D İalektik coğrafiYA


Coğrafi - iqtisadi  idrak  məntiqinin  qeyri-müəyyənlik  halı



Yüklə 3.88 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/28
tarix27.06.2017
ölçüsü3.88 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   28

 Coğrafi - iqtisadi  idrak  məntiqinin  qeyri-müəyyənlik  halı 
  
 
Qlobal dayanıqlı inkişafının miqyasında coğrafi-iqtisadi idrak modellərinin 
və onlarda baş verən qeyri-müəyyənlik çərçivəsinin reallıqları ilə rastlaşır. Coğ-
rafi-iqtisadi modellərinin informasiyasın mənbəyində olan qeyri-müəyyənlik 
halları başqa modellərdən köklü surətdə fərqlənir. Elmi cəhətdən təhlil aparar-
kən mənbə kimi coğrafi-iqtisadi idrak modelinə aid aşağıdakı məzmunda yanaş-
malarını, rasional mənbələrini və informasiyalarını göstərmək mümkündür.  
 
D  
D

, D
2
 , D
3
  ... D

   
D = Coğrafi idrak  biliyinin “məhsuldarlığı”. 
G  
G
1
 , G
2
 , G
3
 ...  G
n
   
G = Qeyri-müəyyənllik  modelinin keyfiyyət  ifadəsi. 
R  
R
1
,  R
2
 ,  R
3
 ...  R
n
   
R = Qeyri-müəyyənlik modelinin informasiya  mənbələri. 
E  
E
1
 ,  E
2
 ,  E
3
  ... E
n  
E = “Tələb-təklif” arasında  rasional mənbələr. 
 
 
 Coğrafi  idrak məntiqinin qeyri-müəyyənlik  mənbələri. 
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
56 
 
 
 Qeyri - müəyyənlik şəraitində qərarla-
rının qəbul edilməsinin “keyfiyyətlə 
ifadəsi” coğrafiya elminin mühüm dia-
lektik tədqiqatın gerçəkliklərinin əsas-
larına daxildir.
Qeyri-müəyyənliyinin təsnifatının əsasında coğrafi-iqtisadi struktur sahələ-
rinin təşkili və idarə edilməsinin optimal variantlarının müəyyənləşdirilməsinə 
şərait yaranır. Bu variantların  əsasında coğrafi-iqtisadi idrak funksional ele-
mentlərinin informasiya faktlarına istinad edilərək kompleks proqramların hə-
yata keçirilməsinə reallıqlar yaradılır. Ona görə də variant proqnoz göstəricilə-
rini ancaq müəyyən ehtimalda coğrafi-iqtisadi inkişafın funksiyalarının taktiki 
və faktiki göstəriciləri ilə üst-üstə düşə bilər. 
Qeyri-müəyyənlik funksional proseslərinin ehtimal informasiyanın mənbə-
yinin tədbiqi, nəticələri qloballaşan cəmiyyətinin optimal inkişafı üçün ideya 
gerçəkliyinə çevrilmişdir. Bu səbəbdən də dayanıqlı inkişafın idarə edilməsin-
də əsas problem qərarların qəbulu əsasında qeyri-müəyyənlik təsnifatının dia-
lektikasında özünü  biruzə verir. 
Dialektik coğrafiya elmi araşdırmalarında qeyri-müəyyənliyinin təminatın-
da siyasi, texnoloji, coğrafi mühit, sosial-psixoloji və s. faktorlar özünü tən-
zimləmə funksiyalarinda  göstərir. 
 
 
 
 
 
 
 
Qeyri-səlis məntiq nəzəriyyəsinə görə (L.Zadə  məntiqi) idrak sistemləri 
fizru sistemlərə aid edərək  əsaslandırmişdır ki, insan düşüncə  və biliklərinin 
əsas rol oynadığı humanistik sistemlərinin araşdırılmasında adi kəmiyyət təh-
lilinin metodlarını effektli hesab etmək olmaz  
Coğrafi-iqtisadi idrak modelnin “məhsuldarlığı”nın artırılması, makrostruktur 
səviyyənin qorunması, monetar və fiskal siyəsətin koordinasiyasının,qlobal 
mühitinin yaxşılaşdırılması və s. effektli ideyalarının tədbiqinin əsaslandırılması 
prosesində qeyri-müəyyənliyin optimal mənbələri daha çox effektli hesab edilir.  
Coğrafiya idrak məntiqinin infor-
masiya məlumat və göstəriclər pro-
seslərini xarakterizə edən tədqiqatlar 
göstərir ki, insanlar qərar qəbuletmə 
mərhələsində  hər  şeydən  əvvəl sözlə 
düşünür. Bu da keyfiyyətin kəmiyyət-
lə əvəz edilməsində köməkçi rol oynayır
   F.Nayt:  ABŞ iqtisadisadçı alimi.   
   İqtisadi inkişafın qeyri-müəyyənlik ideyasını təklif etmişdir. 
Müasir  dövrdə  qloballaşan  cəmiyyətin  dialektik  önəmində  
qeyri-müəyyənlik yanaşmalarından geniş istifadə edilir. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
57
 
 
Qeyri-müəyyənliklə,qeyri-səlisliklə mübarizədə vaxti ilə formal məntiqin 
yaranması müvəffəqiyyət kəcb edilirdi. Bu sahədə tədbiq edilən məntiqi nəti-
cələr  ehtimal nəzəriyyəsinin yaranmasına geniş miqyasda imkan yaratmışdır. 
 
 
İnnovativ  coğrafi - iqtisadi tədqiqatın  məzmunu  
 
İnnovativ coğrafi-iqtisadi idrak ifadəsinin təsnifatında: coğrafiya elmi müstə-
visində iqtisadi inkişafın praktikasının həyata keçirilməsinin vəhdəti kimi an-
layışlarını özündə birləşdirir. Bu vəhdət anlayışı innovativ tərəqqi və coğrafiya 
elmi təvəkkür təbiətinin iqtisadi struktur funksiyalarının miqyası ilə ölçülür: 
*resurs potensialının “kəmiyyət - keyfiyyət” transformasiyasının elmi-tex-
niki və intellektual tədbirlər sistemi kimi qəbul edilir; 
*qlobal-innovativ “reaksiyası”nin dayanıqlığında “ərazi-istehsal tsikllik” 
ritminin dinamik kompleks prosesidir və s.  
Müasir dövrün tələbləri baxımdan innovativ coğrafi-iqtisadi inkişafının sə-
viyyə göstəricilərinin  əhəmiyyətli dərəcdə  dəyişiklikləri qlobal məzmunla 
ifadə olunur. Məsələ ondan ibarətdir ki, inkişaf etmiş makrosənaye ölkələrin 
sıraları (ABŞ, Yaponiya və s) “bilik iqtisadi inkişafı”nın optimallıq səviyyəsi-
nin yüksəlməsinin nəticəsində dünyanın“güc qüvvəsi”nə çevrilmişdir. İnnova-
tiv-texnologiyalarının tədbiqi siyasətinin nəticəsində dünya iqtisadiyyatının 
inkişaf sferasında çalışanların xüsusu çəkisinin qloballaşan cəmiyyətinin bir 
hissəsinə çevrilməsinə  cəbəb olmuşdur.
54
 
İnnovativ makrosənaye ölkələrinin davamlı inkişafına paralel olaraq şaxə-
lənmiş ərazi-istehsal struktur tsikllərin sərhədlərinin “coğrafi genişləndirilmə-
si” siyasəti həyata keçirilir. Buraya daxildir: elmtutumlu, kapitaltutumlu və 
eləcə də xammal tutumlu makroiqtisadi struktur sahələrinin ərazi təşkili və şa-
xələnmiş iqtisadi strukturun diversifikasiyasının müəyyən edilməsi və s.  
Müasir dövrdə dünyanın yüksək texnologiyalar bazarı ildə 2,5 trilyon $ 
həcmində qiymətləndirilir. Bunun 39%-i ABŞ-ın, 30%-i Yaponiyanın, 16%-i 
Almaniyanın, yerdə qalan dövlətlərin payına isə 15% düşür. 
Dünya dövlətlərinin siyasi mövqeyi intellektual potensialının yüksəldilmə-
sinə, texnologiyalarının yaradılmasınaüstünlük verirlər.  
Fransa tədqiqatçısı M.Korzye göstərir ki, dünya hazırki mərhələdə istehsal-
da prioritet əhəmiyyət kəsb edən insan amilinin irəli çəkilməsindən ibarətdir. 
Bu o deməkdir ki, müasir rəqabət bazarında hərtərəfli yeniləşməyə görə müba-
rizə gedir. Burada insan resurslarının mərkəzi rolunun dərk edilməsi, yeni texno-
loji ideyalarının praktikası, elmtutumlu məhsullarının istehsalı ön plana çəkilir.  
                                                            
54
 Динамическая теория информасия. М., 2012. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
58 
 
 
Məsələ ondan ibarətdir ki, coğrafiya elminin kompleks tədqiqat prosesinin 
miqyasında iqtisadi siyasətin konturlarının inkişafında innovativ proseslərinin 
tədbiqi daha çox aktivlik nümayiş etdirir. Aktiv mövqeyə malik olan innovativ 
funksiyalarının əsaslandırlması prosesinin elmi təhlilində “qlobal informasiya 
indeksi”  metodiki miqyasından istifadə olunur (Metricinet.com “The Global 
New Economy Index:a Cyber-Atlas”, 2-nd edition, 2000). 
Qlobal informasiya indeksindən istifadə əsasında aparılan təhlillər göstərir 
ki, ABŞ-ın texnoloji yenilikləri və bunun nəticəsində formalaşan innovativ 
strateji-iqtisadi mexanizminin əsasını təşkil etdiyi üçün dünyanın lider ölkəsi-
nə çevrilməsinə səbəb olmuşdur. Belə ki, ABŞ-ın ÜDM-də elektron ticarətin 
xüsusi çəkisi 15.6%-ə bərabərdir. Yaponiya informasiya iqtisadiyyatı indeksi-
nin tempinə görə ikinci yerdə durur. Yaponiya iqtisadiyyatının qloballaşma in-
deksi də maksimum səviyyəyə çatmışdır. 
Şimali Avropa ölkələri (İsveç, Norveç, Belçika, Finlandiya)  kifayyət qədər 
telekommunikasiya sferasının dayanıqlığı ilə  fərqlənirlər. Asiya ölkələri son 
dövrlərdə (Çin, Hindistan, Sinqapur, İndoneziya və s.) innovativ iqtisadi in-
kişafının telekommunikasiya sahələr üzrə  fəallıq göstərirlər.  İnkişafın qeyri-
bərabərliyi və qlobal assimmetrikliklə yanaşı ayrı-ayrı ölkələrinin (İsrail, Rusi-
ya, Braziliya, Argentina və s.) innovativ iqtisadi inkişafa malikdirlər. 
55
 
Son dövrlərdə “insan resursları = kapital resursları = təbii resursları = tex-
noloji resursları” strategiyasi əhəmiyyətli dərəcədə transformasiyaya məruz 
qalmışdır. Bunun müqavilində qlobal miqyas çərçivəsində innovativ iqtisadi 
inkişafın təkamülü üçün “Elektron kommersiya üzrə qlobal dialoq çərçivəsi”, 
“Qlobal internet-layihə çərçivəsi” və s. konstruktiv tipli layihələr tətbiq olun-
maqdadır. 
İnnovasiya fəallığının praktikasında TMK-ın mühüm metodiki proqramları 
həyata keçirilir. Yaponiyanın “Soni” TMK-nın ilkin mənbəyi kiçik emalatxana 
(1946-cı ildə) radioqəbuledicilərin yığılması ilə məşğul olmuşdur. Sonrakı il-
lərdə şirkət tərəfindən dünya bazarlarında analoqu olmayan məhsulların isteh-
salına, məhsulun keyfiyyətinə və s. diqqət yetirilmişdir. Məsələ ondan ibarət-
dir ki, “Soni” kompaniyası hər il elmi-tədqiqat və sınaq layihələri işləri üçün 
texniki laboratoriyalara milyardlar sərf edir. 
Dünyanın ən qabaqcıl TMK-dan biri ABŞ-ın İBM “İnternational Bussines 
Machines”-dir. Onun illik gəliri 5,3 milyard $ hesablanmışdır. İBM-in inkişa-
fının səbəbləri işgüzarlıq mədəniyyətinin yüksək olması ilə  əlaqələndirilir. 
Korporasiyada istehsal olunan məhsul, onun istehsal həcmi, işçilərin sayı, is-
                                                            
55
 Qurbanzadə A.A. Dünya ölkələri: Siyasi-iqtisadi və dialektik coğrafiyası. Bakı, 2013. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
59
 
 
tehsal texnologiyası dəfələrlə dəyişmiş və dəyişməkdədir. Lakin, korporasiya-
da dəyişməz bir şey vardısa, o da onun işgüzar fəaliyyət prinsipləridir.  İBM 
yaradan Uiltsonlar ailəsinin “Biz mənəviyyatımızdan başqa hər bir şeyi də-
yişirik” ifadəsi bütün dövrlər üçün əsas ideya mənbəyi hesab edilir.   
 
 
Coğrafi - iqtisadi “ideal” model funksiyasının rasionallığı       
 
Təklif etdiyimiz ideyanın  əsas elmi-praktiki mahiyyəti ondan ibarətdir ki, 
coğrafiya elminin öyrəndiyi funksional iqtisadi “ideal” modelinin diversifi-
kasiyasının tsiklləri yeni məntiqə söykənir. Məntiqi məzmunu ondan ibarətdir 
ki, funksional  tsiklinin “ideal” model  informasiyası effektlik  yaradır, bunun-
la yanaşı coğrafi-iqtisadi inkişafının fonunda “energetik  güc”ün formalaşma-
sını tamamlayır. Bu səbəbdən də “ideal” model ölkənin dayanıqlı iqtisadi-
sosial və siyasi inkişafın təsadüfi ideyası deyil, o, bütovlikdə cəmiyyətin  dia-
lektikasının təbii vəhdədi kimi fəaliyyət göstərir.
56
 Dayanıqlı inkişaf fonunda 
baş verən “energetik güc”ün dəyişkənliyinin cazibə qüvvəsinin miqyasının 
çərçivəsində regionun (ölkənin) struktur modelinin “məhsuldarlığı”nın rəqa-
bətqabiliyyətliyini aktivləşdirir. 
Dayanıqlı inkişafın “ideal” modeli  və onun tsiklli diversifikasiyası sosial-
iqtisadi inkişafının şaxələnmiş sahələrinin ərazi təşkilini təmin edir. Qlobal st-
ruktur siyasətində baş verən dəyişikliklər prosesi duzxətli asılılıq üzrə deyil, 
dialektik hərəkət çərçivəsinin tsikllinin asıllıq gerçəkliyinin fonunda dəyişilir. 
Bu asılılıq səbəbindən də ölkənin iqtisadi inkişafında baş verən dəyişikliklər 
prosesinin “zəncirvari” (tsikli) struktur funksiyalarını özündə birləşdirir. 
Elmi təhlilin fonunda “ideal” model: şaxələnmiş ərazi-istehsal strukturunun 
dayanıqlı inkişafının (istiqamətlənmiş) nəzəri = modelidir. Nəzəri “ideal” 
modelinin dayanıqlı inkişafında “hərəkətverici ideya” ərazi-istehsal diaqnosti-
kasının bazisi hesab edilir; funksional modeli isə ərazi-istehsal diaqnostikası-
nın ümumi dayanıqlı tendensiyaya əks səviyyədə dəyişməsinin funksiyalarını 
özündə birləşdirir. 
“İdeal” model  = hər bir ölkənin optimal inkişafının elə bir sistemdir ki, o 
tədqiqat obyektini əks etdirməklə yanaşı, dialektik coğrafiya elminin tədqiqa-
tının məzmununda praktika ilə uzlaşmasını təmin edir və onu aktivləşdirir. Bu 
səbəbdən də “ideal”model ümumi coğrafiya elminin tədqiqat metodologiyası-
nın hərəkətverici  mənbəyidir.  
                                                            
56
 Qurbanzadə A.A. Regionalogiya. Bakı, 2013. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
60 
 
 
Funksional “ideal” modelinin anatomiyasınin  müqayisəsi göstərir ki, hər 
bir tsiklli inkişafın tərəqqisi və ya tənəzülü hərəkətin “tədqiqat & praktika” sə-
viyyəsi ilə bağlıdır. Bu ideyanın elmi-praktiki əhəmiyyəti ondan ibarətdir ki, 
tsiklli inkişafının dəyərləri ön plana çəkilir və bəşəri xarakterə çevrilməsi ilə 
əlaqələndirilir. Bu çevrilmələr öz təbiəti etibarilə coğrafiya elminin nəzəri təd-
qiqat obyekti olub ərazi resurslarının kompleks istifadəsində struktur sahələri-
nin optimal səviyyəsini müəyyən edir. 
Ərazi-istehsal strukturunun optimal təşkili, idarə olunmasının kompleksli-
yində funksional coğrafi “ideal” modelinin qurulması  və praktikada istifadə 
edilməsi coğrafiya elmi tədqiqatlarının effektli aparılmasında mühüm əhəmiy-
yəti vardır. Bu səbəbdən də “ideal” modelinin  əsasında  nəzəri coğrafiya elmi-
nin məntiqində funksional struktur siyasətinin həlli yollarında imkanlarının 
yaranmasıdır.                          
Coğrafi-iqtisadi “ideal” modelin reallıq dərəcəsi göstərir ki, təbii xammal 
resursları ilə zəngin olan İEOÖ inkişafına uyğun optimallıq səviyyəsi daha çox 
yüksək göstəriciyə malik olmur. Dayanıqlı inkişaf konsepsiyasının ümumiləş-
miş strategiyasının gerçəkliyinə uyğun olaraq inkişaf etməkdə olan ölkələrdə 
baş verən konyuktur dəyişkənliklər resurslardan kompleks istifadə edilməsinə 
mənfi təsir göstərir. 
İnkişaf etmiş  sənaye ölkələrində “ideal” modelinin təminatında resurs po-
tensialından kompleks istifadə edilməsi səbəbindən struktur sistemləri daya-
nıqlı iqtisadi güc qüvvəsinə çevrilməsinə  səbəb olmuşdur. Buraya daxildir = 
resurslardan elmi əsaslarla istifadə edilməsi, istifadə edilən resursun “kəmiy-
yət-keyfiyyət” potensialının yüksəldilməsi; istehsal tsikllərinin əsasında ərazi-
iqtisadi kompleksinin optimallığının yaradılması; bazar konyukturunun iqti-
sadi-sosial təminatı  və s. 
Resurs potesialından “kəmiyyət-keyfiyyət” kontekstində kompleks istifadə-
sinin nəticəsində ÜDM-lun effektli idarəedilməsi ilə yanaşı, ölkənin  ərazi-
istehsal strukturunun “ideal” modelinin yaradılmasının təminatında da iştirak 
edir. Bu təminatının ideya motivi ondan ibarətdir ki, “ideal” modelinin əsasın-
da elmtutumlu və yüksək texnologiyaya əsaslanan, rəqabətədavamlı və ixrac-
yönümlü məhsullarının istehsalına nail olmaqdan ibarətdir.  
Elmi mənbələrinin təhlilləri və ümumiləşdirilmiş göstəricilərə  əsasən qlo-
ballaşan iqtisadi-sosial dayanıqlı inkişafının əsasında dialektik coğrafiya el-
mində dörd “ideal” modeli (R) daha effektlidir:      
 
 
                               

Dialektik coğrafiya
 
 
 
61
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bilik istehsal edən model  (G) BMT-nın ekspertlərinin təhlillərinə  əsasən 
bilik istehsal edən ölkələrinin qloballaşma mühitində daha çox dayanıqlıqlı 
halları ilə fərqlənirlər (ABŞ, Yaponiya,  Almaniya və s.). 
Texnoloji model (A) Bu model bilik istehsal etmir, amma idxal edib, uğurla 
tədbiq olunur və texnoloji metodlarla çoxşaxəli və ixrac potensiallı məhsulla-
rının istehsalına kompleks istimul yaradır.  
Xammalyönümlü model (D) Bu model ilkin olaraq xammal ixracına yönəl-
dilən ölkələr  üçün daha şox xarakerli sayılır.  
Aqrar-sənaye kompleks modelin  (L) tərkibinə  kənd təsərrüfatı  məhsulları-
nın texnoloji emalı, realizasiyası, qlobal bazar mühitinə uyğunlaşdırılması və 
s. daxildir. 
Azərbaycanda aparılan “ideal” modeli siyasətinin nəticəsidir ki, makroiqti-
sadi sabitlik reallaşır, iqtisadi artım tempinə görə qlobal iqtisadi inkişafının 
dialektikası  təmin olunmaq üzrədir. Bu sahədə bir cox elmi və iqtisadi 
beynəlxalq təşkilatlarının fəal üzvlərinin tərkibibənə daxil olmuşdur. 
Azərbaycan beynəlxalq səviyyədə investisiya imkanlarına malikdir. Bu sə-
bəbdən də ölkənin iqtisadi inkişafı maliyyə böhranına qarşı Mərkəzi Asiya re-
gionunun  əksər inkişafda olan keçid iqtisadiyatlı ökələrindən daha yaxşı da-
vamlılıq nümayış etdirir. Məntiqi olaraq ölkənin təbii resurs potensialı  həlli 
tam kəşf edilməmiş qalır. Azərbaycanın iqtisadi inkişafı səviyyəsi təbii resurs-
larından “ideal” modeli çərçivəsində faydalanmaqla yanaşı, son illərdə  struk-
tur siyasətinin diversifikasiyası həyata keçirilir. 
    
 
             
 
 
G

D

R

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
62 
 
 
 
Dördüncü önəm                
Dialektik coğrafiya elminin klassik  
                                     nəzəri “yaddaş” kodları   
 
 
 
 
 
 
 
 
Dialektik coğrafiya elmi  “yaddaş”ın klassik moderinizm kodları 
 
Coğrafiya elminin formalaşmasında klassik modernzm
57
 baxışlarının dəyər-
ləndirilməsinin təsnifatını XIX əsrin axırı XX əsrin əvvəllərində yaranmış  fəl-
səfi cəryanlarının təsirinin nəticələri ilə əlaqələndirilir. Bu fəlsəfi modernizm cə-
rəyanı XX əsrin ortalarından başlayaraq qərb coğrafiya elmi məktəblərində kon-
struktiv əsaslarla təhlilləri aparılmış və dəyərli mənbə kimi geniş istifadə edil-
mişdir. Modernizm fəlsəfəsinin inkişafında A.Şopenhauer, R.Vaqner, M.Veber 
və başqa qərb elmi tədqiqatçılarının xidmətlərinin mühüm əhəmiyyəti vardır. 
 
 
      
 
 
 
A.Şopenhauerinin
58
 dünya ancaq zəka ilə dərk edililə bilər fəlsəfi düşüncəsi 
elm aləmində  geniş müzakirə obyektinə çevrilmişdur. A.Şopenhauerin moder-
nizm fəlsəfəsinin nüvəsində qərblə şərq təfəkkürünün sintezini yaratmaq ide-
yası üstünlük təşkil etmişdir. Onun fikrincə qərb təfəkkürü rasional, şərq təfək-
kürü isə irrasionaldır; hər şey təkcə rasionallıqla davranılmaz, dərk olunmayan 
reallıqlar da vardır. Filosof göstərir ki, empirik (duyulan) praktikadan başqa 
onu tamamlayan intuitiv praktika da mövcuddur. Bunların sintezi dünyanın 
dərk edilməsi üçün əsas ideyalarından birirdır. 
Ümumi elmi-metodoloji təliminin ideoloji çərçivəsində, modernizm cərəya-
nının fəlsəfəsinin  əsasını “qərbləşmə”, “avropalaşma” anlamında tendensiya-
                                                            
57
  Modernzm (ital. sözü olub) - çağdaş, müasirləşmə, yenilik ifadəsinə uyğun  gəlir. 
58
 Щопенгауэр А. Мир как воля  и представление. М., 1961. 
   A.ŞopenhauerPolşa  filosofudur.  
   İdrak nəzəriyyənin banilərindən biridir. Onun fik-
rinə  görə dünya ancaq zəka ilə dərk edilə bilər. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
63
 
 
larının üstünlük təşkil edilməsidir. Bu tentensiyanın ideya kodları = industrial 
modernləşmə, iqtisadi-sosial və siyasi dəyişkənliklərinin yeniləşməsi, idarəet-
mənin demokrattikləşməsi, çağdaş yeni inkişafın strateji modellərinin yaradıl-
ması = və s. ibarətdir. 
Modernizm cəryanının fəlsəfəsində revaliosion: aqrar, industrial və infor-
masiya “dalğası”nın formalaşması  və yeniləşməsi prosesləri tarixən üstünlük 
təşkil etmiş, həm də öncə geniş miqyasda diskusiyalara məruz qalması ilə 
fərqlənmişdir.  
Modernizmini öyrənən tədqiqatçılar bu nəticəyə gəlmişlər ki, birincisi ölkə-
lərin inkişafı dalğavari gedir; ikincisi ölkənin sosial-iqtisadi inkişaf səviyyəsi-
nə texnoloji, siyasi, mədəni və bu kimi faktorlar təsir edir; üçüncüsü isə ölkə-
lərin inkişafının hərəkətverici dalğası yeni dayanıqlı informasiyanın inkişaf sə-
viyyəsidir.  
Modernizm “dalğası”nın ilkin informasiyasının XVI-XIX əsrdə Qərbi Av-
ropa və Şimali Amerika ölkələrini əhatə etmişdir. İkinci modernizm “dalğası” 
Yaponiya, Çin, Cənubi Amerika və s. ölkələrdə əmələ gəlmişdir. Üçüncü mo-
dernizm “dalğa”sının təsiri isə sonrakı illərdə bir sıra yeni sənaye ölkələrinə 
(Sinqapur, Tailant, Avstraliya və s.) ”miqrasiya” olunmuşdur. 
Modernizm cəryanın rasional kodlarının reallıqlarının  əsasında sonrakı 
yüzillikdə elmi tədqiqatlarda, o cümlədən coğrafiya elmində yeni düşüncə tər-
zinin formalaşmasında əhəmiyyətli movqeyə malik olmuşdur. Bu düşüncə ger-
çəkliyi fonunda coğrafiya elminin fundamentallığı yeni məzmuna çevrilmiş, 
tədqiqatlarının praktika ilə əlaqələndirilməsi geniş konseptual anlayış kimi qə-
bul olunmasına imkanlar yaratmışdır. 
Dialektik coğrafiyanın ideoloji baxımında modernizm elmi cəhətdən yeni-
liyə meyl göstərilmiş, coğrafi  rasional idrakın elmi-praktiki fəaliyyətində ak-
tivlik müşahidə olunmuşdur. Avropada XVI-XIX əsrdə baş verən modernizm 
“dalğası”nın kodları konstruktiv coğrafiya elminin radikallaşması prosesinin 
sürətləndirməsinə və yeni elmi məktəblərinin yaranmasına səbəb olmuşdur. 
Modernizm cəryanının formalaşmasında Maks Veber (alman. Max Weber) 
tərəfindən “Sosial  fəaliyyət modernizm” nəzəriyyəsinin əsasında sosial – coğ-
rafiya elminin yaranmasında və inkişafında mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. 
 
 
 
 
 
                
  M.Veber
 Alman sosialogiya elmi məktəbinin banilərindən sa-
yılır. M.Veber ideal tiplər adlanan (ənənəvi, xariz-
matik - liderlik və  rasional - məntiqlə, qanunla) kon-
sepsiyanın müəllifidir. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
64 
 
 
Modernizm: coğrafiya elminin nəzəri və praktiki cəhətdən özünü dərkedil-
məsində mövqe nümayiş etdirmişdir. İlkin olaraq elmdə modernizm cərəyanı-
nın tədqiqat obyekti olaraq qəbul etsək, məntiqi cəhətdən modernizm həm si-
yası  və sosial, həm də radikal coğrafiya elmi sahəsinin aktual bölmələrindən 
biri kimi faydalı hesab etmək mümkündür. 
M.Veber
59
 cəmiyyətin iqtisadi-sosial inkişafının modernizm nəzəriyyəsini,  
M.Berman


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə