Dərs vəsaiti kimi təsdiq edilib qrif verilmişdir baki "nurlan" 2012


Pambığın qəbulu dövründə keyfiyyəti üzərində



Yüklə 3.97 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/18
tarix23.06.2017
ölçüsü3.97 Mb.
növüDərs
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18

 
3. 3. Pambığın qəbulu dövründə keyfiyyəti üzərində 
n
əzarət 
 
Bu v
ə  ya digər təsərrüfatlar tərəfindən dövlətə  satılan  xam 
pambığın  qəbulu,  pambıqtəmizləmə  zavodlarının  tədarük mən-
t
əqələri tərəfindən müqavilə yolu ilə həyata keçirilir. 
Pambıqtəmizləmə zavodları və  tədarük məntəqələri xam pa-
m
bığın  illik  tədarük  planının  yerinə  yetirilməsini, onun vaxtında 
q
əbulunu, mərkəzləşmiş  qaydada  qurudulmasını,  təmizlənməsini 
v
ə  eləcədə  düzgün  saxlanmasını  təmin etmək  üçün  aşağıdakı 
işlərə əməl etməlidir. 
1)
 
Pambıqçılıq təsərrüfatlarından dövlətə xam pambıq satışını 
t
əmin etmək üçün müqavilələr  bağlamalı  və  onun yerinə  yetiril-
m
əsinə nəzarət etməlidir.  
2)
 
T
əsərrüfatlarda yüksək keyfiyyətli,  maşınla  və  əllə  yığıl-
mış xam pambığın dövlət standartlarına və qaydalarına ciddi əməl 
etm
əklə, vaxtında, fasiləsiz qəbulunu təşkil etməlidir; 

 
 
72 
 
3)
 
Pambıqçılıq  təsərrüfatlarından  qəbul  olunmuş  məhsula 
gör
ə, hesabatı, vaxtında və düzgün aparmalıdır. 
4)
 
Q
əbul olunmuş xam pambığı bircins partiyada seleksiya və 
s
ənaye növünə, yığım növünə və digər əlamətlərinə görə, toxum-
luq  xam  pambığın  ayrı  -  ayrı  partiyalarını  reproduksiya  və  əkin 
sah
ələri üzrə komplektləşdirməlidir. 
5)
 
Xam  pambığın  pambıqtəmizləmə  zavodlarında  saxlan-
ması, qurudulması, təmizlənməsi və daşınması zamanı onun itkiyə 
getm
əsinin və xarab olmasının qarşısını almaq üçün tədbirlər hə-
yata keçirm
əlidir və s. 
Pambıq  tədarükü məntəqələrinin vəzifəsi, eyni zamanda 
pambıqtəmizləmə zavodlarından gətirilən toxumluq çiyidin müvə-
qq
əti saxlanması və onun pambıq becərən təssərrüfatlara  vaxtında 
v
ə planlı sürətdə verilməsini təşkil etməkdir. 
 
3. 4. 
Pambıqtəmizləmə zavodlarında xam pambığın 
etalonunun hazırlanması  
 
Qarşıdakı il üçün yeni standart etalonları hazırlamaqdan ötrü 
cari ilin m
əhsulundan pambıq ayrılır və ondan nümunə götürülür. 
Etalon  hazırlanması  üçün  istifadə  ediləcək  pambıq  partiyası 
s
eleksiya  sortlarına,  sənaye növlərinə  və  yığım  üsullarına    görə  
ayrılır. Sonra  isə xarici görünüşü,  yetişkənliyi və lifinin qırılma 
yükü eyni olan qruplara ayrılır. 
H
ər bir rayonun qabaqcadan müəyyən olunub nəzərdə tutul-
muş  tədarük məntəqələrində  pambığın  hər seleksiya sortu və 
s
ənaye növündən azı 10 kq kütləsində orta nümunələr götürülür və 
müvafiq pambıq zavoduna göndərilir. Pambıq zavodlarının labo-
ra
toriyaları,  tədarük  şöbəsi rəisinin, aqronomun və  təsərrüfat-
çıların iştirakı  ilə, lifin qırılma yükünü (möhkəmliyini) öyrənmək 
üçün  keçirilmiş  laboratoriya    analizlərinin nəticələrini nəzərə 
almaqla, bir neç
ə  tədarük məntəqəsindən göndərilmiş  nümunə-
l
ərdən  hansının  nəzərdə  tutulan rayonlar üçün daha xarakterik 
olması barədə rəy verirlər. 

 
 
73 
 
Bu r
əyə əsasən nəzərdə tutulan rayonlar üçün daha xarakterik 
pambıq  verən bir-iki tədarük məntəqəsi seçilir. Həmin tədarük 
m
əntəqələrində  yeni  standart  etalonları  hazırlamaqdan  ötrü  pam-
bıq seçilib ayrılır. 
Etalon nümun
ələrini düzəltmək üçün yüksək dərəcədə  nəm 
pambıq  partiyalarından,  həmçinin öz-özünə  qızışan,  yaxud  yaxşı 
qurudulmadığına  görə  ləkəsi olan, eləcə  də  hisli-  qurumlu  xam 
pam
bıqdan nümunə götürmək qadağandır. 
Şpindelli  maşınlarla  yığılıb  tarlada  təmizlənməmiş  pambıq 
partiyasından, həmin partiyanın qurutma-təmizləmə sexində emal 
edilm
əsindən qabaq nümunə götürmək lazımdır. Belə pambıq çox 
n
əm  olduğuna  görə,  etalon  hazırlamaqdan  ötrü  ondan nümunə 
seçilib  ayrılarkən, həmin məhsulu  açıq  havada  günəş  altında 
qurutmaq lazımdır. 
Yeni etalon nümun
ələri  hazırlamaq  üçün  o  qədər  pambıq 
ayırmaq lazımdır ki, ondan zavodun əhatəsindəki tədarük məntə-
q
ələrinin  pambıqçılıq  təsərrüfatlarını  ehtiyacını  ödəyə  biləcək 
q
ədər etalon düzəldilsin. 
Etalon hazırlamaqdan  ötrü, birinci növlərdən noyabrın 1-dək, 
aşağı  növlərdən  isə  noyabrın  15-dək  pambıq  ayrılması  işi  başa 
çatdırılmalıdır. 
Nümun
ə  etalonları  hazırlanarkən hər    pambıq  nümunəsi 
etalon qutusunun bir gözün
ə qoyulmalı və əllə bərkidilib  səliqəyə 
salınmalıdır. 
Etalon qutusunun h
ər  gözü  tipik  pambıq  nümunəsi ilə  dol-
durulduqdan sonra, nümun
ə  səliqəyə  salınmalıdır  ki,  nümunənin 
ümumi  görünüşü  AZS  150  -  2005 və  AZS 149 -  2005 dövlət 
standartlarındakı təsvirlərə müvafiq olsun. 
Pambıq  zavodunun  hazırladığı  etalon  nümunələrini  pambıq 
zavodunun, rayon k
ənd təsərrüfat idarəsinin, həmçinin kənd 
t
əsərrüfatı  məhsulları  tədarükü və  keyfiyyətinə  nəzarət edən 
müvafiq dövl
ət qurumları nümayəndələrindən ibarət komissiya tə-
sdiq edir v
ə  blanklara imza edirlər. Sonra isə  etalon nümunələri 
hazırlanan qutuları surquclayırlar.  
 

 
 
74 
 
3. 5. Əllə yığılmış xam pambığın etalonu 
 
I sort. 
Lifinin  qırılma  yükü  4,4  qq-dən  çox.  İstər orta lifli, 
ist
ərsə  də  zəriflifli  sortlarda    xam  pambıq  yetişmiş  olmaqla  tam 
yetişmiş və normal açılmış qozalardan yığılır, həmin sorta məxsus 
iri diliml
ərə  malik kütlədən ibarətdir. Qərzəyin üzərində  yaxşı 
açılmış  olur.  Şeh  və  ya  yağışın  təsiri nəticəsində  lifin üzərində 
xırda sarı ləkə ola bilər. 
Orta lifli sortlar  - 
əl ilə  yoxladıqda  elastik  və  sıxdır.  Xam 
pambığın  dilimləri üst tərəfdən gözə  görünən dərəcədə  dalğa-
varilik olmaqla qozanın qərzəkləri tərəfindən sıxılması nəticəsində 
dilimin daxili hiss
əsində  aşağıdan  dalğavarilik  ola  bilər.  Pambıq 
sortundan v
ə  onun becə-
rilm
ə  rayonundan  asılı  ola-
raq r
əngi ağ və ya açıq sarı-
dır. 
Z
əriflifli sortlar - əl ilə 
yoxladıqda  sıxdır.  Xam  pa-
m
bığın dilimləri bütünlükdə 
üst t
ərəfdən  xırda  dalğava-
riliy
ə  malikdir.  Pambıq 
sortundan v
ə  onun becə-
rilm
ə  rayonundan  asılı  ola-
raq çox v
ə  ya az intensivli-
y
ə malik  ağ və ya açıq sarıdır. 
II sort. Lifini
n qırılma yükü 3,9- 4,3 qq. İstər orta lifli, istərsə 
d
ə zəriflifli sortlarda  xam pambıq kütləsi əsasən tam formalaşmış 
qozalardan  yığılmaqla  birinci  sort  xam  pambığa  nisbətən az 
yetişmiş olur. Xam pambığın bir hissəsi qurutma, aşağı temperatur 
v
ə  pambığın  inkişafı  üçün  başqa  əlverişsiz  şəraitin təsiri nəti-
c
əsində açılmış qozalardan yığılmış olur. Xam pambığın dilimləri 
birinci sort xam pambığın dilimlərinə nisbətən xırda və az açmış 
olur. Şeh və yağışın təsiri nəticəsində bəzi hallarda lifin üzərində 
xırda sarı ləkələr ola bilər.  
Şəkil 26.
  
 
Maşınla yığıma hazır 
olan 
pambıq kolları 

 
 
75 
 
Orta lifli sortlar - 
əl ilə yoxladıqda birinci sort xam pambığa 
nisb
ətən az elastik və sıx olur. Xam pambığın dilimləri bütün üst 
v
ə  içəri hissəsində  yaxşı  görünən  dalğavariliyə  malikdir. Bəzi 
diliml
ərin əsasında xırda parıldayan plastik şəkildə ölü liflər olur. 
Pambıq  sortundan  və  onun becərilmə  rayonundan  asılı  olaraq 
r
əngi ağ və ya açıq sarı olur. 
Z
əriflifli sortlar - əl ilə yoxladıqda birinci sort xam pambığa 
nisb
ətən  az  elastik  olur.  Xam  pambığın  dilimləri üzərində  xırda 
dalğavarilik  vardır.  Pambığın  sortundan  və  onun becərilmə 
rayonundan  asılı  olaraq  rəngi  ağ  və  ya  açıq  sarıdan  tünd  sarıya 
q
ədər dəyişir. 
III sort. 
Lifinin qırılma 
yükü 3,2-
3,8  qq.  İstər orta 
lifli, ist
ərsə  də  zəriflifli 
sortlarda    xam  pambıq  küt-
l
əsi  tam  yetişməmiş  və  ye-
tişməmiş  qarışığı  olmaqla, 
açmış  və  yarım  açılmış  qo-
zalardan  yığılmışdır.  Zəif 
açmış dilimlərdən ibarət ol-
maqla, qozada q
ərzəklərin 
for
masına oxşayır. 
Orta lifli sortlar - 
əl ilə 
yoxladıqda II sort xam pambığa nisbətən az elastik və sıxdır. Xam 
pambığın  dilimləri  xırda  dalğavariliyə  malik olmaqla, müxtəlif 
irilikd
ə  parıldayan  plastikə  çevrilir. Rəngi tutqun-ağ  və  ya  açıq 
sarıdan, sarımtıla qədər dəyişməklə parlaq sarı ləkələri olur. 
Z
əriflifli sortlar - əl ilə yoxladıqda II sort xam pambığa nis-
b
ətən  az  elastikidir.  Xam  pambığın  dilimləri  xırda  dalğavarıliyə 
malik olmaqla, müxt
əlif irilikdə parıldayan plastikə çevrilir. Rəngi 
tutqun-
ağdan,  zəif-sarıya  çalara  qədər dəyişməklə  parlaq  sarı 
l
əkələri olur. 
IV sort. Li
finin qırılma yükü 3,1 qq- dən azdır. İstər orta lifli, 
ist
ərsə də zəriflifli sortlarda  xam pambıq yetişməmiş olmaqla tam 
forma
laşmamış, zəif açılmış və açılmamış qozalardan yığılır. 
Şəkil 27. Açılmış pambıq  qozaları 

 
 
76 
 
 
Kurakdan  maşınla  təmizlənmiş  xam  pambıq  kütləsinə  görə 
uzan
mış və dolaşmış dilimlərdən, uzanmamış, yetişməmiş dilim-
l
ərdən və  müxtəlif dərəcədə  açmış  ayrı-ayrı  qrup  uçağanlardan 
ibar
ətdir.  Parıldayan  plastik  şəklində  külli miqdarda ölü liflərə 
malikdir. 
Orta lifli sortlar  - 
əl ilə  yoxladıqda tamamilə  elastikliyə  və 
sıxlığa malik deyil. Rəngi tutqun ağdan və ya açıq sarıdan parlaq 
sarıya qədər olmaqla, tünd-qonur ləkələrə malikdir. 
Z
əriflifli sortlar  -  əl ilə  yoxladıqda  tamamilə  sıxlığa  malik 
deyil. R
əngi tutqun ağdan  və ya qonur-açıq sarıdan sarıya çalana 
q
ədər olmaqla, parlaq sarı ləkələrə malikdir. 
 
3. 6. Maşınla yığılmış xam pambığın etalonu 
 
I sort. 
Lifinin  qırılma 
yükü 4,4 qq-  d
ən çox ol-
malıdır. İstər orta lifli, istərsə 
d
ə  zəriflifli sortlarda  xam 
pa
mbıq yetişmiş olmaqla, tam 
yetişmiş  və  normal  açmış 
qozalardan  yığılmışdır.  Şeh 
v
ə  yağışın  təsiri nəticəsində 
lifin üz
ərində  xırda  sarı  ləkə 
ola bil
ər.  Xam  pambıq  ayrı-
ayrı uçağanlardan və uzanmış, açılmış dilimlərdən ibarət olmaqla, 
lifl
ər nisbətən burulmuş olurlar. 
Orta lifli sortlar - 
əl ilə yoxladıqda elastik və sıxdır. Seleksiya 
sortundan v
ə  becərildiyi rayondan  asılı  olaraq  rəngi  ağ  olmaqla, 
açıq-sarıya çalır. 
Z
əriflifli sortlar - əl ilə yoxladıqda sıxdır. Seleksiya sortundan 
v
ə becərildiyi rayondan asılı olaraq rəngi ağ olmaqla, açıq-sarıya 
çalır. 
II sort. 
Lifinin qırılma yükü 3,9 - 4,3 qq olmalıdır. İstər orta 
lifli, ist
ərsə də zəriflifli sortlarda  xam pambıq kütləsi tam forma-
laşmış qozalardan  yığılmaqla, birinci sort xam pambığa nisbətən 
Şəkil 28.
 
Pambığın maşınla yığılması 

 
 
77 
 
az  yetişmiş  olur;  Xam  pambığın  bir  hissəsi  qurutma,  aşağı 
temperatur v
ə  pambığın  inkişafı  üçün  əlverişsiz  şəraitin təsiri 
n
əticəsində  tez  açmış  qozalardan  yığılmışdır.  Ayrı-ayrı  hallarda 
şeh və yağışın təsiri nəticəsində sarı ləkələr ola bilər. Xam pambıq 
kütl
əsi  ayrı-ayrı  uçağanlardan  və  uzanmış,  açılmış  dilimlərdən 
ibar
ət olmaqla burulmuş liflərə malikdir. Xam pambıq kütləsində 
parıldayan plastik şəklində ölü liflərə rast gəlmək olar. 
Orta lifli sortlar - 
əl ilə yoxladıqda birinci sort xam pambığa 
nisb
ətən az elastik və sıx olur. 
Seleksiya sortundan v
ə  becə-
rildiyi rayon
dan  asılı  olaraq 
r
əngi ağ və ya açıq-sarıya ça-
lır. 
Z
əriflifli sortlar  -  əl ilə 
yox
ladıqda  birinci  sort  xam 
pambığa nisbətən az sıx olur. 
Seleksiya sortundan v
ə  becə-
rildiyi rayon
dan  asılı  olaraq 
r
əngi açıq-sarıdan tünd sarıya 
q
ədər dəyişir. 
III sort. 
Lifinin qırılma yükü 3,2-3,8 qq olmalıdır. İstər orta 
lifli, ist
ərsə də zəriflifli sortlarda  xam pambıq kütləsi tam yetişmiş 
v
ə  yetişməmiş  olmaqla,  açılmış  və  yarım-açılmış  qozalardan 
yığılmışdır. Xam pambıq ayrı-ayrı uçağanlardan, uzanmış, açılmış 
v
ə  burulmuş  dilimlərdən ibarət olmaqla, uzanmış  və  yetişməmiş 
diliml
ərin qarışığından təşkil edilmişdir. Xam pambıq müxtəlif iri-
likd
ə parlaq plastiklərdən ibarətdir. 
Orta lifli sortlar  - 
əl ilə yoxladıqda ikinci sort xam pambığa 
nisb
ətən az elastik və sıx olur. Rəngi tutqun ağdan açıq-sarıya çal-
maqla d
əyişir. Parlaq sarı ləkələrə malikdir. 
Z
əriflifli sortlar - əl ilə yoxladıqda ikinci sort xam pambığa 
nisb
ətən az sıx olur. Rəngi açıq-sarıdan sarıya qədər dəyişir, sarı 
l
əkələrə malikdir. 
IV sort. 
Lifinin qırılma yükü 3,1 qq - dən azdır. İstər orta lif-
li, ist
ərsə də zəriflifli sortlarda xam pambıq yetişməmiş olmaqla, 
Şəkil 29.
 
  
Pambıqyığan maşınlar 

 
 
78 
 
tam  formalaşmamış,  az  açılmış  və  açılmamış  qozalardan  yığıl-
mışdır.  Maşınla təmizlənmiş  kurakdan  alınmış  xam  pambıq  küt-
l
əsi, uzanmış, çoxlu burulmuş dilimlərdən və uzanmış, yetişməmiş 
v
ə ayrı-ayrı müxtəlif dərəcədə açılmış dilimlərdən ibarətdir. 
Orta lifli sortlar  - 
əl ilə yoxladıqda tam elastik və sıx deyil. 
R
əngi tutqun və  ya  açıq  sarı  olmaqla,  parlaq  sarıya  çalır.  Tünd-
qonur l
əkələrə malikdir. 
Z
əriflifli sortlar - əl ilə yoxladıqda tam sıx deyil. Rəngi tutqun 
açıq-sarı olmaqla, sarıya çalır. Parlaq sarı ləkələrə malikdir. 
 
3. 7. Xam pambığın sənaye sortları 
 
2005-ci ili
n iyul ayından etibarən Azərbaycanda xam pambığı 
q
əbul etmək üçün AZS 150 - 2005 (QOST 10202-71) qəbul edil-
mişdir. Həmin standarta görə  xam  pambığın  sənaye  sortlarının 
əsas göstəriciləri aşağıdakılardan ibarətdir. 
 I sort -
yaxşı yetişmiş və açılmış qozalardan soyuqlar düşənə 
q
ədər  yığılmaqla  sıx  və  elastik olur. Rəngi  ağ  və  ya pambıq 
bitkisinin bioloji sortundan asılı olaraq açıq sarı rəngə çalır. Lifin 
üz
ərində şeh və yağışın təsiri nəticəsində sarı ləkə ola bilər. 
Lifin möhk
əmliyi 4,4 qram qüvvədən az olmamalıdır. Əl ilə 
yığılmış xam pambığın dilimləri iri olmaqla yaxşı açmış olur. 
Maşınla yığılmış xam pambıq isə ayrı-ayrı uçağanlardan iba-
r
ət olmaqla, lifləri azca burulur. 
II sort  - 
xam pambığın rəngi ağ və ya açıq sarı rəngə çalır. 
Lifin üz
ərində şeh və yağışın təsiri nəticəsində sarı ləkə ola bilər. 
Normal 
əmələ  gəlmiş  qozalardan  ibarət olmaqla, ümumi kütlə 
yetişmiş və elastik olur. Əl ilə yoxlanarkən birinci sorta nisbətən 
sıxlığı və elastikliyi az olur. 
B
əzən susuzluqdan qurumuş qozalara rast gəlmək olar. Lifin 
möhk
əmliyi 3,9 qram qüvvədən az olmamalıdır. 
Əl ilə  yığılmış  xam  pambıq  həcminə  görə  xırda  və  birinci 
sorta nisb
ətən az açmış olur.  
Maşınla  yığılmış  xam  pambıq  isə  ayrı-ayrı  uçağanlardan, 
diliml
ərdən və  uzanmış  uçağanlardan  ibarətdir. Xam pambıqda 

 
 
79 
 
yetişməmiş liflərə və ayrı-ayrı dilimlərin əsasında plastik şəklində 
parıldayan yetişməmiş liflərə rast gəlmək olar.  
III sort  - 
xam  pambığın  rəngi tutqun-ağ  və  ya  açıq  sarı  ol-
maq
la, parlaq sarı ləkələri olur. Açılmış və soyuqların  təsiri nəi-
c
əsində yarım açılmış qozalardan ibarət olmaqla, ikinci sort xam-
pambığa nisbətən sıxlığı və elastikliyi az olur. 
Lifin möhk
əmliyi 3,5 qram qüvvədən az olmamalıdır. 
Əl ilə  yığılmış  pambıq  əsasən zəif  açılmış  dilimlərdən iba-
r
ətdir. Bu sortdan olan xam pambıq  dilimlər  şəklində  qalmaqla 
parıldayan plastik nəinki dilimin əsasında, hətta bütün dilim boyu 
görünür. 
Maşınla  yığılmış  xam  pambıq  ayrı-ayrı  uçağanlardan  ibarət 
olmaqla, 
əsas hissəsi  yetişməmiş, parıldayan plastik şəklində lif-
l
ərdən ibarətdir. 
IV sort  – 
xam  pambığın  rəngi  tutqun  ağ  rəngdən,  açıq  sarı 
r
əngə  qədər olmaqla, lifin üzərində  tünd-qonur rəngdə  ləkələr 
olur. Bu sortdan olan xam-
pambıq yetişməmiş  olmaqla, şaxtalar 
t
ərəfindən vurulmuş olurlar. 
Lifin möhk
əmliyi 3,1 qq və daha az olur. Sıxlığı və elastikliyi 
tamamil
ə yoxdur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

 
 
80 
 
IV FƏSİL. XAM VƏ TOXUMLUQ PAMBIĞIN 
SAXLANMASI VƏ QORUNMASI 
4. 1. Xam pambığın saxlanmasında tədarük 
m
əntəqələrinin rolu 
 
Pambıq  tədarük məntəqələri  pambıqtəmizləmə  zavodlarına 
n
əzərən  hansı  məsafədə  yerləşməsindən  asılı  olaraq  zavoddaxili 
v
ə zavoddankənar tədarük məntəqələrinə bölünürlər. 
Zavoddaxili t
ədarük məntəqələri ümumi zavodun ərazisində 
yerl
əşib,  pambıqtəmizləmə  zavodlarından  15  km-ə  qədər məsa-
f
ədə yerləşən təsərrüfatlardan xam pambığın qəbulu üçün nəzərdə 
tutulur. Zavoddan k
ənar tədarük məntəqələri isə pambıqtəmizləmə 
zavodlarından 15 km-dən artıq  aralı olan məsafədə yerləşirlər. 
T
ədarük olunan xam pambığın 
h
əcmindən  asılı  olaraq, tədarük 
m
əntəqələri: iri, orta və  xırda  tə-
darük m
əntəqələrinə  bölünürlər. 
Ən  geniş  yayılmış  tədarük mən-
t
əqələri orta, yəni 10 min tona qə-
d
ər və iri, yəni 10 min tondan çox 
h
əcmdə  olan tədarük məntəqə-
l
əridir. Həcmi 6 min tona qədər 
olan  xırda  tədarük məntəqələrinin 
t
əşkili  iqtisadi  cəhətdən  əlverişli 
ol
madığına görə xüsusi hallarda tətbiq edilir. 
Xam pambığın saxlanması üçün bağlı,  yarı açıq və  açıq  an-
barlardan, habel
ə  açıq  bunt  (qalaq)  meydançalarından  istifadə 
edilir (şəkil  31). 
Bağlı  anbarlarda  750,  1500, 3000, 4500 və  6000 ton həc-
mind
ə  xam  pambıq  yerləşir  və  onları  dəmir  betondan,  yaxud  
bişmiş  və  xam kərpicdən tikirlər.  Bağlı  anbarlara  yığılmış  xam 
pambığın orta sıxlığı aşağıdakı kimi olmalıdır: 
Şəkil 30.   ХПП – markalı  
pambıq yükləyici-boşaldıcısı 

 
 
81 
 
 I v
ə  II növ 10-11%  -nəmlikli  xam  pambıq  üçün  150-190 
kq/m
3
, III v
ə IV növ 12-14 % nəmlikli xam pambıq üçün isə 130-
160 kq/m
3

Bunt  meydançaları  25x14,  22x11  və  11x10  m  ölçülərində 
olur,  onların  döşəməsi yer səthindən  40 sm  hündürlükdə  düzəl-
dilir. Bunt meydançasının orta hissəsində buntun uzununa doğru 
yağış suyunu kənar etmək üçün 5-7 sm ölçüdə  xüsusi zolaq açılır. 
Buntların uçmaması və çat əmələ  gəlməməsi üçün hər bunt 
meydançasına  gündə  50-60  ton  xam  pambıq  vurulması  məs-
l
əhətdir. 
Xam pambıq yığıldıqdan sonra çökür və 10-15 gündən sonra 
buntun hündürlüyü 1-1,5 m azalaraq 8-8,5 m olur. 
Xam  pambıq  yığıldıqdan  sonra  bunt  üzəri 8,5 x 7 m  ölçü-
sünd
ə  brezentlə  (çadır)  örtülür.  Beləliklə  25 x 14 m  ölçüsündə 
olan bunt 10 brezentl
ə, 22 x 11  m  ölçüsündə  olan bunt səkkiz 
brezentl
ə  və  11 x 10 m  ölçüsündə  olan bunt isə  dörd brezentlə 
örtülür. Ölçül
ər böyük olanda brezentlər bir-birinə tikilməlidir. Bir 
brezent orta hesabla 30-35 ton 
xam pambıq örtməlidir. Ölçüsü 25 
x14 x 8 m 
olan bunt meydançasına orta  sıxlığı 200 kq/m
3
 olan 560 
ton-dan az olmayaraq, 22 x 11 x 8 m  ölçüsünd
ə  olan bunt 
Şəkil 31. Pambıq buntları (qalaqları) 

 
 
82 
 
meydançasına isə 380 ton-dan az olmayaraq xam pambıq vurulur 
(şəkil 30-33). 
Bunt meydançalarına ancaq I, 
II v
ə  III  növ  pambıq  vurulur.  IV 
növ xam pambığın nəmliyi yüksək 
v
ə dilimləri bir-biri ilə zəif əlaqədə 
olduğundan,  onlar  bağlı  anbarlara 
vurulur. 
Xam  pambığın  bunt  mey-
dança
larında  və  bağlı  anbarlarda 
uzun müdd
ət  saxlanması  üçün 
ventilyasiyanı  yaxşılaşdırmaq və 
pambığın  öz-özünə  qızışmasının 
qar
şısını  almaq məqsədilə  pambıq 
tayalarında tunellər açılır.  
Normal n
əmlikli I və II növ xam pambığın bunta vurulduqdan 
12-
15 gün sonra, tayanın orta hissində, bir ədəd eninə və bir ədəd 
uzununa  tunel  açılır.  III  və  IV növ xam pambıq  üçün  isə  bir-
birind
ən 4-5 metr məsafədə yerləşməklə, hündürlüyü 1,5 metr, eni 
0,6 metr olan bir 
ədəd uzununa 
tunell
ər açılır. 
Xam  pambığın  əsas xas-
s
ələrindən biri onun hiqrosko-
pikliyidir ki, atmosferd
ən və 
torpaqdan n
əmliyi qəbul edə-
r
ək öz nəmliyini 25-30%-ə qə-
d
ər  çatdırır  əsasən hiqrosko-
piklik  onun  sıxlığı  az  olduqda 
sür
ətlənir. 
Saxlanılan  xam  pambığın 
n
əmliyi  pambıqtəmizləmə  və  tədarük məntəqələrinin labora-
toriyalarında I və II növlər üçün hər 10 gündən bir, III, IV növlər 
üçün is
ə hər 5 gündən bir yoxlanır. 
Xam pambığın qızışmasının qarşısını almaq üçün, onun tem-
peraturunu vaxtaşırı yoxlamaq lazımdır. Xam pambığın tempera-
Şəkil 33.  Pambığın konveyerlə 
tayalara vurulması 
Şəkil 32. Pambığın tayalara 
vurulması 

 
 
83 
 
turu  termoşup  (istiliyi  ölçmək  üçün  burğu  şəklində  alət) vasitəsi 
il
ə yoxlanır. Temperaturu buntda 3 m dərinlikdə 8 yerdən, anbar 
v
ə  naveslərdə  (talvar, çardaq) isə  4 yerdən  ölçülür.  Saxlanılan 
pam
bığın normal temperaturu sentyabr, oktyabr ayları üçün 30 
0

v
ə ilin qalan vaxtları üçün isə 20 
0
C sayılır. 
Əgər  saxlanılan  xam  pambığın  temperaturu  2-3 
0
C artarsa, 
onda onun t
ərkibindəki nəm havanı, sormaqla soyutmaq lazımdır. 
Soyutma vaxtları aşağıdakı cədvəldə verilir (cədvəl 6 ). 
 
Əgər xam pambığın nəmliyi I və II növ üçün 14 %-ə və III 
v
ə IV növlər üçün 16 %-ə qədər olarsa, onda havanın sorulması 
üçün xüsusi qurğuya (şəkil 34; 37; 38) ehtiyac yoxdur. Belə qurğu 
xam pambığın nəmliyi yüksək olduqda istifadə olunur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Şəkil 34.
 
 
Fırlanan silindrli cin batareyası 
 üçün sorucu kondensorun sxemi 

 
 
84 
 
C
ədvəl  6 
An
barlara yığılmış xam pambıqdan havanın sorulması 
müdd
ətləri  
                                                                                   
Xam 
pambığın 
n
əmliyi, 
% - l
ə 
Hansı gündən sorulma 
aparılır 
Havanın 
nisbi 
n
əmliyi 
(%- d
ən 
çox olmay-
araq) 
   Birinci 
İkinci I-
d
ən neçə 
gün 
sonra 
Sonrakılar 
neç
ə 
günd
ən 
sonra 
I v
ə II növ xam pambığın saxlanması zamanı 
12-14 
14-16 
16-18 
18-d
ən 
yuxarı 
7-10 gün 
5-8 gün 
5 gün 
 
3- 4 gün 
15 
10 

 

25 
15 
10 
 

75 
85 
95 
 
ist
ənilən 
 
III v
ə IV növ xam pambığın saxlanması zamanı 
14-16 
16-18 
18-20 
20 d
ən 
yuxarı 
 
 7-10 gün 
5-8 gün 
5-7gün 
 
5 gün 
 
 10 
7-8 
7-8 
           

20 
15 
10 
 
10 
75 
85 
95 
 
ist
ənilən 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   18


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə