D İalektik coğrafiYA



Yüklə 3.88 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/28
tarix27.06.2017
ölçüsü3.88 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   28

60
 isə modenizmi davamlı bir proses olaraq cəmiyyətin sosial həyat 
tərzinin fuksional nəzəri baxışlarına dair ideyalarını təklif etmişlər. 
Klassik modernizm cərəyanına əsasən coğrafiya elmi tədqiqatlarının aparıl-
masında əsasən coğrafi obyektlər arasında kompleks əlaqələrinin fərqləndirmə 
yanaşmalarına və bu məqsədlərə görə təhlillərinin aparılmasına üstünlük veril-
məsini qarşıya məqsəd qoyur. Tənqidlərə baxmayaraq  klassik modernizm cə-
rəyanının təsiri coğrafiya elmi araşdırmalarında öz üstünlüyünü tarixən müəy-
yən səviyyələrdə saxlamışdır.  
S.Lipsetin
61
 modernizm  nəzəriyyəsinə dair apardığı elm tədqiqatlarında: 
coğrafiya və iqtisadiyyat elmlərinin məntiqində pozitiv dəyişikliklərinin yaran-
masına və formalaşmasına səbəb olmuşdur. Lipsetin modernizm nəzəriyyəsinə 
qarşı çıxanlar da olmuşdur. Bunlara ilkin olaraq, qərb ölkələrində sənaye iqti-
sadi inkişafının təsiri ilə əlaqədar olaraq inkişaf etməkdə olan ölkələr arasında 
dərin sosial dəyişikliklərə gətirib çıxarmaq və sair məsələlərinin təhlilləri daxil 
edilir  (S.P.Hintington və b.). 
Modernizmin nəzəri baxışlarının fəallığı müəyyən dövrlər ərzində dəyişik-
liklərə məruz qalmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin ortalarından başla-
yaraq modernizmin nəzəri gerçəklikləri kreativ inkişaf potensialına çevrilməsi 
kimi qəbul edilməsinə səy göstərilmişdir. 
Coğrafiya elminin “yaddaşın”da modernizminin inkişafının kreativ fonunda 
dünya ölkələrinin iqtisadi-siyasi inkişafının təminatına uyğun təhlillərinin üs-
tünlüyü nəzərə alınmışdır. Kreativ iqtisadiyyatının dayanıqlığının informasiya-
sına söykənən ölkələrdə  modernizm prosesi aktivlik göstərilməsi ilə fərqlənir. 
Məntiqi olaraq inkişaf etmiş ölkələrdə modernizm ilkin olaraq özlüyündə yeni-
liklərin-innovasiyaların tətbiqində özünü göstərmişdir. Dialektik elmi kodla-
rına söykənən modernizm cəryanı coğrafi sistemlərinin dayanıqlığının səviy-
yəsinə uyğun vahid çoxfunksional strukturlarının yaranmasına stimul verir. 
                                                            
59
 Weber M. The  Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism Bern.1979. 
60
 Berman M. All That Is Solid Mets into Air. London. 1988. 
61
 Lipset S.M. Som Sosial Pequsites of Democracy. New York. 1959. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
65
 
 
Vahid çoxfunksional inteqaral coğrafi sistemlər dialektik modernizm kodları-
nın şəbəkəsinin transformasiyasına meylinin artmasına səbəb olur. 
 
 
Coğrafi zaman tsiklinin nəzəri “yaddaş”nın kodları 
    
Coğrafiya elmi “yaddaş”ın formalaşmasının şəbəkəsində tsiklli nəzəri bilik-
lərinin mövqeyi və taktikası mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Elmi mənbələrdə 
funksional tsikl tipinin zaman çoxluğunun nəzəri baxışlarına dair əsaslı araş-
dırmalar mövcuddur. F.Brodelinin
62
 tədqiqatlarında tsiklli sistemlərinin təsni-
fatı elmi mənbələrdə aktual mövzu kimi qəbul olnumuşdur. Məsələ ondan iba-
rətdir ki, aparılan tədqiqat işlərinin əsasını coğrafi zaman tsiklli elmi təfəkkür 
faktorları üstünlük təşkil edir. 
İ.Vallerstayn
63
 öz tədqiqatlarında coğrafi zaman tsiklinə yeni prizmadan ya-
naşmışdır: 
Birinci: struktur zaman = ləng gedən və uzunmüddətli trendləri özündə 
cəmləşdirən “böyük uzunluqda “zaman kəsiyi; ikinci  isə tsiklik zaman – daha 
sürətli konyunktur ritmlərinin əhatə edən zaman kəsiyi. 
 
       
      
        
 
 
 
 
İ.Vallerstayan  tədqiqatlarında belə bir nəticəyə gəlmişdir ki, zaman kəsik-
lərinin uzunluğu (davamlıq) dərəcəsinə uyğun coğrafi məkan paralelliyinin 
arasında dialektik əlaqələri mövcuddur. Məntiqi olaraq “coğrafi məkan-za-
man” kəsiyinin rasional vəhdət kimi qəbul edilməsi dialektik coğrafiya elmi-
nin konseptual çərçivəsinə daxil olan ideyalarından biri kimi mühüm elmi-
metodoloji əhəmiyyətə malikdir.  
XIX əsrin 60-70-ci illərindən başlayaraq “coğrafi zaman tsikllinin sistem” 
anlayışı coğrafiya elmi tədqiqatlarının dövriyyəsinə daxil edilmişdir. Fikrimiz-
cə, bu anlayış yeni konstruktiv ideyalarının yaranmasına və dialektik məzmun 
kəsb etməklə coğrafiya elmində yeni bir mərhələnin başlanmasına səbəb ol-
                                                            
62
 Ф.Бродель. Материальная цивилизация. М., 2006
. 
63
 И.Валлерстайн. Миро - системный анализ. М., 1998. 
  İ.Vallerstayn:  
 ABŞ-ın görkəmli elm xadimlərindən sayılır.  
“Dünya-sistem” elmi məktəbinin banilərindən biridir. 
Coğrafi məkanda asimmetrik inkişafın konsepsiyasını 
təklif  etmişdir. 

  Ağazey
 
 
muşdur. Bu
logiyasında
yaradılması
 
Coğrafi z
              
 
 
 
 
    
 
Coğrafi 
cavab olara
iqtisadi və 
fəaliyyətind
Bu nəzəri  b
Çoxxətli nə
çivəsində b
ilə həyata k
 
   
              
 
       
       
 
 
 
Elmi mə
liklər müəy
“yaddaşın”
istehsalın  t
istifadə edi
təsir edə  b
                      
64
 Ш.Монтес
65
 Moделиров
   Şarl Mo
   Cəmiyyə
maları, ins
rəfindən  q
(1748-ci il
masına təs
yalarından
Coğrafi ts
zaman kə
dinamikd
tiv funksi
malikdir. 
nal A. Qur
u dialektik i
a keyfiyyətc
ından ibarət
zaman tsikl
                  
zaman tsikl
aq yeni məz
siyasi form
də çoxxətli 
baxışa ilk d
əzəri  baxışı
bir neçə anı
keçirilən ide
                 
ənbələrə əsa
yyən sahəl
da tsiklli d
tsiklli indek
ilir. Dou-Jo
biləcək hər 
                      
скье. Избранн
вание и анало
onteskye:  fra
ətin idarə  ed
san coğrafiya
qiymətləndir
l)  əsəri Avro
sir göstərmiş
n ABŞ Konst
sikllər = 
siyində 
ir və ak-
iyaya 
rbanzadə
 
idealoji məz
cə komplek
t olmasıdır.
linin nəzəri
                ▼
llər ölkənin
zmuna çevri
malaşmaların
nəzəri bax
dəfə  Ş.Mon
ın elmi ma
mda coğraf
eyalarının tə
                  
asən ölkələr
ər arasında
dəyişmələr  s
ksləşdirilmə
onsun nəzər
bir faktor 
                
ные произвед
огия. М., 200
ansız  filisofu
dilməsinin hü
asının aktual 
rilmişdir.  O
opada coğra
şdir. Montesk
tutusiyasında
Coğrafi t
spektrli i
kişafının
tsiklinin
müəyyən
66 
 
zmun ilkin 
ks araşdırma
   
i baxışları a
▼                
n struktur po
ilməklə fəa
na məruz qa
xışlarında  m
nteskye
64
 tər
ahiyyəti ond
fi sisteminin
ədbiqi kimi 
                  
rinin inkişaf
a tsiklli əla
sistemində
əsi formulas
ri baxışına  ə
qiymət ind
дения. М.,195
09. 
fu. 
üquqi əsaslar
problemləri
Onun “Qanu
afiya elmi m
kyenin siyas
a istifadə edil
tsikllər = gen
iqtisadi-siyas
n caoğrafi zam
variantlarını
n edir.   
olaraq coğr
alarının üst
aşağıdakı m
                  
otensial dəy
liyyət göstə
almışdır. Co
mühüm möv
rəfindən  m
dan ibarətd
n müxtəlif m
qəbul edilir
                  
fının proses
aqələrini po
Dou-Jons  t
sı mühüm t
əsasən tələb
dekslərinin 
55. 
rına dair ara
, tədqiqatçıla
nların ruhu
məktəbinin ya
si və hüquqi
lmişdir.
 
C
x
ti

m
niş 
si in-
man 
ı 
rafiya elmin
tünlüyünə  im
məzmunu eh
                  
yişmələrinin
ərmiş və tar
oğrafi tsikll
vqeyi və  ön
münasibət bi
dir ki, eyni 
məzmunlu 
r. 
                  
ində baş ve
ozur.
65
 Coğ
tərəfindən  i
tədqiqat mə
b  və  təklif 
hərəkət din
aşdır-
ar tə-
”adlı 
aran-
 ide-
Coğrafi tsikll
xən ölkələrin
ik inkişafının
ərinin çərçiv
mamlayır. 
nin metodo
mkanlarının
htiva edir: 
                  
n tələblərinə
rixən hər bir
li sisteminin
nəmi vardır
ildirilmişdir
zaman çər
“ölçülməsi”
          
erən dəyişik
ğrafiya elm
irəli sürülən
ənbəyi kim
səviyyəsinə
namikasında
lər = tari-
nin dialek-
n sərhəd-
vəsini ta-
-

  
ə 
r  

r. 
r. 
-
” 
-
mi 

mi 
ə 


Dialektik coğrafiya
 
 
 
67
 
 
mütləq  şəkildə öz əksini tapacaqdır. Bu ideyalar iqtisadi inkişafının tsiklli 
idarə olunmasının coğrafi zaman kodlarından biri kimi istifadə edilir.
66
 
Ralf N.Elliot tərəfindən bazar təhlilinin rasionallığını özündə  əks etdirən 
dalğa (tsikl) nəzəriyyəsini təklif etmişdir. Onun fikrinə görə  əsasən bazarda 
coğrafi zaman kəsiyində hər hansı bir qiymət dəyşikliyi müəyyən əhəmiyyətli 
informasiyanın nəticəsidir və eyni zamanda özü də müəyyən  əhəmiyyətli 
informasiyalar yaradır. Dalğa nəzəriyyəsində  həmçinin bazarda qiymətlərin 
tsiklli hərəkəti ciddi struktura malik ardıcıllığını da özündə əks etdirir. Möv-
cud  şəraitdə  ərazi-istehsal tsikllər sistemini dalğa nəzəriyyəsinə uyğunlaşdır-
maq coğrafiya elminin konstruktiv məsələsi kimi faydalıdır. Hər bir ölkənin 
kompleks iqtisadi strukturlarının təşkili və idarə ediləsində = resurs-istehsal-
bazar = tsiklinin formalaşdırılması  və optimallaşdırılması ilkin olaraq dalğa 
nəzəriyyəsinə uyğunlaşdırılmasını tələb edir. 
Fikrimizcə, coğrafi zaman tsikllinin inkişafı hər bir ölkənin dayanıqlı iqti-
sadi-sosial önəminə doğru diversifikasiya hərəkətinin göstəricisidir. Bu hərə-
kət ritmik olaraq ərazi-istehsal strukturunun funksional effekliyini yaratmaqla 
yanaşı, onun optimal səviyyəsində coğrafi zaman tsikllik qabiliyyətini də for-
malaşdırmışdır. 
Problemə aid alman iqtisadi fikir tarixinin banilərindən sayılan K.Marks 
tsiklli inkişafa dair fəlsəfi yanaşmaları geniş məzmun kəsb etmişdir. Onun ide-
yasına görə tsiklli inkişaf 40-50–100 il deyil, hər 8-10-12 ildən bir baş verir. 
Məlumdur ki, tsiklli inkişaf hər bir ölkədə baş berən iqtisadi, siyasi gerçək-
liklərindən asılıdır. Məntiqi olaraq, 1825-ci ildə ABŞ və Avropanın bəzi ölkə-
lərində sənaye böhranı; 1990-1993-cü illərdə Yaponiya və Avropanın bəzi öl-
kələrində istehsal sahələrinin həcminin enməsi baş vermişdir. Dünya iqtisadiy-
yatında (2009-2010-cu illərdə) baş verən maliyyə böhranı demək olar ki, iqti-
sadi inkişafının sabitliyinə mənfi təsir göstərmişdir. 
Coğrafi zaman tsikllik inkişafına uyğun olaraq aşağıdakı ümumiləşdirilmə-
lərini göstərə bilərik.  
Coğrafi zaman tsikllik dinamikası müəyyən tarixi inkişaf dövrlərdə yaran-
mış və təkrarlanmaya (təxmini olaraq 50 ildən bir) məruz qalmışdır.  
Təxmini olaraq XVIII əsrin axırlarında istehsalın  ərazi təşkili üçün ilkin 
texnologiyalarının tətbiqi ilə coğrafi zaman tsiklliyinin formalarının yaranma-
sına səbəb olmuşdur. İkinci coğrafi zaman tskillik – Avropa ölkələrində yeni 
tipli kapitalist formasiyalı iqtisadi struktur sahələrinin elmi əsaslarla təşkilin-
                                                            
66
 Dörd Dou-Jons indeksi mövcuddur: sənaye indeksi, nəqliyyat indeksi, kommunal indeksi, 
     ümumiləşdirilmiş Dou-Jons indeksi. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
68 
 
 
dən ibarət olan dövrü. Bu dövrü tsiklli inkişaf XIX əsrin əvvələrindən başla-
mış,  əsrin ortalarına qədər davam etmişdir. Avropa ölkələrində  əl  əməyinin 
mexaniki çevrilməsi, nəqliyyat-iqtisadi  əlaqələrinin formalaşması, istehsal 
komplekslərinin inkişafı və s. coğrafi zaman tsikllinin dinamikasının artmasına 
səbəb olmuşdur.  
Coğrafi zaman tsikllinin üçüncü dövrü üçün xarakterik olan: elmi kəşfləri-
nin praktikaya tətbiqi, makrosənaye sahələrinin optimal varinatlarının fəaliy-
yəti, TMK-nin inkişafı, dünya ölkələrinin sistemində “qütbləşmə”nin hökm-
ranlığı və s. baş vermişdir (XX əsrin əvvəllərindən başlamış, ortalarına qədər 
davam etmişdir). 
Dördüncü dövr üçün optimal sayılan innovasiya, informasiya, biotexnologi-
ya, gen mühəndisliyi, yeni enerji mənbələrinin kəşfi, insan kapitalının gerçək-
liyi və s. nailiyyətlərə əsaslanan coğrafi zaman tsikllik dayanıqlı inkişaf pro-
seslərinin qloballaşmasının təsiri altında formalaşmışdır.  
 
 
Dialektik coğrafiya elminin informasiya kodunun təbiəti 
 
Elmi mənbələrində coğrafiya və informasiya anlayışlarının ideya məzmunu 
dialektik məntiqinin özünəməxsus kodları  fəaliyyət göstərir. Məna ifadəsi 
onunla izah edilir ki, coğrafiya elmi məntiqinin araşdırmaları bilavasitə infor-
masiya və onun genetik kodlarının əlaqə vəhdədliyi ilə baxlıdır. Bəşəri xarak-
ter daşıyan informasiyanın təbiəti müasir və  gələcək inkişafının “genefon-
dunu”nun davamlığını  təmin etmək qabiliyyətinə malikdir. Coğrafiya elmi 
“yaddaşın”ın infornasiya təbiətinin praktikasının tədbiqi xarakterinə əsaslanan 
“genefond”nu aktivləşdirməsi və elmi inkişafının təminatında informasiya 
mənbələri mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Elmi informasiya təminatına uyğun 
olaraq ərazi potensialının iqtisadi-sosial cəhətdən kompleks mənimsənilməsi-
nin statusuna çevriməklə optimal mühit yaradır. 
Dialektik coğrafiya elmi mənbələrində informasiya sisteminin əsasını da 
konstruktiv tədqiqatlarının rasional ideyaları üstünlük təşkil edir. Məsələnin 
önəmi ondan ibarətdir ki, informaisyanın kompleks məntiqində mürəkkəb 
strukturlar fəaliyyət göstərir:       
                                                                                                ▼ 
{D
1
}            {D
2
}           {D
3
}          
 
{D
n
}
 
{R
1
}           {R
2
}            {R
3
}           
 
{R
n
}
 
{G
1
}           {G
2
}           {G
3
}            {G

}
 
{K
1
}           {K
2
}            {K
3
}            {K
n
}
 
                   
 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
69
 
 
{D} = informasiyanın coğrafi mühitlə əlaqəsi; 
{R}= informasiyanın enerji-istehsal  tsikllin “cazibə qüvvə”si ilə əlaqəsi; 
{G}= informasiyanın rasional mənbələrinin effektliyi;   
{K}= informasiyanın kompleks coğrafi tədqiqatlarda tədbiqi.  
                          
Dialektik coğrafiya elmi informasiyasının “resurs-istehsal-dayanıqlı inki-
şaf” reaksiyası nisbətində ölkənin makroiqtisadi strukturunun optimallığını tə-
min edir. İnkişaf etmiş sənaye ölkələrində baş verən keyfiyyətli inkişaf səviy-
yəsi bununla ölçülür. ABŞ, Yaponiya, Almaniya, Faransa, Böyük Britaniya və 
s. ölkələrin dayanıqlı inkişafı elm tutumlu, kapital tutumlu informasiya şəbə-
kəsinə malik olması ilə digər ölkələrdən fərqlənirlər.  
Coğrafiya elmi informasiyasının önəmli tərəflərinə aşağıdakıları aid etmək 
olar. 
 
 
Coğrafiya elmi informasiya - ərazi resurs potensialının” enerji-istehsal” 
sahəsinin “güc” qüvvəsində  fəallıq göstərir. Bu fəallığının nəticəsində 
“resur-istehsal-dayanıqlı inkişaf” modeli ölkənin kompleks diversifika-
siya sahələrini hərəkətə gətiməklə yanaşı,iqtisadi-siyasi sabitliyinin for-
malaşmasında effektli mövqe nümayiş etdirir. 
İnformasiya - dayanıqlı inkişafın  əsas elementlərindən biri sayılır. Bu 
səbəbdən də ölkədaxili və ölkələrarası kompleks iqtisadi-sosial sistemi-
nin yaradılmasında və idarə edilməsində funksional effektliyini təyin 
edir.  
Coğrafi informasiya - ölkənin strateji-siyasi maraqlarının sərhədlərini 
genişləndirir, ölkələr arasında yaranan asılılıq dərəcəsini nisbətən zəif-
lədir, aktiv həyat  şəraitini formalaşdırmaqla yanaşı, sosial sahələrinin 
idarə edilməsində yenilik yaradır. 
 
 
Dialektik coğrafiya elmi mənbələrində informasiyanın mühüm əlamətlərin-
dən biri də  hər bir ölkənin (rayonun) dayanıqlı inkişafının təminatında  şaxə-
lənmiş iqtisadi-sosial strukturlarının formalaşması  səviyyəsinin aktivləşməsi-
nin təmin edilməsidir. Bu təminat ilk növbədə ölkədə kapital yığımının fəaliy-
yətini və o cümlədən geosiyasi, geoiqtisadi böhranlarının qarşısının alınması-
nın faktorlarını özündə nümayış etdirir.  
Dialektik coğrafiya elmində informasiyanın məntiqi təbiəti bir çox sahələri-
ni  əhatə edir. Bunu nəzərə alaraq aşağıdakı yanaşmada problemlərə aydınlıq 
gətirilmişdir. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
70 
 
 
                                                            
 
 
 
                                                                                                          
               
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Elmi mənbələrinin təhlili və ümumiləşdirmələrinə əsasən, coğrafiya elmi-
nin nəzəri-praktiki yanaşmalarının və onların funksional idarəedilməsi yalnız 
məntiqi informasiya mənbələrinə  əsaslanmaqla effektli tədqiqatlarının apaıl-
masını mümkün edir.  
İdealoji elmi yanaşma kimi “funksional təbiətinə görə” və “coğrafi-tarixi tə-
biətinə görə” “zaman-məkan” təbiətinə görə informasiya məntiqi ümumi coğ-
rafiya elminin fundamental tədqiqat bölmələrindən sayılır. Bu səbəbdən də el-
mi informasiya təminatı ümumdünya xarakterli olub, fundamental iqtisadi-so-
sial və siyasi problemlərinin həlli yolunda rasional mənbələrinin tərkib hissəsi 
kimi tədqiqat prosesində aktuallıq kəsb edir. Təhlilərə əsasən, demək olar ki, 
fundamental coğrafiya elmi baxışlarının dialektikasında müxtəlif tipli informa-
siya əlaqələrinin məntiqinin mənbə fərqlərinin praktikası daha faydalı sayılır. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Coğrafiya elmi informasiya məntiqinin təbiəti 
Funksional təbiətinə görə 
Coğrafi-tarixin təbiətinə görə 
1. “Coğrafi mühit-cəmiyyət”: 
*Coğrafi mühit-cəmiyyət” əlaqələrin  
   səbəb və nəticələri 
*Cəmiyyətin  iqtisadi siyasəti. 
*Cəmiyyətin sosial qrumları 
2.Coğrafi  təfəkkür gerçəkliyi: 
*Coğrafi təfəkkürun reallıq miqyası. 
*Ərazi resursların mənimsənilməsi 
*Coğrafi-iqtisadi modelin  mövqeyi 
*Coğrafi  nəzəri baxışların praktikası 
1. “Zaman-məkan” dialektikası: 
* Antiq dövr coğrafiyası. 
*Orta dövr coğrafiyası. 
*Yeni dövr coğrafiyası. 
* Ən yeni dövr coğrafiyası. 
2. Coğrafi-tarixi yanaşma:  
*Ətraf mühitin dərk edilməsi. 
*Tarix- insan  fəaliyyətin önəmi. 
*Tarixi-coğrafi  təcrübənin yeni       
   formada  praktikasına baxış. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
71
 
 
 
 
 
 
 
 
 İKİNCİ BÖLMƏ 
 
RADİKAL DİALEKTİK COĞRAFİYA 
KONSEPTUAL ELMİ YANAŞMALARI 
 
        
 
Dialektik  coğrafiya elminin radikal məntiqi    
 
 
Radikal  coğrafiyanın  dialektik  baxışları 
 
 
Radikal coğrafiya: iqtisadi-sosial inkişafının informasiya fenomeni 
 
 
“Dünya sistem” konsepsiyası və rasional elmi əsasları 
 
         
 
 
 
 
 
 
 
 
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
72 
 
 
 
Beşinci önəm             
Dialektik  coğrafiya  elminin radikal  məntiqi
                                     
 
 
 
 
 
 
 
Dialektik radikal coğrafiya elminin konstruktiv mahiyyəti 
 
Radikal coğrafiya = dialektik mənbələrə söykənən və coğrafiya elminin 
nəzəri-metodoloji sintezindən formalaşmış konstruktiv elm sahəsidir. Radikal 
coğrafiya yönümlü ilkin araşdırmalar ABŞ coğrafiya elmi məktəbinin  nü-
mayyəndələri tərəfindən konstruktiv olaraq dəyərləndirilmişdir. Radikal coğ-
rafiya elminin yaradıcılarından sayılan Harvi D. (Kharvi D.) tərəfindən aparı-
lan tədqiqatlarının konstruktiv yanaşma tərzinin  əhəmiyyətinin mühüm möv-
qeyə malik olması ilə  fərqlənir. D.Harvi tərəfindən irəli sürülmüş “sıxılmış 
məkan və zaman” anlayışı coğrafi məkanın miqyasına baxışında dialektik 
dəyişmələrinin fonunda mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir.  
 
 
 
 
 
          
 
    
Radikal coğrafiya elmi araşdırmalarında istifadə edilən və bu gündə öz də-
yərini saxlayan müxtəlif medologiyanın elmi-praktiki əsasları ilə  fərqlənən 
coğrafi problemlər fəaliyyət göstərir. Bu mənada radikal coğrafiya elminin 
metodologiyasını aktuallaşdıran iki mühüm konstuktiv yanaşma ideyalarını  
göstərmək olar. 
Birincisi, coğrafiya elminin həm fəlsəfi baxışlarında və  həm də onun təd-
qiqat metodologiyasında müəyyən səviyyələrdə çatışmamazlıqlarının olması 
müşahidə olunur. Bu çatışmamazlıqlarının səbəbindən XIX əsrdən başlayaraq 
radikal coğrafiya elmi tədqiqatlarının məzmunu  aktivləşmiş, yeni ideyalarının 
əmələ  gəlməsinə  şərait yaranmşdir. Məntiqi yanaşma bundan ibarətdir ki, 
konstruktiv dialektik tədqiqatlarının nəticələrinin əsasında coğrafiya elmi mək-
 Harvi Devid (ABŞ): Radikal coğrafiya elminin banilərin-
dən sayılır. Coğrafi məkan elmi məktəbinin yaradanlarından 
biridır. Onun “Сoğrafiyanın elmi təhlili” (“Explanation in 
Geograpu”)  əsəri nəzəri və  fəlsəfi cəhətdən qiymətlidir. 
“Kosmopolitizm və coğrafi azadlıq” monoqrafiyası coğra-
fiya elminin dəyərli  tədqiqat  əsəri hesab edilir.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə