınır. 
 
Şəkil 34. 
Xolesterinin biosintezi 
Yağ turşularının oksidləşməsi 
 
Yağ turşularının oksidləşməsini ilk dəfə 1904-cü ildə F.Knoop öyrənmişdir. O, yağ turşularının 
oksidləşməsini 
β-oksidləşmə adlandırmışdır. Sonralar A.Lenincer müəyyən etmişdir ki, yağ turşuları 
mitoxondridə oksidləşir. 1951–58-ci illərdə F.Linen yağ turşuları üçün lazım olan fermentativ sistem haqda 
məlumat verdi. Hal-hazırda yağ turşularının 
β-oksidləşməsi Knoop və Linen dövranı adlanır.  
Hüceyrələrdə yağların hidrolizi nəticəsində alınmış yağ turşuları  əvvəlcədən fəallaşdırılır. Fəallaşdırma 
asetil-S-K
o
A sintetaza fermentinin köməyilə sitoplazmada baş verir. Bunu sxematik olaraq belə göstərmək olar: 
 
139
 
 

 
Mg
2+
AK
0
SH
+
ATF
+
CH
3
(CH
2
)  -CO~SKoA
+
AMF + H
4
P
2
O
7
Asetil-S-KoA-
 sintetaza
CH
3
-(CH
2
)
n
-COOH
n
 
 
Bir haldakı proses mitoxondrilərdən kənarda getdiyi üçün asil qrupunu mütləq membranın vasitəsilə 
daşımaq lazımdır. Karnitin asil radikalın membran vasitəsilə mitoxondrinin daxilinə daşıyır: 
CH
3
N
CH
2
C
OH
H
C
O
OH
CH
3
CH
3
Karnitin
 
RCO~S-KoA
AKoSH
RCO~S-KoA
AKoSH
Sitoplazm
Membran
Mitoxondri
HO-Karnitin
H-O-Karnitin
R-C-O-Karnitin
O
R-C-O-Karnitin
O
 
Matriksdə Knoop - Linen dövranı baş verir. Bu dövranda fermentlər sistemi iştirak edir. Bu fermentlər sisteminin asil-
K
o
A dehidrogenaza (FAD), enoil-K
o
A-hidrataza, 3-hidroksiasil-K
o
A dehidrogenaza (HAD), asetil-K
o
A asetiltransferaza 
daxildir. 
 
Knoop – Linen dövranı 
 
CH
3
-(CH
2
)  -CH-CH-CO~ SKoA
H
H
FAD
FAD  H
2
CH
3
-(CH
2
)  -CH=CH-CO~ SKoA
+H
2
CH
3
-(CH
2
)  -CH-CH-CO~ KoA
OH H
NAD
+
NAD  H
2
CH
3
-(CH
2
)n-C-CH
2
-CO~ KoA
O
AKoSH
CH
3
-(CH
2
)  -COSKoA+CH
3
CO~ SKoA
CH
3
-CH
2
-CH
2
-CSKoA
O
CH
3
C~ SKoA
CH
3
-CO~ SKoA
O
n
n
n
n
Асил-SК  А-дещидроэеназа
Еноил-SК
3-Щидроксиасил-SК  А-дещидроэеназа
Асетил-SК  А-асетилтрансфераза
.
.
o
o
o
o
 
Yağ turşularının biosintezi 
 
Orqanizmin toxumalarında arasıkəsilmədən yağ turşuları yeniləşir. Yağ turşuları orqanizmin enerji ehtiyatı 
 
140
 
 

üçün, həmçinin triasilqliseridlərin, fosfolipidlərin və s. sintezində  iştirak edir. F.Linenin laboratoriyasında 
əvvəlcədən mayadan, sonra quşların qaraciyərindən sintetaza fermenti ayırmışlar. Bu poliferment kompleksinə 
polimetatsintetaza adı verilmişdir.  
 
 Polimetatsintetaza səthində  
yağ turşularının sintez mərhələləri 
 
Məməlilərdə əsasən palmitin turşusu sintez olunur. Ona görədə orada olan ferment palmitatsintetaza ad-
lanır. 
Polimetatsintetaza fermentləri yeddi fermentin qarışığından ibarətdir. Onların hər biri müəyyən funksiyanı 
yerinə yetirir. Bu poliferment kompleksinin mərkəzində asil daşıyan zülal durur. Asil daşıyan zülal akseptor 
rolunu oynayaraq, asil qalıqlarını paylaşdırır. Bunun tərkibində kovalent rabitə ilə birləşmiş 4-fosfopantetein 
maddəsi vardır. Onun tərkibində sərbəst SH qrupu vardır ki, o da asil ilə birləşir. Simvolik olaraq onu E(SH)
2
 
kimi göstərmək olar. Polimetatsintetaza səthində yağ turşularının sintez olunma mərhələlərini nəzərdən keçirək: 
SH
SH
E
CH
3
CO
SKoA
SH
S  COCH
3
E
AKoSH
SH
S  COCH
3
E
CH
2
COOH
CO
SKoA
S  COCH
2
COOH
S  COCH
3
E
AK  SH
1.
+
Asetiltransasilaza

+
 Palmitin
sintetaza

2.
+
Maloniltransasilaza

+

o
 
S  COCH
2
COOH
S  COCH
3
E
S  COCH
2
COCH
3
SH
E


3.
β-Ketoasilsintetaza

+ CO
2
 
S  COCH
2
COCH
3
SH
E
NADF H+H
NADF
S  COCH
2
CH–CH
3
SH
E
OH

+
+
.
β−Κetoasilreduktaza

4.
 
 
S  COCH
2
CHCH
3
SH
E
OH
S  COCH=CHCH
3
SH
E
S  COCH=CHCH
3
SH
E
S  COCH
2
CH
2
CH
3
SH
E
NADF H+H
NADF

5.
Hidroksiasilhidrataza

6.


+
+
.
Enoilreduktaza
 
 
 
S~COCH
2
–CO–CH
2
CH
2
CH
3
SH
E
HOOC–CH
2
–CO~S
CH
3
–CH
2
CH
2
CO~S
E
CO
2
S
H
C
15
H
31
CO  S
E
SH
SH
C
15
H
31
COOH + E

H
2
O
Malonil-SKoA
HSKoA
 
 
 
Qaraciyərin piy infiltrasiyası 
 
Yağların, yağa bənzər maddələrin mübadiləsində qaraciyərin çox böyük rolu vardır. Qaraciyərdə əmələ gəlmiş 
fosfolipidlər başqa toxumalara neytral yağlara nisbətən asan daşınır və triqliseridlərin sintezinə  sərf edilir. 
Fosfolipidlərin sintezinin pozulması lipidlərin qaraciyərdən digər orqanlara daşınmasını  çətinləşdirir. Bu isə 
qaraciyərin piy infiltrasiyası və ya distrofiyası adlanan patoloji halın əmələ gəlməsinə səbəb olur. Normal halda qa-
raciyərin ümumi çəkisinin 5 %-ni yağlar təşkil edir. Lakin piy infiltrasiyası zamanı onların miqdarı 40-60 %-ə çatır. 
Piy infiltrasiyası qaraciyərin bütün əsas funksiyasını zəiflədən patoloji prosesdir. Lesitinlərin miqdarının artması bu 
prosesin qarşısını alır.  
Ateroskleroz 
 
Damar divarlarında  əsasən xolestrinin yığılması  ən geniş yayılmış patologiyanın – ateroskleroz 
xəstəliyinin  əmələ  gəlməsinə  səbəb olur. Birləşdirici toxumalarının  ətrafında xüsusi lipid lövhələri
 
yaranır. 
 
141
 
 

 
142
 
 
Bunun da nəticəsində damarda zədələnmə baş verir. Damarlar elastikliyini itirir, bərkiyir və toxumalarda qanın 
təchizı pozulur. Lövhə olan yerdə tromb əmələ gəlir. 
Qiperlipoproteinlərin nəticəsində ateroskleroz inkişaf edir. Damarların divarına xilomikronlardan başqa 
bütün lipoproteidlər daxil olur. Lakin zülal və fosfolipidlər ilə  zəngin olan 
α-lipoproteinlər damar divarlarında 
parçalanır və ya kiçik ölçüdə olduqlarına görə oraya yığılmırlar. 
β-Lipoproteinlərin hamısı, pre-β-
lipoproteidlərin bir hissəsi xolestrinlə daha zəngindir. Bu sinif lipoproteinlərin qanda miqdarının artması 
damarların divarının keçiriciliyini artırır və orada aterogen lipoproteinlərin toplanması baş verir. Nəticədə 
ateroskleroz xəstəliyinin yaranmasına səbəb olur. 
Xolesterin mübadiləsinin pozulması ateroskleroz, öd daşı, ksantomatoz və s. xəstəliklərin  əsasını  təşkil 
edir. Ateroskleroz xəstəliyi qanda xolesterinin artması ilə müşahidə olunur. Öd daşlarının ümumi kütləsinin 90 
%-ni xolesterin təşkil edir. Xolesterin normal halda ödün tərkibində  məhlul halında olur. Xolesterin 
kristallaşaraq çöküntüyə keçməsi nəticəsində öd daşları əmələ gəlir.  
 
Ketonemiya və ketonuriya 
 
Qaraciyərin piy infilyasiyası zamanı orada triqliseridlərin miqdarı normadan 10 dəfə artıq olur. 
Hüceyrələrin sitoplazmasında yağın toplanması qaraciyərin funksiyasını pozur. Bunun əsas səbəbi artıq 
triqliseridlərin olması və lipotropların azalmasıdır. 
Orqanizmdə keton cisimlərin toplanması ketoz patoloji vəziyyətə  gətirib çıxarır. Yağ turşularının və 
ketogen aminturşuların intensiv oksidləşməsi ilə lipidlərin metabolizminin patologiyasının yaranmasını 
şərtləndirir və keton hisəciklərinin artıq biosintezi baş verir. Parçalanma reaksiyasının gedişində ketogenezdə 
istifadə olunan asetil-S-K
0
A və asetoasetil~S-K
0
A əmələ gəlir. Keton hissəcikləri qanda artır və sidiklə bərabər 
xaric olunur. Buna ketozun ketonemiya və ketonuriya xəstəliyi deyilr. Ketozun ağır formalarında qanda keton 
hissəcikləri 10-20 mmol/l çatır. Keton hissəcikləri normal halda gündə azacıq olur. Lakin patoloji hal olduqda 
sidikdə keton hissəciklərinin miqdarı 1 qr-dan 10 qrama qədər çatır və bəzən ondan da çox olur. Ketonemiya və 
ketonuriya  ən çox şəkərli diabetdə, həmçinin uzun müddət aclıq edənlərdə  və steroid diabetində müşahidə 
olunur.  
Karbon turşuların aralıq mübadilə məhsulları olan keton cisimcikləri orqanizm toxumalarında (əzələlərdə, 
böyrəklərdə) asanlıqla oksidləşərək karbon qazı  və suya çevrilir. Ona görə  də sağlam insanların qanında və 
sidiyində keton cisimcikləri olur. Lakin qidanın tərkibindən karbohidratların çıxarılması, aclıq və bir sıra 
xəstəliklər qanda 
β-oksiyağ, asetosirkə turşuları və asetonun artması ilə nəticələnir (300 – 400 mq%). Buna ke-
tonemiya deyilir. Belə halda sidikdə çoxlu miqdarda keton cisimcikləri olur. Buna ketonuriya deyilir. Şəkərli 
diabet xəstəliyində patoloji ketonemiya müşahidə olunur. Nəticədə asetosirkə turşusu və aseton əmələ gəlir. 
 

 
143
 
 
İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT 
 
1.  Ə.S.Həsənov, N.A.Rzayev, F.Q.İslamzadə, A.M.Əfəndiyev. Bioloji kimya, Bakı, Maarif nəşriyyatı, 1989, 562 s. 
2.  S.F.Qarayev, P.Ş.Məmmədova, A.Q.Nəbiyeva. Biokimyanın əsasları, Bakı, Təfəkkür, 2000, 359 s. 
3.  A.Quliyev, T.Həsənov, S.Güləhmədov. Bioloji kimya (statika), BDU-nun nəşriyyatı, Bakı 2004. 
4.  A.M.Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev. Üzvi kimya, Bakı, Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2007, 382 s. 
5.  А.Ленинджер, Биохимия. Пер.с англ. М.: Изд-во «Мир», в 3-х томах, 1985, 1023 с. 
6.  Д.Г.Кнорре, С.Д.Мызина. Биологическая химия. М.: Изд-во «Высшая школа», 1992, 479 с. 
7.  Т.Т.Березов, Б.Ф.Коровкин. Биологическая химия. М.: Изд-во «Медицина», 1990, 543 с. 
8.  Б.И.Зварский, И.И.Иванов, С.Р.Мардашев. Биологическая химия. М.: Изд-во «Медицина», 1972, 582 
с. 
9.  С.Роуз. Химия жизни. Пер.с англ. М.: Изд-во «Мир», 1969, 302 с. 
10. Е.А.Строев. Биологическая химия. М.: Изд-во «Высшая школа», 1986, 432 с. 
11. Л.Страйер. Биохимия. Пер.с англ. М.: Изд-во «Мир», 1984, 944 с. 
12. С.Р.Мардашев. Биохимические проблемы медицины. М.: Изд-во «Медицина», 1975, 286 с. 
13. Х.Д.Якубке, Х.Ешкайт. Аминокислоты, пептиды и белки. Пер.с немец. М.: Изд-во «Мир», 1985, 455 
с. 
14. Я.Кольман, К.Г.Рем. Наглядная биохимия. Пер. с немец. М.: Изд-во «Мир», 2000, 469 с. 
15. Ю.И.Филиппович. Основы биохимии. М.: Изд-во «Высшая школа», 1994, 680 с. 
16. M.Ə.Allahverdiyev, S.Ş.Məmmədov, K.M.Allahverdiyeva, Fermentlər təbabətdə, Elm və həyat, 1998, №1, s. 15-16. 
17. M.Ə.Allahverdiyev, S.Ş.Məmmədov, Mikroelementlər və canlı aləm, Elm və həyat, 1997, №1, s. 15-16. 
18. M.Ə.Allahverdiyev, S.Ş.Məmmədov, Nəcib metallar və canlı aləm, Elm və həyat, 1999, №1, s. 11-12. 
19. A.M.Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev, R.Ə.Əliyeva, Azərbaycan kimyaçıları, Bakı, 1997, 590 s. 
20. A.M.Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev, R.Ə.Əliyeva, S.Məmmədov, S.Quliyev, G.M.Mirbağırova, Kiçik 
kimya ensiklopediyası, Bakı, 1997, 152 s. 
21. Ə.M.Quliyev, V.M.Fərzəliyev, M.Ə.Allahverdiyev, Aminspirtlər, Elm və həyat, 1979, №7, s.4. 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
144
 
 
MÜNDƏRİCAT 
 
ÖN SÖZ
............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 3 
G İ R İ Ş
............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 4 
Azərbaycanda biokimyanın inkişaf tarixi
........................................................................................................................................................................................................ 6 
 
FƏSİL 1
............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 7 
AMİNTURŞULAR
................................................................................................................................................................................................................................................................ 7 
Nomenklaturası və izomerliyi
..................................................................................................................................................................................................................................... 7 
Alınma üsulları
........................................................................................................................................................................................................................................................................... 7 
Fiziki xassələri
............................................................................................................................................................................................................................................................................ 9 
Kimyəvi xassələri
.................................................................................................................................................................................................................................................................. 10 
Aminturşuların elektrokimyəvi və ya turşu- əsas xassələri
......................................................................................................................................................... 12
Zülalların tərkibinə daxil olan 
α-aminturşuları
....................................................................................................................................................................................... 13 
Aminturşuların fəza izomerləri
 
(stereoizomerlər)
................................................................................................................................................................................. 14
 
FƏSİL 2
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 17 
ZÜLALLAR
............................................................................................................................................................................................................................................................................... 17 
Zülalların kimyəvi tərkibi
.............................................................................................................................................................................................................................................. 17 
Zülalların fiziki və kimyəvi xassələri
................................................................................................................................................................................................................ 17 
Zülalların və aminturşuların
........................................................................................................................................................................................................................................ 19 
keyfiyyət reaksiyaları
......................................................................................................................................................................................................................................................... 19 
Nomenklaturası
........................................................................................................................................................................................................................................................................ 20 
Zülalların sintezi
..................................................................................................................................................................................................................................................................... 21 
Sadə zülallar
................................................................................................................................................................................................................................................................................ 21 
Mürəkkəb zülallar və zülal
........................................................................................................................................................................................................................................... 22 
olmayan komplekslər
......................................................................................................................................................................................................................................................... 22 
Zülalların quruluşu haqqında müasir
............................................................................................................................................................................................................. 25 
təsəvvürlər
.................................................................................................................................................................................................................................................................................... 25 
Zülalların bioloji funksiyaları
.................................................................................................................................................................................................................................... 26 
 
FƏSİL 3
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 28 
NUKLEİN TURŞULARI
.............................................................................................................................................................................................................................................. 28 
Nuklein turşularının quruluşu
.................................................................................................................................................................................................................................... 28 
Ən çox yayılmış nukleozid və nukleotidlərin Nomenklaturası                                                                                         
29
 
Nuklein turşularının birincili quruluşu
............................................................................................................................................................................................................. 30 
DNT-nin ikincili quruluşu
............................................................................................................................................................................................................................................. 30 
RNT quruluşunun xüsusiyyətləri
........................................................................................................................................................................................................................... 32 
RNT–nin ikincili quruluşu
............................................................................................................................................................................................................................................ 34 
Xromatinlərin quruluşu
.................................................................................................................................................................................................................................................... 34 
 
FƏSİL 4
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 35 
KARBOHİDRATLAR (ŞƏKƏRLƏR)
........................................................................................................................................................................................................... 35 
Təsnifatı
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 35 
Monosaxaridlər
........................................................................................................................................................................................................................................................................ 36 
Monozların quruluşu
.......................................................................................................................................................................................................................................................... 36 
Monozların alınma üsulları
.......................................................................................................................................................................................................................................... 41 
Fiziki və kimyəvi xassələri
........................................................................................................................................................................................................................................... 42 
Disaxaridlər
.................................................................................................................................................................................................................................................................................. 45 
Şəkərəoxşamayan polisaxaridlər
............................................................................................................................................................................................................................ 47 
Nişasta
............................................................................................................................................................................................................................................................................................... 48 
Sellüloz
............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 48 
 
FƏSİL 5
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 51 
LİPİDLƏR
.................................................................................................................................................................................................................................................................................... 51 
Lipidlərin quruluşu
............................................................................................................................................................................................................................................................... 51 
Yağlar və yağ turşuları
..................................................................................................................................................................................................................................................... 51 
Qliseridlərin quruluşu
........................................................................................................................................................................................................................................................ 51 
Yağların fiziki xassələri
................................................................................................................................................................................................................................................... 52 
Kimyəvi xassələri
.................................................................................................................................................................................................................................................................. 53 
Mürəkkəb lipidlər
.................................................................................................................................................................................................................................................................. 53 
Mumlar
............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 54 
 
FƏSİL 6
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 56 
VİTAMİNLƏR
........................................................................................................................................................................................................................................................................ 56 

 
145
 
 
Provitaminlər
.............................................................................................................................................................................................................................................................................. 56 
Vitaminlərin təsnifatı
......................................................................................................................................................................................................................................................... 56 
Yağda həllolan vitaminlər
............................................................................................................................................................................................................................................. 57 
Vitamin A (Retinol)
............................................................................................................................................................................................................................................................. 57 
Vitamin D (Kalsiferol)
..................................................................................................................................................................................................................................................... 57 
Vitamin K
1
 (Naftoxinonlar)
......................................................................................................................................................................................................................................... 58 
Vitamin E (Tokoferol)
...................................................................................................................................................................................................................................................... 58 
Orot turşusu (B
13
)
................................................................................................................................................................................................................................................................... 59 
Lipoy turşusu
.............................................................................................................................................................................................................................................................................. 59 
Vitamin B
15
 (Panqam turşusu)
.................................................................................................................................................................................................................................. 60 
Karnitin (vitamin B
t
)
........................................................................................................................................................................................................................................................... 60 
p-Aminbenzoy turşusu
...................................................................................................................................................................................................................................................... 60 
Suda həll olan vitaminlər
............................................................................................................................................................................................................................................... 61 
Vitamin B
1
 (Tiamin)
........................................................................................................................................................................................................................................................... 61 
Vitamin B
2
 (Riboflavin)
.................................................................................................................................................................................................................................................. 61 
Vitamin B
3
 (Pantoten turşusu)
.................................................................................................................................................................................................................................. 62 
Vitamin PP (B
5
) Nikotin turşusu və ya niasin
.......................................................................................................................................................................................... 62 
Vitamin B
6
 (Piridoksin)
................................................................................................................................................................................................................................................... 63 
Vitamin B
9
 (Fol turşusu)
................................................................................................................................................................................................................................................. 64 
Vitamin B
12
 (Sianokobalamin)
................................................................................................................................................................................................................................. 64 
Vitamin H (Biotin)
............................................................................................................................................................................................................................................................... 64 
Vitamin C (Askorbin turşusu)
................................................................................................................................................................................................................................... 65 
Yağda həllolan vitaminəbənzər maddələr
..................................................................................................................................................................................................... 66 
Ubixinon (Koenzim Q)
.................................................................................................................................................................................................................................................... 66 
Yağ turşularının esensiyası və ya vitamin F
............................................................................................................................................................................................... 66
Suda həllolan vitaminəbənzər maddələr
......................................................................................................................................................................................................... 67 
Vitamin U (S – Metilmetionin)
................................................................................................................................................................................................................................ 67 
Vitamin B
4
 (Xolin)
............................................................................................................................................................................................................................................................... 68 
Vitamin B
8
 (İnozit)
............................................................................................................................................................................................................................................................... 68 
Antivitaminlər
........................................................................................................................................................................................................................................................................... 68 
 
FƏSİL 7
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 69 
HORMONLAR
........................................................................................................................................................................................................................................................................ 69 
Hormonların təsnifatı
......................................................................................................................................................................................................................................................... 69 
Mədəaltı vəzin hormonları
............................................................................................................................................................................................................................................ 69 
İnsulin hormonu
...................................................................................................................................................................................................................................................................... 69 
Qlükaqon hormonu
............................................................................................................................................................................................................................................................... 75 
Böyrəküstü vəzilərinin beyin maddəsinin hormonları
...................................................................................................................................................................... 75 
Böyrəküstü vəzilərin qabıq maddəsinin hormonları
........................................................................................................................................................................... 75 
Qalxanabənzər vəzilərin hormonları
.................................................................................................................................................................................................................. 76 
Cinsiyyət hormonları
.......................................................................................................................................................................................................................................................... 77 
Hormonların təsir mexanizmi
.................................................................................................................................................................................................................................... 78 
Hormonların tətbiqi
............................................................................................................................................................................................................................................................. 78 
 
FƏSİL 8
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 80 
PROSTAQLANDİNLƏR
............................................................................................................................................................................................................................................. 80 
Prostaqlandinlərin kəşfi tarixindən
...................................................................................................................................................................................................................... 80 
Prostaqlandinlərin quruluşu
......................................................................................................................................................................................................................................... 82 
Prostaqlandinlərin təsir mexanizmi
..................................................................................................................................................................................................................... 84 
Prostaqlandinlərin tətbiqi
............................................................................................................................................................................................................................................... 85 
 
FƏSİL 9
........................................................................................................................................................................................................................................................................................... 87 
FERMENTLƏR
...................................................................................................................................................................................................................................................................... 87 
Fermentlərin quruluşu
....................................................................................................................................................................................................................................................... 87 
Fermentlərin təsnifatı və nomenklaturası
...................................................................................................................................................................................................... 88 
İzofermentlər
............................................................................................................................................................................................................................................................................ 89 
Fermentin təsir mexanizmi
........................................................................................................................................................................................................................................... 89 
Fermentin aktiv mərkəzi
................................................................................................................................................................................................................................................. 90 
Fermentlərin sinifləri
.......................................................................................................................................................................................................................................................... 90 
Oksid-reduktaza fermentləri
....................................................................................................................................................................................................................................... 90 
Transferazalar
............................................................................................................................................................................................................................................................................ 91 
Liazalar
............................................................................................................................................................................................................................................................................................. 91 
Hidrolazalar
................................................................................................................................................................................................................................................................................. 91 
İzomerazalar
................................................................................................................................................................................................................................................................................ 91 
Liqazalar (Sintetazalar)
.................................................................................................................................................................................................................................................... 91 
Fermentlər təbabətdə
.......................................................................................................................................................................................................................................................... 92 

 
146
 
 
 
FƏSİL 10
........................................................................................................................................................................................................................................................................................ 95 
BİOLOJİ OKSİDLƏŞMƏ HAQQINDA MÜASİR NƏZƏRİYYƏLƏR.
................................................................................................................... 95
Toxumaların tənəffüsü
...................................................................................................................................................................................................................................................... 95 
Tənəffüs zənciri
....................................................................................................................................................................................................................................................................... 96 
Mitoxondridə tənəffüs zənciri
................................................................................................................................................................................................................................... 96 
Piridin dehidrogenazaları
............................................................................................................................................................................................................................................... 97 
Flavin dehidrogenazaları (FAD)
............................................................................................................................................................................................................................. 98 
Ubixinon
......................................................................................................................................................................................................................................................................................... 98 
Sitoxromlar
................................................................................................................................................................................................................................................................................... 98 
Oksidləşdirici fosforlaşma
............................................................................................................................................................................................................................................ 99 
Katalaza və peroksidaza
................................................................................................................................................................................................................................................ 100
 
FƏSİL 11
...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 101 
MADDƏLƏR MÜBADİLƏSİ HAQDA
 
ÜMUMİ MƏLUMAT (METABOLİZM)
..................................................................................... 101
Maddələr mübadiləsinin ümumi sxemi
......................................................................................................................................................................................................... 101 
Orqanizmin əsas karbohidratları
........................................................................................................................................................................................................................... 101 
Karbohidratların həzmi və sorulması
............................................................................................................................................................................................................... 102 
Sorulmuş monosaxaridlərin aqibəti
................................................................................................................................................................................................................... 102 
Katabolizmin I ümumi yolu
...................................................................................................................................................................................................................................... 103 
Aerob qlikoliz
.......................................................................................................................................................................................................................................................................... 103 
Piroüzüm turşusunun oksidləşdirici dekarboksilləşməsi
............................................................................................................................................................................ 104 
Katabolizmin ümumi yolu
.......................................................................................................................................................................................................................................... 107 
Limon turşusu (sitrat) dövranı
................................................................................................................................................................................................................................ 107 
Qlükozanın aerob parçalanmasında
................................................................................................................................................................................................................... 109 
Beyində qlükozanın aerob parçalanması
...................................................................................................................................................................................................... 109 
Anaerob qlikoliz
.................................................................................................................................................................................................................................................................... 110 
Qlükozanın biosintezi
...................................................................................................................................................................................................................................................... 111 
Qlikogenin biosintezi
....................................................................................................................................................................................................................................................... 113 
Qlikogenin səfərbərliyi
................................................................................................................................................................................................................................................... 114 
Qlikogen xəstəlikləri
......................................................................................................................................................................................................................................................... 115 
Karbohidratların oksidləşməsinin pentafosfat yolu
........................................................................................................................................................................... 115 
Oksidləşdirici yol
................................................................................................................................................................................................................................................................. 115 
Piy toxumalarında pentafosfat dövranı
.......................................................................................................................................................................................................... 116 
Pentozanın əmələ gəlməsinin anaerob yolu
.............................................................................................................................................................................................. 117 
 
FƏSİL 12
...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 117 
QİDALANMADA ZÜLALLARIN ROLU
.............................................................................................................................................................................................. 117 
Zülalların mədədə həzmi
.............................................................................................................................................................................................................................................. 118 
Bağırsaqda zülalların həzmi
...................................................................................................................................................................................................................................... 118 
Aminturşuların sorulması
............................................................................................................................................................................................................................................ 119 
Aminturşuların transaminləşməsi
........................................................................................................................................................................................................................ 119 
Aminsizləşmə
.......................................................................................................................................................................................................................................................................... 120 
Dolayı yolla aminsizləşmə
.......................................................................................................................................................................................................................................... 120 
Aminturşu mübadiləsinin ümumi yolu
........................................................................................................................................................................................................... 121 
Orqanizmdə ammonyakın  zərərsizləşdirilməsi
.................................................................................................................................................................................... 121 
Karbamidin əmələ gəlməsinin dövranı
.......................................................................................................................................................................................................... 122 
Aminturşuların dekarboksilləşməsi
................................................................................................................................................................................................................... 123 
Serotoninin əmələ gəlməsi
.......................................................................................................................................................................................................................................... 124 
γ-Aminyağ turşusunun alınması
............................................................................................................................................................................................................................ 124 
Katexol aminlərin alınması
........................................................................................................................................................................................................................................ 124 
Taurinin alınması
................................................................................................................................................................................................................................................................. 124 
Triptofandan kofermentlərin və vitaminlərin alınması
.................................................................................................................................................................. 125 
 
FƏSİL 13
...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 126 
ZÜLAL SİNTEZİNİN GENETİK PROQRAMI. ZÜLAL SİNTEZİNDƏ NUKLEİN TURŞULARININ ROLU
.................... 126
Kodonlar
....................................................................................................................................................................................................................................................................................... 127 
Purin nukleotidlərinin katobolizmi
.................................................................................................................................................................................................................... 128 
Hiperurikemiya və podaqra
....................................................................................................................................................................................................................................... 129 
Purin nukleotidlərinin biosintezi
.......................................................................................................................................................................................................................... 129 
Pirimidin nukleotidlərin mübadiləsi
................................................................................................................................................................................................................. 130 
Uridil turşusunun biosintezi
...................................................................................................................................................................................................................................... 130 
Sitidil nukleotidlərin biosintezi
.............................................................................................................................................................................................................................. 131 
Timidil nukleotidlərin biosintezi
.......................................................................................................................................................................................................................... 131 
Hemproteidlərin mübadiləsi
...................................................................................................................................................................................................................................... 131 
Hemproteidlərin biosintezi
..................................................................................................................................................................................................................................... 132 

Hemproteidlərin parçalanması
................................................................................................................................................................................................................................ 133 
Sarı piqment patalogiyasının mübadiləsi
..................................................................................................................................................................................................... 134 
 
FƏSİL 14
...................................................................................................................................................................................................................................................................................... 136 
QİDALANMADA LİPİDLƏRİN ROLU
................................................................................................................................................................................................... 136 
Lipidlərin həzmi və sorulması
................................................................................................................................................................................................................................ 136 
Öd turşuları
................................................................................................................................................................................................................................................................................. 137 
Xolesterinin biosintezi
.................................................................................................................................................................................................................................................... 138 
Yağ turşularının oksidləşməsi
................................................................................................................................................................................................................................. 139 
Knoop – Linen dövranı
.................................................................................................................................................................................................................................................. 140 
Yağ turşularının biosintezi
.......................................................................................................................................................................................................................................... 140 
Polimetatsintetaza səthində yağ turşularının sintez mərhələləri
........................................................................................................................................... 141
Qaraciyərin piy infiltrasiyası
.................................................................................................................................................................................................................................... 141 
Ateroskleroz
.............................................................................................................................................................................................................................................................................. 141 
Ketonemiya və ketonuriya
.......................................................................................................................................................................................................................................... 142 
İSTİFADƏ EDİLMİŞ ƏDƏBİYYAT
............................................................................................................................................................................................................ 143 
MÜNDƏRİCAT
................................................................................................................................................................................................................................................................... 144 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Çapa imzalanmışdır: 29.04.2009.  
Kağız formatı 60x84 1/16. Sifariş №58  
Həcmi 17,75 ç.v., Sayı 350. 
«Bakı Universiteti» nəşriyyatı, Bakı ş.,  
AZ 1148, Z.Xəlilov küçəsi, 23. 
 
 
 
147
 
 

Document Outline

  • Aminturşuların fəza izomerləri  (stereoizomerlər)
    • Hemproteidlər
  • Hemoqlobin dördüncülü quruluşa malikdir. Onun molekul kütləs
  • Qlobin + hem ( hemoqlobin
    • Hemoqlobin törəmələrinin əmələ ğəlmə sxemi



Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   10   11   12   13   14   15   16   17   18


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə