Dərs vəsaiti Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyinin



Yüklə 1.42 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/9
tarix12.12.2016
ölçüsü1.42 Mb.
növüDərs
  1   2   3   4   5   6   7   8   9

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi 
 
Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi 
 
Azərbaycan Tibb Universiteti 
 
 
 
ƏHMƏDOV CƏFƏR 
 
 
 
AORTANIN 
XƏSTƏLİKLƏRİ 
 
Dərs vəsaiti 
 
 
 
 
Azərbaycan  Respublikası  Təhsil  Nazirliyinin 
02  aprel  2014-cü  il  tarixli  369  saylı  əmri  ilə 
təsdiq edilmişdir 
 
Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin 
20  fevral  2014-cü  il  05  saylı  kollegiyasının 
qərarı əsasında təsdiq edilmişdir 
 
 
 
 
 
 
Bakı – 2014 


 
Dərs  vəsaiti  I  Daxili  xəstəliklər  və  reanimatologiya  kafedrasının 
assistenti,  tibb  üzrə  fəlsəfə  doktoru  Əhmədov  Cəfər  Həsən  oğlu 
tərəfindən tərtib edilmişdir. 
 
 
Rəyçi:   
C.Abdullayev adına Elmi-Tədqiqat Kardiologiya  
İnstitutunun direktoru, tibb elmləri doktoru,    
professor A.B.Baxşəliyev .  
  
Redaktor: 
t.e.d., prof. İsmayılov İ.S. 
 
 
 
Təqdim  olunmuş  dərs  vəsaiti  ürək-damar  sisteminin  aktual 
sahələrindən  olan  aortanın  xəstəliklərinin  problemlərinə  həsr 
olunmuşdur. 
Vəsaitdə  aortanın  müxtəlif  xəstəliklərinin  etiopatogenezi, 
təsnifatı, klinikası, müalicə üsulları haqqında ətraflı məlumat verilir. 
Dərs  vəsaiti  kardioloqlar,  terapevtlər,  ailə  həkimi  və  tibb 
universitetinin tələbələri üçün nəzərdə tutulmuşdur. 
  
 
 


 
XÜLASƏ 
 
Aortanın  kəskin  və  xroniki  xəstəlikləri,onun  travma  nəticəsində 
zədələnmələri,müasir  diaqnostika  üsullarının  və  müalicə  metodlarının 
mövcudluğu  ilə  əlaqədar daha çox diqqət çəkməkdədir.  Aorta anevriz-
masının  proqressivləşmə  sürətini,  həmçinin  onun  cırılmasını  yanaşı 
gedən  xəstəliklər:arterial  hipertoniya  və  birləşdirici  toxumanın 
xəstəlikləri  sürətləndirə  bilir.  Anevrizmanın  anatomik  yerləşməsindən 
asılı  olmayaraq  onları  vaxtında  müalicə  etmək  lazımdır.  Kəskin  aortal 
sindrom  (yeni  termin  olub,kəskin  laylanan  anevrizma,  intramural 
hematoma  və  aortanın  penetrasiyaedici  xorasını  özündə  əks  etdirir) 
aorta  divarına  mikroqansızmalarla  başlaya  bilər.Bu  isə  sonradan 
aortanın  genişlənməsinə,  intramural  qansızmalara,  laylanmasına  və 
aortanın  cırılmasına  səbəb  olur.Güman  edilir  ki,  uzun  müddət  mövcud 
olan  arterial  hipertoniya  və  birləşdirici  toxuma  xəstəlikləri  yuxarıda 
sadalanan  dəyişikliklərin  yaranmasına  səbəb  ola  bilər.Eyni  zamanda 
həm  qalxan  aortanın,  həm  də  aorta  qövsünün  proksimal  hissəsinin 
kəskin,həm də xroniki xəstəliklərinin müalicəsi zamanı hələ də ümumi 
qəbul  edilmiş  cərrahi  üsullara  üstünlük  verilir.  Enən  aortanın  və  qarın 
aortasının  xəstəliklərinin  müalicəsində  isə  son  illər  yeni  damar  daxili 
üsullar  təklif  edilmişdir.  Bundan  əlavə,  aorta  qövsünün  xəstəliklərinin 
müalicəsində nəticələrin  yüksək olması məqsədi ilə kompleks yanaşma 
təklif  olunmuşdur,yəni-stent-qraftın  implantasiyası  ilə  əsas  damarın 
cərrahi  aralanması  nəzərədə  tutulmuşdur.  Həyat  üçün  təhlükə  yaradan 
aortanın  ağır  zədələnmələri,  xüsusilə,enən  aortanın  zədələnməsi  damar 
daxili stent-qraftın yeridilməsinə göstəriş hesab edilir.  
Beləliklə,hal-hazırda  aortanın  kliniki  patologiyasında  yeni  bir 
sahənin:  keyfiyyətli,  müştərək olmaqla,  diaqnostik  və  müalicəvi  ya-
naşmaların birgə tədqiqatlarının aparılmasına ehtiyac duyulur. Bunun 
üçün,xüsusi intensiv terapiyanın təşkil edilməsi məqsədəuyğun olardı 
və  nəticə  etibarı  ilə,bu  da  döş  qəfəsindəki  ağrıların  differensial 
diaqnostikasının dürüstləşdirilməsinə imkan vermiş olardı.  
Təqdim olunan dərs vəsaiti tibb universitetində müalicə ixtisası 
üzrə  təhsil  alan  yuxarı  kurs  tələbələri  və  daxili  xəstəliklər  fənninin 
tədrisi  ilə  məşğul  olan  müəllimlər  tərəfindən  istifadə  oluna  bilər. 
Vəsaitdən  təcrübi  sahədə  çalışan  müalicə  həkimləri  də  faydalana 
bilər.  


 
AORTANIN ANATOMIYASI  
 
 
 
Qalxan aorta.  
 Aorta kökü: 
 Sol koronar arteriya.  
 Sağ koronar arteriya.  
Aorta qövsü: 
 Braxiosefalik arteriya.  
 Sol ana karotis arteriyası.  
 Sol körpücükaltı arteriya.  
Enən aorta.  
 Enən aortanın döş hissəsi: 
 -arxa qabırğaarası arteriyalar.  
 -qabırğaaltı arteriyalar.  
 -bronxial arteriyalar.  
 -ezofageal və perikardial arteriyalar.  


 
 Enən aortanın qarın hissəsi: 
 -aşağı diafraqma arteriyası.  
 -çöz kələfi arteriyaları (mədənin sol arteriyası, 
 dalaq arteriyası, ana qaraciyər arteriyası).  
 -orta suprarenal arteriya.  
 - yuxarı müsariqə arteriyası.  
 
XVI  əsrdə  Leonardo  da  Vinci  Valsalva  sinuslarının  böyük 
əhəmiyyət  kəsb  etdiyini  öyrənmiş,onların  funksiyası  və  anatomiyası 
ilə  bağlı  araşdırmalar  aparmış,  hətta  bikuspid  aorta  qapağını 
aşkarlamışdır.  
Aortadakı  elastinin  kollagenə  nisbəti  döş  aortasında  ən  yüksək 
səviyyədə  olur  və  distala  doğru  getdikcə  bu  nisbət  tədricən  azalmış 
olur.İnsan  yaşa  dolduqca  elastin  fraqmentasiyası,fibroz  və  medial 
nekroz  meydana  gəlməyə  başlayır.Aortanı  tutan  bir  çox  xəstəliklər 
aortanın  strukturuna  və  funksiyasına  təsir  edərək,  orada  dəyişiklik-
lərə  səbəb  olur  və  nəticədə,obstruksiya  və  dilatasiya  şəklində 
xəstəliklərin inkişafına şərait yaranmış olur.  
Hager  həmkarları  ilə  birlikdə  17-89  yaş  arasındakı  70  sağlam 
insanda  aortann  ölçülərini  komputer  tomoqrafiyanın  köməkliyi  ilə 
ölçərək normal aorta ölçülərini müəyyən etməyə çalışmışdılar.  
Oksigenləşmiş qanı bədənə yayan aorta damarı sol mədəcikdən 
çıxaraq,ana  arteriya  ağacını  meydana  gətirərək,  yuxarıya  istiqamət 
alır  və  sol  ağciyər  kökünün  üzərindən  dorzala  doğru  bir  qövs 
meydana  gətirmiş  olur.  Aorta  daha  sonra  döş  qəfəsinin  içərisində 
aşağıya  dönməyə  başlayaraq  onurğa  sütunun  solunda  qalmaq-
la,diafraqmadakı  iatus  aortikusu  keçərək  qarın  boşluğuna  daxil 
olur.Anatomik  olaraq  aorta:  qalxan  aorta,aorta  qövsü  və  enən  aorta 
şöbələrinə bölünür.  
Qalxan  aorta  -  III  sol  qabırğa  qığırdağı  səviyyəsində  sol 
mədəcikdən  çıxaraq,çəp  istiqamətdə  yuxarı  və  sağa  yönələrək,II  sağ 
qabırğa  qığırdağı  səviyyəsinə  çatır  və  buradan  etibarən  qövsü  aorta 
olaraq  davam  edir.Qalxan  aortanın  ön  qonşuluqları  arasında,  sağ 
ventrikul  infindibulumu,pulmonar  trunkus  və  sağ  atrium  aurikalsı 
aşkarlanır.Daha  kraniala  doğru  gəldikdə  döş  sümüyü  ,sağ  plevranın 


 
bəzi  hissələri,kövşək  bağ  toxuması  və  timusdan  perikard  vasitəsi  ilə 
ayrılır.Aorta  kökü  və  distal  aortanın  həmən  solunda  ana  pulmonar 
arteriya  vardır.Ana  pulmonar  arteriya  qövsü  aortadan  həmən  öncə 
aortanın  arxasına  doğru  qıvrılaraq  sol  və  sağ  pulmonar  arteriyalara 
ayrılır.  
Aorta  kökü  -  aorta  qapaqlarını  dəstəkləyən  sol  mədəcik 
çıxımının  bir  parçası  olaraq  qəbul  edilir.Aorta  kökündə  üç  ədəd 
genişlənmə (Valsalva sinusları) meydana gəlir.Qalxan aorta trunkuns 
pulmonalis  ilə  birlikdə  perikard  tərəfindən  örtülmüşdur.  Aorta  kökü 
və  qapağı  funksional  bir  birlik  olaraq  işləyir  və  bu  birliyi  meydana 
gətirən elementlər: Valsalva sinusları,aorta qapaqcıqları,komissuralar 
və  qapaqcıqlararası  üçbucaq  sahələr  hesab  edilir.Aorta  kökü 
anatomiyasının  öyrənilməsinin  aorta  qapaq  endokarditləri  və  aorta 
kökü 
abseslərinin 
aşkarlanmasında 
çox 
böyük 
əhəmiyyəti 
vardır.Aorta kökündən iki ədəd şaxə çıxır: sol koronar arteriya və sağ 
koronar arteriya.  
 Sol  koronar  arteriya  -  posteriorda  yer  alan  sol  koronar 
sinusdakı (sol Valsalva sinusu) ostiumdan çıxır.Pulmonar arteriya ilə 
sol  atrium  arasından  irəliləyərək  şaxələrə  ayrılır.Ümumiyyətlə,  sol 
koronar  arteriyanın  uzunluğunun  10-20  mm  arasında  dəyişdiyi 
müəyyən  edilmişdir.Ancaq  40  mm-ə  qədər  olan  hallar  da  rast 
gəlinmişdir.Sol  koronar  arteriya  sol  anterior  descending  (LAD)  və 
sol  circumflex  şaxələrınə  ayrılır  (Cx).  1  %  hallarda  sol  koronar 
arteriya  mövcud  olmur,  LAD  və  Cx  arteriyaları  fərqli  orifislərdən 
çıxırlar.  
Sol  anterior  descending  arteriya  (LAD),sol  koronar  arteriyanın 
bifurkasiya  yerindən  birbaşa  olaraq  davam  edərək,  anterior 
interventrikulyar  sahədə  ürəyin  apeksinə  doğru  irəliləyir.  LAD-ın 
şaxələri:  diaqonal  arteriyalar,septal  perforatorlar  və  sağ  ventrikul 
şaxələrdir.  Diaqonal  şaxələri  2-6  ədəd  arasında  dəyişir,  sol 
ventrikulun  anterolateral  divarını  qidalandırırlar.  Ümumiyyətlə, 
birinci  diaqonal  arteriya  ən  geniş  hesab  olunur.  Septal  perforatorlar 
ventrikulyar  septuma  perpendikulyar  olaraq  yayılırlar  və  septumun 
2\3 
anterior 
hissəsini 
qidalandırırlar. 
Ümumiyyətlə, 
septal 
perforatorların  miqdarı  3-5  ədəd  arasında  dəyişir.  Birinci  septal 


 
perforator  ən  geniş  şaxə  hesab  olunur  və  çox  vaxt  birinci  diaqonal 
şaxənin  distal 
hissəsindən  septuma 
istiqamətlənir.  Koronar 
angioqrafiyada LAD-nin tanınmasında septal perforatorların təxmini 
90  dərəcə  ilə  septuma  yönəlməsi  köməkçidir.  Sağ  ventrikul  şaxələri 
hər  zaman  tapılmaya  bilər.  4%  hallarda  LAD,  proksimal  bir 
səviyyədə bir birinə bərabər iki şaxəyə ayrılır və şaxələr bir-birilərinə 
paralel  olaraq  apekse  yönəlirlər.  Nadir  hallarda  LAD  sol  ventrikul 
apeksini  keçərək,  posterior  interventrikulyar  sahədə  məsafə  itirilə 
bilər.  
Sol  circumflex  arteriya(Cx)-  sol  koronar  arteriyadan  ayrılaraq, 
LAD-ə  iti  bucaq  altında  sol  atrioventrikulyar  sahədə  irəliyə  doğru 
gedir.  85-95%  hallarda  sol  mədəciyin  küt  kənarında  bitir.  10-15% 
hallarda  sol  atrioventrikulyar  sahəni  keçərək  Cx-a  yönəlir  və 
posterior  descending  arteriyaya  keçmiş  olur.  Həmin  arteriya  sol 
mədəciyin lateral divarını və postero-medial papilyar əzələni qidalan-
dırır.Ayrıca  sol  qulaqcığa  və  40-50%  hallarda  sinus  düyününə 
şaxələr 
verir.Posterior 
descending 
arteriya 
eyni 
zamanda 
atrioventrikulyar düyünü də qidalandırır.  
Sağ  koronar  arteriya  -  sağ  koronar  sinusdakı  ostiumdan 
çıxaraq,sağ  atrioventrikulyar  sahə  içində  önə,yana  və  aşağıya  doğru 
irəliləyir.Bu  hissədə  sinoatrial  düyün  arteriyası,sağ  ventrikul  conus 
(infundibulyar)  şaxəsi,sağ  ventrikul  kəskin  marginal  şaxələrini 
verir.Kəskin  marginal  şaxələr  sağ  ventrikul  anteriorun  sərbəst 
divarını  qidalandırır.  10-20%  hallarda  kəskin  marginal  şaxələrdən 
biri  sağ  mədəciyin  diafraqma  səthinə  keçərək  distal  ventrikulyar 
septumu  qidalandırır.Conus  (infundibulyar)  şaxəsi  proksimal  RCA-
dan  çıxır  və  sağ  mədəciyin  qıfında  yol  alaraq  LAD  ilə  kollateral 
meydana gəlməsinə səbəb olur.  
Posterior  descending  arteriya  –  posterior  interventrikulyar 
sahədə  irəliləyərək  apeksə  doğru  yönəlir.  LAD-da  olduğu  kimi 
ventrikulyar 
septuma 
perpendikulyar 
olaraq 
yayılan 
septal 
perforatorları verir və septumun 1\3 posterior hissəsini qidalandırır.  
Sağ  posterolateral  arteriya  sol  ventrikulun  posterior  hissəsinə 
şaxələr verir. Sol ventrikul postero-inferior hissəsinin qidalanması ol-


 
duqca  dəyişkəndir.  Sağ  koronar,  Cx  və  ya  hər  ikisindən  şaxələr  ala 
bilir.  
Aorta  qövsü-qalxan  aortanın  davamı  olub,yuxarı  divararalı-
ğında  yerləşir.II  sağ  sternokostal  oynağın  üst  kənarı  hövzəsindən 
başlayaraq  döş  sümüyü  dəstəsinin  arxasında,  traxeyanın  ön  səthini 
çarpazlayaraq  traxeyanın  solundan  kraniala,sola  və  arxaya  doğru 
dönür və daha sonra traxeyanın  sol ön tərəfindən,sol qayıdan qırtlaq 
siniri,ezofageus  və  ductus  torasikusu  çarpazlayaraq  önurğa 
sütununun  önündə  aşağıya  doğru  enir.Öndə  anqulus  sterni,  arxada          
4-cü  və  5-ci  fəqərələr  arasındakı  intervertebral  disk  hövzəsindən 
sonra enən aorta olaraq davam edir.  
Aorta  qövsünün  önündə  sol  braxiosefalik  vena  yerləşir.  Ön 
tərəfində  plevra,sağ  ağciyər  və  timus  ilə  qonşudur.  Daha  dərində 
sol  plevra,diafraqma  siniri  və  n.vagus  ilə  qonşuluğu  vardır.Aorta 
qövsünün  patoloji  dilatasiyası  traxeyaya  təzyiq  edərək  hava 
çatmamazlığına,  ezofaqusa  təzyiq  edərək  udqunma  çətinliyinə, 
qayıdan qırtlaq sinirinə təzyiq edərək pis və boğuq səsli öskürəyə, 
ya  da  simpatik  sistemə  təzyiq  səbəbi  ilə  pupillarda  anizokareyaya 
səbəb  ola  bilir.  Digər  tərəfdən  patoloji  daralma  (aorta 
koarktasiyası)  nəticəsində  geniş  kollateral  damarlar  meydana  gələ 
bilir. 
Braxiosefalik arteriya-aorta qövsünün  ilk şaxəsidir. Döş sümü-
yünün orta səviyyəsində aorta qövsünün sağ konveks səthindən çıxır. 
Traxeyanın  sağ  tərəfindən  yuxarı  doğru  irəliləyərək  sağ  sternokla-
vikulyar  oynağın  arxasında  sağ  körpücükaltı  arteriya  və  sağ  karotis 
kommunis arteriya olmaqla iki şaxəyə ayrılır.  
Sol  ana  karotis  arteriyası-aorta  qövsünün  ikinci  böyük  şaxə-
sidir,  braxiosefalik  arteriyanın  sol  tərəfində  və  arxasında  yerləşir.Bu 
arteriya,traxeyanın  sol  tərəfindən  yüksələrək  sol  sternoklavikulyar 
oynağın arxasından boyuna keçir.  
Sol körpücükaltı arteriya-sol ana karotis arteriyasının təxminən 
2,5  sm  distalından,aorta  qövsündən  çıxaraq,traxeyanın  soluna  verti-
kal  olaraq  istiqamətlənir  və  sol  vagus  sinirin,sol  frenik  sinirin,sol 
superior  kardial  simpatik  sinirin  və  sol  braxiosefalik  venanın 


 
arxasında  yerləşmiş  olur.  Sol  ağciyər,  plevra,  ezofageus  və  duktus 
torasikusun önündə yer alır. 
Enən  aorta-döş  hissəsi  divararalığının  arxa  hissəsində  yerləşir. 
4-cü  döş  fəqərə  korpusunun  sol  alt  kənar  hövzəsindən  başlayaraq, 
onurğa sütunun sol ön yanından aşağıya doğru uzanır. Aşağıya doğru 
endikcə  mediala  doğru  yönəlir  və  onurğa  sütunun  ön  səthinə  keçir. 
12-ci  döş  fəqərəsinin  aşağı  hüdudu  səviyyəsindəki  diafraqmanın 
aorta  açıklığından  (hiatius  aorticus)  keçərək  qarın  boşluğuna  daxil 
olur  və  qarın  aortası  adını  alır.  Enən  döş  aortası  arxada  sol  plevra, 
ağciyər,  onurğa  sütunu  və  hemiazygos  venaları  ilə  qonşuluqda 
yerləşmiş  olur.  Ön  qonşuluğunda  isə  yuxarıdan  aşağıya  sol  ağciyər 
kökü,  perikard,  ezofageus  və  diafraqma  yerləşir.  Sağında  azygos 
venası  və  duktus torasikus,  solunda  isə  sol  ağciyər  və  plevra  vardır. 
Enən  aortanın  döş  hissəsi  döş  divarına  və  toraks  boşluğundakı 
orqanlara şaxələr verir.Posterior interkostal arteriyalar hər  iki tərəfin 
aşağı  9  interkostal  aralığında  uzanırlar.  Subkostal  arteriyalar,hər  iki 
tərəfdə 12-ci qabırğanın aşağı kənarı boyunca abdominal divara daxil 
olur.  
Bronxial  arteriyalar  aorta  və  ya  interkostal  arteriyalardan 
çıxaraq  ağciyər  hilusuna  istiqamətlənirlər.  Ana  bronx  kökündə  şaxə 
verərərək  traxeyanın  aşağı  hissələrini,  ağciyər  xaricindəki  hava 
yollarını və dəstək toxumaları qidalandırırlar.  
Ezofageal və perikardial arteriyalar adlandırıldıqları orqanlarda 
şaxələnirlər.  
Enən  aortanın  abdominal  hissəsi(qarın  aortası)-diafraqmadakı 
hiatus  aortikusdan  keçərək,aorta  buradan  etibarən  abdominal  aorta 
adını alır.  
Peritonun arxasında və bel fəqərə korpuslarının ön səthlərindən 
aşağıya doğru uzanır. IV bel fəqərə səviyyəsində həqiqi davamı olub 
rudimentar  qalan  median  sakral  arteriya  şaxəsini  və  arteriya  iliaca 
kommunis adı  verilən  iki geniş şaxə verdiyi  iliac bifurkasiona qədər 
davam  etmiş  olur.Sağ  tərəfində  vena  kava  inferior,sisterna  şili  və 
v.azygosun  başlanğıc  hissəsi  olur.Sol  tərəfində  isə  sol  trunkus 
simpatikus vardır.  

10 
 
Mədənin  sol  arteriyası  -  sola  doğru  irəliləyərək  mədənin 
kiçik  əyriliyinə  yayılır  və  eyni  zamanda  ezofageal  və  hepatik 
şaxələr  verir.  Splenik  arteriya,  sola  pankreasın  üzərindən 
irəliləyərək  pankreas  və  dalağı  qidalandırır.  Qısa  qastrik  və  sol 
qastropilorik  şaxələri  də  mədənin  böyük  əyriliyini  qidalandırır. 
Ana  hepatik  arteriya  duodenumun  ikinci  hissəsinin  üst  səthindən 
sağa  anterolateral  olaraq  istiqamət  alır.  Gastroduodenal  şaxəsi, 
duodenumun  arxasından  aşağıya  doğru  yönəlir.Anterior  və 
posterior  superior  pankreatikoduodenal  və  sağ  qastropilorik 
şaxələri  verir.Ana  hepatik  arteriya,  qastroduodenal  arteriya 
şaxəsini verdikdən sonra proper hepatik arteriya adı ilə tanınır.  
Orta  suprarenal  arteriya  -  tək  damar  olaraq  çıxır  və 
suprarenal vəzini qidalandırır.  
Yuxarı 
müsariqə 
arteriyası-qastrointestinal 
sistemdə 
onikibarmaq  bağırsağın  ortasından  köndələn  yoğun  bağırsağa 
doğru  sahəni  qidalandırır.  Şaxələrindən  biri  olan  inferior 
pankreatikoduodenal  arteriya  ön  və  arxa  şaxələrə  ayrılaraq, 
yuxarıdan  gələn  arteriyalarla  pankreatikoduodenal  anastomozlar 
yaradırlar.  Digər  şaxələri  isə  jejunal  arteriyalar,ileokolik  arteriya, 
sağ kolik arteriya və orta kolik arteriyalardır.  
Renal  arteriyalar-  2-ci  bel  fəqərəsi  səviyyəsində  aortadan 
çıxır və böyrək hiluslarına doğru yönəlir.  
Testikulyar  və  ya  ovarial  arteriyalar-  kiçik  arteriyalar  olub, 
renal arteryaların həmən distalından çıxırlar.  
Aşağı  müsariqə  arteriyası  -  onikibarmaq  bağırsağın  altından 
çəp  istiqamətdə  aşağı  enir,sol  kolik  arteriya,siqmoid  arteriya  və 
düz bağırsağın yuxarı arteriya şaxələrini verir.  
Bel  arteriyaları  -  ümumiyyətlə,4  ədəd  olan  bu  arteriyalar 
qarın divarını və onurğa kanalındakı toxumaları qidalandırırlar.  
Ana  iliak  arteriyalar  - orta  xəttin  solunda  4-cü bel    fəqərəsi-
nin önündə qarın aortasından geniş terminal şaxələr olaraq çıxırlar.  
Orta sakral arteriya  - aortanın həqiqi kaudal davamı  və sonu 
olan  bu  arteriya  bifurkasiya  nahiyyəsinin  üstündə  aortanın  arxa 
divaından  çıxır.  Bel  fəqərələrinin  önündən  aşağıya  doğru 
irəliləyərək çanağa daxil olur.  

11 
 
AORTA DİVARININ MİKROSKOPİK  
QURULUŞU VƏ İNKİŞAFI 
 
 
 
Tunika intima: 
 -endotel və subendotel təbəqəsi.  
 -internal elastik membran.  
Tunika media.  
Tunika adventisiya.  
Aorta divarının qidalanması və sinir innervasiyası: 
 -qan damarları.  
 -limfa damarları.  
 -sinirləri. 
  
AORTANIN İNKİŞAFI 
 
Damarın 
ürəyə 
yaxınlığı 
və 
dolayısı 
ilə 
təzyiq 
dəyişikliklərinə  verəcəyi  təsir  ilə  meydana  gələn  quruluş 
dəyişiklikləri,  damarların  bir-birindən  fərqli  damar  quruluşuna 
sahib olmasna yol açır. Aorta ürəyə yaxın olması səbəbi ilə yüksək 

12 
 
təzyiq  dəyişilmələri  ilə  qarşılaşan,  bədənin  ən  geniş  ölçülü 
arteriyasıdır. Divarı daxildən xaricə tunika intima, tunika media və 
tunika  adventisiya olmaq  üzrə  üş təbəqədən  ibarətdir.  Bu  və  buna 
bənzər  arteriyalar  (braxiosefalik,  ana  karotid,  körpücükaltı,  ana 
iliak  və  pulmonar  arteriyalar)  tunika  mediadakı  ellastin  lamel-
lalarının  zəngin  olması  səbəbi  ilə  elastik  arteriya  olaraq 
adlandırılırlar. Aorta ən çox elastin lamelinə sahib arteriyadır, belə 
ki,  aortanın  qalxan  hissəsinin  divar  qalınlığı  təxminən  2  mm-ə 
çatır.  
 Tunika  intima-qanla  birbaşa  təmas  edən  təbəqədir. 
Qalınlığı  gənc  yetkinlərdə  1\8  mm  və  bütün  divar  qalınlığının 
1\4-ni  təşkil  edir.Yaşlaşdıqca  lipid  istehsalının  artması  ilə  bağlı 
olaraq  divarın  qalınlığı  artır.Tunika  intima  üç  təbəqədən 
meydana gəlir: 
Endotel təbəqəsi - bazal  lamina üzərinə oturan təkqatlı  yastı, 
poliqonal  hüceyrə  təbəqəsidir.Hüceyrələr  arasında  sıx  bağlantı 
vardır.Endotel  hüceyrələri  çox  incə  bir  sitoplazmaya  sahibdir  və 
çox  sayda  hüceyrə  zarı  qaynaqlı  daşıyıcı  vezikulları  sayəsində 
sitoplazma  üzərindən  maddə  daşınmasında  da  rol  oynayırlar. 
Endotelin  bu  rolu  qanın  kimyəvi  tərkibinin  qorunmasında  böyük 
əhəmiyyətə  malikdir.  Endotel  hüceyrələri,  altındakı  bazal  lamina 
ilə birlikdə immunoloji toleransı çox zəif olan toxumalardan hesab 
olunur  və  buna  görə  də  toxuma  transplantasiyalarında  mühüm 
əhəmiyyət kəsb edir.  
Endotel  hüceyrələrinin  sitoplazması  olduqca  yastı,ancaq 
geniş 
səthlidir. 
Endotel 
hüceyrələri 
tədricən 
yenilənən 
hüceyrələrdir. 
Subendotel  təbəqəsi-bir  birini  çarpazlayan  uzununa  düzülmüş 
kollagen  ve  elastin  liflərdən  meydana  gəlir.  Aralarında  az  sayda 
fibroblast,düz  əzələ  hüceyrələri  və  makrofaqlar  yerləşir.  Hüceyrələr 
və  liflər  əsas  maddə  içərisinə  yerləşmişdilər.  Bu  vəziyyətdə 
subendotel toxuması kövşək bağ toxumasıdır.  
 Tunika  media-aorta  divarının  ən  qalın  təbəqəsidir.Qalınlığı 
500  Um  olmaqla  birlikdə  qalxan  aorta  hissəsində  1,2  mm  qalınlığa 
çatır.  

13 
 
Quruluşunda  elastin  və  kollagen  hüceyrələrlə  bərabər  düz 
əzələ  hüceyrələri  də  yer  alır.  Aortanın  elastik  bir  arteriya  olaraq 
adlandırılması,  tunika  mediadakı  yoğun  elastin  lamellalardan 
qaynaqlanır. 
Tunika  adventisiya-tunika  medianın  bitib  tunika  adventisi-
yanın  başladığı  səviyyədə  son  elastik  lamel  olduqca  vacibdir.  Bu 
lameldən  xaricə  doğru tunika  adventisiya  uzanır.  Tunika  mediayaya 
nisbətdə  nazik  olan  adventisiya  təbəqəsi  kollagen  və  elastin  liflər, 
fibroblastlar,mast  hüceyrələri,  makrofaqlar  və  az  sayda  uzun  düz 
əzələ  hüceyrələri  yer  alır.  Bunlar  olduqca  kövşək  bir  bağ  toxuması 
şəklində bir arada yer alırlar.  
Aorta  divarının  qidalanması  -  böyük  arteriyalar  və  venaların 
divarları vasa vasorum adı verilən kiçik damarlarla qidalanır.  
Limfa  damarları  -  böyük  qan  damarlarının  divarında  limfa 
damarlarına  da  rast  gəlmək  olur.  Yayılmaları  itramural  qan 
damarlarına bənzəyir. İnterstisial maye,tunika mediadakı pəncərəli 
lamellər  arasında  sərbəst  dövran  edir.  Qan  təzyiqinə  bağlı  olaraq 
damar  divarı  boyunca  içəridən  xaricə  doğru  axaraq  limfa 
damarlarına boşalır.  
Sinirləri  -  simpatik  qanqlionlardan  kök  alan  vazomotor  işi                 
olan  mielinsiz  aksonlar  adventisiyada  pleksus  meydana  gətirirlər, 
bəziləri  isə  düz  əzələ  hüceyrələri  üzərində  tumurcuq  şəklində  sonlana 
bilirlər. 
 
 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə