D İalektik coğrafiYA



Yüklə 3.88 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/28
tarix27.06.2017
ölçüsü3.88 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

Dialektik coğrafiya
 
 
 
37
 
 
Funksional coğrafi-riyazi modellərdə  tədqiqat obyektinin daxili strukturu 
öyrənilmir və təbii ki, struktura dair  informasiyadan da istifadə olunmur. Baş-
qa sözlə desək, funksional modellərin köməyi ilə öyrənilən coğrafi obyekti-
nin daxili strukturu tamamilə  görünməyən abstrakt bir  obyekdir (“qara qutu” 
prinsipi). Funksional model coğrafi obyektin fəaliyyətini elə ifadə edir ki, “gi-
rişdə”,  X qiymətini verməklə, “çıxışda” Y qiymətinə almaq mümkün olsun: 
 
Y = Z  (X)                   (1.3)     
 
burada: D-informasiyası iştirak etmir. Belə tip modelləri qurmaq, X və Y də-
yişənləri arasında əlaqə formasını (Z funksiyasını) tapmaq deməkdir. 
Beləliklə, coğrafi-riyazi təhlillərinin əsasında modelli yanaşma daha effektli 
olub, elmi cəhətdən rasional idrak funksiyasını yerinə yetirir. Coğrafi-riyazi 
modelləşmə əməliyyatı mürəkkəb və çoxfunksionaldır və aşğıdakı yanaşma-
larda özünü göstəriri.   
                                                                      ▼ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Baxılan məsələnin müəyyən dərəcədə hər hansı xassələri və hadisələrini mo- 
delləşdirən ayrı-ayrı sistemlər fəaliyyət göstərə bilər. Coğrafiya elmi tədqiqat-
larında riyazi modelli yanaşma ilə birlikdə sistemli yanaşmanın da zəruriliyi 
meydana çıxır. Məsələ ondan ibarətdir ki, coğrafi sistemlərinin müxtəlif həlqə-
lərinin idarə olunmasının optimal  yollarını tapmaqda riyazi modellərinin təd-
biq edilməsi optimal strukturlu variantlarının formalaşmasına  imkan  yaranır.  
Təhlillər göstərir ki, modelləşmə elmi-praktiki mahiyyəti ilə yanaşı, bir sıra 
dialektik baxışlarda öz ziddiyətli hallarında da özünü göstərir. Bu hər şeydən 
əvvəl, model coğrafi obyektin dialektik imkanlarını geniş miqyasda təhlil 
etməyə qadir olsada, coğrafi funksional obyektn dialektikasının rasional pro-
sesində qismən informasiya mənbəyinin forması kimi hesab etmək olar. Coğ-
rafi-riyazi modelləşmə onunla xarakteriza olunur ki, o tədqiqat obyektinin 
kompleks təbiətinin funksiyalarını özündə birləşdirməklə yanaşı, həm də təd-
  Coğrafi-riyazi modelin qurulmasının təsnifatında coğrafi strukturun formalaşması, 
tədbiqi xarakteri və onun dinamikasının əks olunması önəmlidir. Bu idrak nəticəsin-
də riyazi model coğrafi dialektik gerçəkliyinin keyfiyyət  fonunda fəallıq göstərir. 
 Coğrafi-riyaz modelinin funksional şəbəkəsinin eksperimentinin səviyyəsi fou-
nuda tədqiqatın elmi-praktiki hərəkətinin dayanıqlığını təmin edir. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
38 
 
 
qiqat prosesində abstrakt meyillidir. Ümumi məzmunda söyləsək, coğrafi-riya-
zi modellər nisbi səciyyə daşısa da, bu yanaşma coğrafiya elminin idrakda 
çoxfunksional strukturlarının kompleks ərazi təşkili istiqamətində effektli 
nəticələrə nail olmaq imkanını yaradır. 
Coğrafi-riyazi modelinin fəlsəfəsi ilk növbədə elmi-texnoloji əsaslarla təd-
qiqat koordinasiyasının təmin edilməsidir. Konstruktiv modernizasiya {R & 
D}  funksiyalarının tədqiqat  {R}  və inkişaf  {D}  arasında dialektik modelinin 
yaradıması coğrafiya elmi dədqiqatlarının önəmli gerçəkliklərindən sayılır.
38
 R 
& D paradiqması funksional olaraq üç xətti model çərşivəsində fəaliyyət gös-
tərir:  nəzəri model ↔ praktiki model ↔ dayanıqlı model. Fəaliyyət göstərən 
xətti modellər optimal dərəcədə  coğrafi-riyazi və  “dalğa” spektrinin effektini 
elmi cəhətdən yeni məzmuna çevirir. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                                                            
38
 A.A.Qurbanzadə. XXI əsr: Dayanıqlı inkişafın  aqrar-sənaye klaster faktoru. Bakı, 2015
.
 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
39
 
 
 
İkinci önəm                  
Dialektik coğrafiya elmi tədqiqatın   
                                 effektliyi
  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dialektik coğrafiya elmi  tədqiqatın effektli önəmi 
 
*Elmi biliyin emprik və nəzəri  önəmi. Elmin hər hansı bir sahəsi – öz növ-
bəsində emprik faktlara, nəzəri yanaşma və  dərk etmə formalara, konseptual 
məsələlərinin təhlili və nəticələrinə əsaslanır.
39
 Coğrafiya elmi təfəkkürün mü-
hüm əlaqələrini əks etdirən nəzəri biliklər özünün məntiqi strukturu və effektli 
xarakteri ilə gerçəkləşir. 
                                                                                                    
 
 
 
 
 
     
Elmi araşdırmaların emprik və  nəzəri çərçivəsinin struktur məzmununda 
coğrafiya elmi təfəkkürünün dinamik effektliyinin məsələsi aktuallıq kəsb edir. 
Aktuallıq onunla ölçülür ki, coğrafya elmi təfəkkürünün formalaşdırdığı bütün 
inkişaf mərhələlərində empirik nəzəri tədqiatlar önəmli olmuş və olmaqdadır. 
XIX  əsrin sonu və XX əsrin  əvvələrində coğrafiya elmi araşdırmalarında  
dialektik kateqoriyalarının rasional istiqamətli mövqelərinin üstünlüyü önəmli 
təşkil edirdi. Bu dövrlərdə elmi biliyin emprik və nəzəri sistemli təhlillərində, 
coğrafiya elmi tədqiqatlarda fələsəfi biliklərin üstünlük təşkil edilməsi; coğrafi 
mühitin insan cəmiyyətinin varlığının dialektik vəhdətində yeri və  məs-
kunlaşması ideyasının gerçəkləşməsi; coğrafiya elmində dinamik ərazi – is-
tehsal strukturların müəyyənedici  əhəmiyyəti, praktikası  və s. məsələlər ya-
                                                            
39
 Кант И. Сочинение. Том 3. М., 1968. 
  
İ.KantAlman flosofu  
  İ.Kandın fikrinə görə “Adi bilik yalnız struktur elmli 
vəhdət hesabına elmi bilik olur, başqa sözlə, biliyin sadə 
aqreqatından sistemə  çevrilir”.
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
40 
 
 
radıcı diskusiyalarının mərkəzində yerləşirdi. M.Bornun ifadəsi ilə desək, 
“təbii-elmi idrakın hər bir fazası öz dövrünün fəlsəfi sistemi ilə üzvi sürətdə 
bağlıdır”.
40
 
Coğrafiya elminin tarixi inkişafının mənbələrində biliyin emprik səviyyəsi 
coğrafi obyektlərin (müşahidə, təsvir, eksperiment və s.) qanunayuğunluqları-
nın dərk edilməsi ilə əlaqələndirilir. Bu məqsədlə coğrafi biliklərin sintezi və 
miqyası, obyektiv tədqiqat motivləri ilə önəmə gətirilir və emprik - nəzəri təs-
nifat göstəricilərini xarakteriza edən konstruktiv elmin tədqiqat obyektinə çev-
rilir.
41
 Bu yanaşma tərzinə uyğun olaraq coğrafiya elmində tədbiq olunlan CİS 
(coğrafi informasiya sistemi), kartoqrafik yanaşmalar, ideal modellər və s. 
araşdırmalarının nəticələri elmi-praktiki baxımdan daha effektli hesab edilir. 
Buna görə də, emprik nəzəri coğrafi biliklər hər şeydən əvvəl rasional idrakın 
metodoloji tədqiqatının təsnifatında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. 
*Coğrafiya elmi məntiqinin struktur formaları.  Coğrafiya elmi idrakın 
məntiqinin əsas formalarında biri = coğrafi tədqiqatlarında fakt = dəyərləridir. 
Təhlillər göstərir ki, tədqiqat prosesində struktur təlim formasında fakt ilə 
nəzəri baxışlar arasında dialektik oxşar kodlar və qarşılıqlı “reaksiya”sı möv-
cuddur. Bu “reaksiya” bir sistem forması kimi coğrafiya elminin struktur təh-
lili zamanı fakta çevrilir. “Fakt və nəzəriyyə elmi tədqiqatın müxtəlif, bir-biri-
nə  əxs olunan sonluqlardır, bilik sisteminin effektli formasının tamamlanmış 
naliyyəti, idrakın növbəti mərhələsində özü fakta çevriləcək səhih elmi nə-
zəriyyənin qurulmasıdır”.
42
 
Coğrafiya elmində dialektik fakt anlayışının müəyyənliyi çoxcəhətli və 
problemli məntiqdir. Elmi araşdırmalar məqsədində istifadə edilən faktlar ilkin 
mənbə kimi kəmiyyət və keyfiyyət fonunda fəaliyyət göstərir. Elmi idrak üçün 
faydalı sayılan ayrı-ayrı coğrafi faktlar nəzəri məsələlərinə aydınlıq gətirmə-
sində iştirak etməsinə baxmayaraq, onun tamamlanmasına tam önəm vermək 
qabiliyyətinə malik deyildir. Mahiyyət ondan ibarətdir ki, riyazi-statistik, sis-
tem-struktur elmi ideyalarına söykənən məntiqi təlimlər coğrafiya elminin nə-
zəri baxışlarının ümumiləşdirilməsində aktivlik nümayiş etdirir. Məntiqi ba-
xımdan faktlarla nəzəri baxışlarının dialektikası səbəbindən coğrafiya elmi tə-
fəkkürünün formalaşması tərzi və interpretasiyası tədqiqatçının yeni ideya isti-
qamətini müəyyən etməklə yanaşı, həm də onu səmərəli hala çevirir.  
                                                            
40
 Борн М. Физика в жизни моего поколения. М., 1963. 
41
 A.A.Qurbanzadə. Regionalogiya. Bakı, 2013. 
42
 П.В.Копнин. Диалетика как логика и теория познания. М., 1973. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
41
 
 
Coğrafiya elminin tədqiqat sistem mənbəyinin funksialarından biri də id-
rakın ideya gerçəkliyi hesab olunur. Elmi mənbələrdə “İdeya = obyektiv real-
lıq hadisələrinin fikrən mənimsənilməsi prosesi olub,məqsədlərin və idrakın 
sonrakı davamının proyeksiyalarını ehtiva edir”.
43
   İdeya öz mənasına görə 
məntiqi təfəkkürün anlayış formasına yaxın olmasına baxmayaraq, bunlar 
arasında müəyyən yanaşma fərqləri  də mövcuddur. Məsələ ondan ibarətdir ki, 
hər bir ideya anlayış olduğu halda, hər hansı anlayış ideya ola bilməz. Mə-
sələn, coğrafiya elmində “təbii zonalar” anlayışı konkret təbii kompleks an-
layışlar olmaqla yanaşı, həm də təbii zonalarını əmələ gətirən həmin nəzəri ba-
xışlarının əsasını təşkil edən ideyalardır. 
Nəzəriyyə ilə ideyanın əsas fərqi = elmi nəzəriyyə həm baxılan ideyanı, həm 
də ondan yaranan anlayışlarını özündə sintez edir və reallaşdırma funksiyası-
na malikdir. Coğrafi təfəkkürə əsaslanan tədqiqat ideyalar dialektik vəhdədi-
nin sintezini yaradır,elmin nəzəri istimaqətini aktivləşdirir. 
Coğrafiya elmi təfəkkürün mənbələrindən sayılan  prinsip  =  hər hansı bir 
konsepsiyanın effektli  nöqtəsidir. Prinsip elmi nəzəri baxışlarının əsasını təş-
kil etməklə yanaşı, coğrafi elmi biliklərinin bir sistem halında birləşdirməsinə 
imkan yaradır.        
                                                                                                       
 
 
 
 
 
 
Elmi tədqiqatlara kompleks ynaşmaq,onu yaradan nəzəri baxışların dayaq 
nöqtəsinin bir qayda olaraq prinsipin dialektik vəhdədini müəyyən etdikdən 
sonra başlanır. Prinsip sükünətli deyildir, daimi olaraq ritmikdir. Məsələn, 
coğrafi mühitin elmi prinsipi aristotel məntiqindən başlamış  müasir qeyri-səlis 
(L.Zadə məntiqi) nəzəriyyəsinə qədər öz inkişafında ritmik olaraq dəyişiklik-
lərə məruz qalmışdır. 
Elmi tədqiqatlara kompleks ynaşmaq, onu yaradan nəzəri baxışların dayaq 
nöqtəsinin bir qayda olaraq prinsipin dialektik vəhdədinin müəyyən etdikdən 
sonra (o cümlədən cəmiyyətin dialektikasnda) fəaliyyət göstərir. Coğrafiya 
elmində prinsip ideyası daimi olaraq coğrafi mühitlə əlaqədar olaraq cəmiyyə-
tin dialektikasının inkişafının ritmlərini yaradır və inkişaf etdirir.  
                                                            
43
 Философский энциклопедический словарь. М., 2002.
 
A.Eynşteyn:  
“Təbiətdən dəqiq formulə edilmiş-eksperimental yolla qaza-
nılmış çoxsaylı faktların ümumi cəhətlərini əks etdirən ümumi 
prinsiplər  çıxarılmalıdır. Deduksiyalar üçün əsas rol oynaya 
bilcək tamamilə əhəmiyyətsizdir, belə ki, o, emprik müəyyən 
edilmiş qanunanuyğunluqlar ilə iş görməyə qadir deyildir”.
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
42 
 
 
 
 
 
 
 
 
            
 
Coğrafiya elmi idrakın metodoloji yanaşmalarının konstruktiv təhlillərinin 
strukturunda  problem  gerçəkliyi mühüm mövqeyə malikdir. Elmi-metodoloji 
araşdırmalarının kontekstində problem gerçəklikləri davamlı coğrafiya elmi 
tədqiqatlarının nəzəri baxışlarının komponenti, idrakın başlanğıc xəttinin əsası 
hesab edilir. Bu elmi yanaşma tədqiqatın dialektik struktur funksiyalarının 
fəallaşmasını  təmin edir, tədqiqat prosesinin davamlı ritmilik çərçivəsininin 
miqyasına söykənməklə formalaşır və tamamlanır. 
Coğrafiya elmində problem situasiyasının təsnifatları funksional, tsiklli və 
dayanıqlı kodları ilə xarakterizə olunur.
44
 Coğrafi elmi idrakın məntiqinə uy-
ğun olaraq problem situasiya kodlarının strukturun formalarını təyin etmək olar. 
  
 
       
  
 
 
                    
            
 
                
 
 
 
 
{S} = coğrafiya elmi məntiq  problemi{D} dialektik  struktur. 
{F} funksional struktur{G} = tsikilli struktur{R }= dayanıqlı struktur. 
 
 Coğrafiya elmi struktur sistem problemin situasiya kodları. 
 
                                                            
44
 Курбанзаде А.А. Анализ системы  географических  наук с розиции концепции  струк-    
    ных уровней //сб.III Все.- союз. теор. географ. Киев, 1989. 
 
   F.Engels: Alman təbiətşünası, filisofu 
  Təbiətin dialektikasına dair dəyərli tədqiqatlar aparmış-
dır. Onun fikrincə, prinsip tədqiqatın başlanğıc nöqtəsi 
deyil, son nöqtəsidir. 
{D
1
, D
2
, D
3
.. Dn } 
{F
1
, F
2
, F
3
… Fn} 
{G
1
, G
2
, G
3
…G
n

   R
1
, R
2
, R
3
…R
n
    {S
1
,  S
2
, S
3
 ... S
n
}   

Dialektik coğrafiya
 
 
 
43
 
 
İlkin olaraq  coğrafiya elmi araşdırmalarının kontekstində problem situasi-
yası empirik və ya nəzəri tədqiqatın yeni formalı  nəticələrinin praktiki həlli 
üçün faydalıdır. Ən ümumi halda problem situasiya yeni ideyaların məqsədini 
və praktikasını özündə birləşdirir.  
Praqmatik məzmunda problem situasiyasının coğrafi tədqiqatın məqsədi ilə 
onun dayanıqlığı arasında uyğunluğunun ifadəsi kimi yanaşmaq olar. 
K.Popper öz araşdırmalarında belə bir nəticəyə  gəlmişdir ki, “həqiqi fəlsəfi 
problemlərin fəlsəfədən kənar zəruri məsələlərdə həmişə kökləri vardır. Əgər 
həmin köklər dağılarsa, onlar da yox olar”.
45
 
               
  
 
 
 
 
K.Popper elmi fəlsəfi yaradıcılığında problem situasiyasının ardıcılığını 
aşağıdakı sxemlə ifadə edir: 
P

  SN EE P
2
 
Burada: P

 = çıxış problemi ; SN = sınaq nəzəriyyəsi (thentatine  theory); 
EE = nəzəriyyədən kənarlaşdıran xətalar; P
2
 = alınmış yeni problem. 
Sınaq nəzəriyyəsi dedikdə elə bir hipoteza başa düşülür ki, onun xətasının 
aradan qaldırılması yeni bir problemin meydana gəlməsinə səbəb olur. Məlum 
məsələdir ki, elmi tədqiqat zamanı bir qisim problemlərin həlli yeni problemin 
yaranmasına, dinamikasına imkanlar yaradır. 
İkinci məsələ, rasional prakmatik situasiya gerçəkliyinə söykənən və tədqi-
qat xarakterli coğrafiya elmin təsnifatının genetik struktur sisteminin kodla-
rının təyin olunmasıdır:                                                              ▼ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
                                                            
45
 
К.Поппер. Логика и рост научного знания. М., 1963

   K.PopperAvstriya filosofu  və sosialoqu 
   Klassik elmi məntiqi tənqit etmiş və kritik rasiona-
lizm elmi fəlsəfi konsepsiyasını yaratmışdır. 
Morfoloji sistem   korrelyasiya coğrafi təhlili əsasında fiziki xassəsəli sis-
temdir.     
Kaskad  sistem   coğrafi məkan strukturunun dimamik sistemidir. 
İdarəetmə sistem   fiziki proseslərin (enerji, dəyişkənlik və s.) idarəetmə 
sistemdir. 
Ekosistem   üzvi aləmin dialektik coğrafi-ekoloji struktur sistemidir. 
İnsan ekosistem   sosial coğrafi mühitlə ətraf mühitin qarşılıqlı əlaqə sis-
temidir. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
44 
 
 
Təhlillər göstərir ki, hər bir coğrafi struktur sisteminin formalaşması və dina-
mikasının yaranmasında müəyyən səviyyədə onun komponentlərinin dominat-
lığının xarakterini təyin edən çərçivə kodları  fəaliyyət göstərir. Bu situasiyalı 
kodların fəaliyyəti nəticəsində coğrafi struktur sistemləri təyin olur və coğrafi 
genetik struktur tsiklli inkişafının tamlığının formalaşmasında iştirak edir. 
 
 
 Dialektik coğrafiya elmi tədqiqatın idrak  paradiqması 
 
*Struktur yanaşma paradiqması.  Tədqiqat idrakın konseptual anatomiya-
sında struktur paradiqması geniş potensial imkanlara malik olan metodlarından 
biridir. Coğrafiya elmi təfəkkürün formalaşmasında struktur ideyalarının möv-
qeyi, ilk növbədə coğrafi idrakın geniş miqyasda inkişaf etdirilməsi ilə  əla-
qələndirilməsi elmin fəaliyyətində mövcud olmasıdır. 
Struktur adlanan metod təlimi paradiqmaların coğrafiya elmi idraka “reak-
siyası”nın nəticəsində formalaşmış  və praktiki olaraq istifadəsi önəmlidir.
46
 
Məsələnin mühüm cəhətlərindən biri də, struktur paradiqması tədqiqatının el-
mi effektini artırmaqla yanaşı, dialektik yanaşmalarının ümumiləşdirilməsində 
konseptual məzmununa çevrilməsidir. 
Coğrafiya elmi: maddi strukturun  paradiqması miqyasında formalaşmış və 
fundamental elmlərin tərkibinə daxil olmuşdur. Konseptual önəmli  coğrafiya 
elminin dialektikasının təhlillərinin miqyasında funksional struktur paradiqma-
sının əsasında fəaliyyətinin əsasında dayanıqlı inkişafının formaları yaranmışdır: 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
   
 
                                                            
46
 
A.A.Qurbanzadə. Qloballaşma mühitində coğrafi struktur sisteminin  formalaşması  məsələ-    
    ləri. Milli inkişaf modelinin formalaşması problemləri. Bakı, 2010.
   
 Funksiya  =  strukturun dayanıqlı varlığını təmin edir, coğrafi komponentlərin  bir-
birilə, sistemin isə digər sistemlərlə dialektik ələqəsini tamamlayır.
Struktur: coğrafi  maddi obyek-
tinin “səbəb - nəticə”  fonunda 
davamlı inkişafı, onun kəmiy-
yət ölçüsü ilə yanaşı, keyfiyyət 
ölçüləri də fəaliyyət göstərir. 
 
Struktur: coğrafi məkanın genetik enerji-mad-
di varlığının dialektik dəyişilməsi qanununa 
tabedir. Başqa ifadə ilə desək, struktur “mə-
kan-zaman” kontekstində ərazinin kompleks 
istifadə edilməsinin dayanıqlı inkişaf fazasını 
yaradır. 
İdrakın struktur paradiqması

Dialektik coğrafiya
 
 
 
45
 
 
Yuxarıda göstərdiyimiz yanaşmalarının struktur paradiqmasının spesifik 
nəzəri-idrakı konstruksiyaları coğrafiya elmində dialektik funksiyalarının təh-
lillərinə istiqamət vermiş və elmi tədqiqatlarının kompleks sintezinə nail olma-
ğa şərait yaratmışdır. Bu səbəbdən də biz struktur yanaşmanı müasir coğrafiya 
elmi təfəkkürün əsas  funksiyalarından biri kimi dəyərləndirirk.   
Beləliklə, strukturun paradiqma funksiyaları coğrafiya elminin tədqiqatla-
rında tamamlanmış  nəticələrinin dayanıqlı  əlaqələrinin optimal variantlarıdır. 
Bu optimal variantlar həm koordinasiya, həm də subordinasiya əlaqələri hesab 
edilir. Koordinasiya əlaqələrinin daxilində sistemin heç bir komponenti onun 
digər komponentləri dəyişmədən dəyişilə bilməz. Subordinasiya əlaqələr de-
dikdə, sistemin komponentləri müxtəlif tərkiblidir, onların arasında dialektik 
funksional asıllıq vardır. 
*  Funksional idrak  paradiqmasının tipologiyası.  Struktur paradiqmasının 
tipoloji funksiyalarının təyini coğrafiya elmi üçün mühüm effektli kardinal də-
yişkənlik
47
 yanaşmalarından biridir. Coğrafiya elmi aparatının funksional real-
lığının təyini ilkin olaraq onun daimi hərəkətdə olmasıdır. Coğrafi sistemdə 
baş verən dəyişkənlik (hərəkət) arasında müəyyən səviyyədə dialektiklik çərçi-
vəsinin funksional ideal modellərinin dinamik təbiəti mövcuddur. Coğrafiya 
elmi kontekstində funksional struktur paradiqması önəmi istiqamətində Çorli
48
 
(Chorley), Kennedi
49
 (Kennedy)  tərəfindən morfoloji-statistik informasiyaya 
uyğun tipoloji varintlar irəli sürmüşlər. 
 
 
 
 
 
 
    
 
         
 
 
 
                                                            
47
 “Kardinal dəyişkənlik”= ifadəsi cəmiyyətin (qlobal sosium) yeni keyfiyyət mərhələsinə ke-  
    çid anlamı daşıyır. 
48
 Chorley R.J. Directions in geography. London,1973. 
49
 Kennedy B.A. Physical geography. London, 1974. 
 Coğrafi strukturun funksional paradiqma tipləri 
D 

Dayanıqlı  struktur
                      G = 
Coğrafi məkan  struktur  
A; B; C = 
struktur  funksional  tipləri
 


giriş 
 
L= 
çıxış 
 A 

 C
A
B
C





  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
46 
 
 
Elmi araşdırmalarına  əsasən funksional struktur topoloji olaraq: dayanıqlı 
və coğrafi məkan sisteminə ayırmaq olar. Dayanıqlı strukturlar coğrafi mühitlə   
dialektik əlaqəli formada həyata keçirilir. Coğrafi məkan sitemində maddi var-
lığının dinamik səviyyəsi və coğrafi obyektlərarası enerji mübadiləsi baş verir. 
Dialektikanın fonunda isə elmin perspektiv inkişafının dəyərli və konseptual  
ərazi struktur funksiyalarının  formalarının effektliliyi yaranır. 
Funksional idrak struktur paradiqma tipləri (dayanıqlı; coğrafi məkan) coğ-
rafiya elminin fundamental, praktiki gerçəkliyini fəallaşdırır və  tədqiqat ob-
yektinin informasiyasını zənginləşdirir. 
Coğrafiya elminin tədqiqat “orqanizm”də struktur paradiqmasının praktiki 
istiqamətli araşdırmaları bütün dövrlər üçün xarakterik olmuşdur. Coğrafi mə-
kan strukturuna dair funksional sistem təsnifat göstəricilərinin elmi-praktiki 
məzmuna çevrilməsinə dair ideyalar önəmlidir. Təhlillər göstərir ki, coğrafiya 
elmi idrakın funksional struktur-sisteminin tədbiqi olmadan müəyyən səviyyə-
də elmi-praktiki nəticələrə  gəlmək qeyri-mümkündür. Ellison və Lindmiqin 
(ABŞ) tədqiqatlarında göstərir ki, “biz atom və ya kosmos əsrindən daha çox 
struktur- sistem əsrində yaşayırıq”. 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə