D İalektik coğrafiYA



Yüklə 3.88 Mb.
Pdf просмотр
səhifə2/28
tarix27.06.2017
ölçüsü3.88 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
12 
 
 
Coğrafiya elmi ədəbiyyatlarda metakartoqrafiya, riyazi coğrafiya, nəzəri coğ-
rafiya,  tarixi  coğrafiya  və  s. “məhsuldar”  coğrafiya  elmi  sistemlərinin  prob- 
lemlərinə dair geniş miqyasda təhlilləri əsaslandırılmışdır.  
Fəlsəfi düşüncə  tərzində ilkin coğrafiya  elmi təfəkkür: abstrakt, müşahidə 
və qismən nəzəri elementlərindən ibarət olmuşdur. Sonrakı tarixi-elmi təkamül 
dövrlərində özünün hərfi mənasından kənara çıxaraq
1
 real məntiqi-nəzəri və 
eksperiment metodlara əsaslanan konstruktiv müstəqil ümumi coğrafiya elmi-
nin tədqiqat təfəkkürü  ilə əvəz olunmuşdur. 
Bu məsələyə aydınlıq gətirməzdən əvvəl metod və metodologiya anlayışı-
nın funksiyalarına münasibət bildirək. Konseptual araşdırmalar, elmi-praktiki 
yanaşmalarının nəticələrinə əsasən metod və metodologiya arasında müəyyən  
funksional dialektik “təbiət” mövcuddur. Bu funksional  dialektik “təbiət” fo-
nunda coğrafiya elmi təfəkkürün rasional
2
 metod  və metodoloji tədqiqatın 
idealogiyası formalaşmışdır. 
Elmi mənbələrin idrak funksiyalarına  əsaslan rasional metod anlayışının 
elmi aparatının məzmununda geniş mənada yanaşmalar, ideyalar filosoflar tə-
rəfindən önəmə gətirilmişdir 
3

Metod anlayışının məzmunu və təbiəti 
▼ 
► ABŞ filosofu M.Kohenin tədqiqatlarında belə bir nəticəyə gəlmişdir ki,   
“metod-rasional qaydanın və ya hər hansı sistemli yanaşmanın predmetə təd-
biq  edilməsi  üsuludur”.
4
 
► Fransız filiosofu R.Dekartın metod etimoloji ynaşmasına münasib bil-
dirərək göstərir ki, “metod – dedikdə elə dəqiq və sadə qaydaları nəzərdə tu-
turam ki, bunların tətbiqi biliyi tədricən və ritmik olaraq zəkanın yalnız özünə 
aid olan həqiqi idraka nail olmasına imkan yaradır”.
5
          
► Alman filosofu F.Engels “Təbiətin dialektikası”  əsərində qeyd edir ki 
gerçəkliyin analoqu olmaq etibarilə dialektika eyni zamanda təbiət  və cəmiy-
yətdəki inkişafı və ən ümumi əlaqələrini izah etmək metodudur. 
 
Fikrimizcə“metod: tədqiqat gerçəkliyinin dərk edilməsi və nəzəri- praktiki 
məqsədə çatmaq üçün istifadə olunan dayanıqlı  və rasional elmi təfəkkürün   
dialektik  reallığını ehtiva edir”. 
                                                            
1
  Elmi mənbələrdə -“coğrafiya”  sözünün  məna  obyekti  “yer səthi” kimi qəbul olunmuşdur. 
2
  Rasional-elmi təfəkkürün  ən mühüm  halı  kimi qəbul edilir. 
3
  Məmmədov Ə.B. Elmi idrak  və  onun  inkişaf  dialektikası. Bakı, 1998. 
4
  Диалектика и логика. М., 2004. 
5
  Декарт Р. Избранные произведения. М., 1958. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
13
 
 
Elmi mənbələrdə “metod” anlayışı ilə  yanaşı “metodologiya” ifadəsindən 
də geniş istifadə edilir. “Fəlsəfə ensiklopediyası”nda metodologiya anlayışı 
gerçəkliyin dərki və  dəyişdirilməsi metodları haqqında təlim kimi təyin olu-
nur. Həm də bu hal konkret elmi tədqiqatın metod və üsulları kimi nəzərdə 
tutulur. V.Ştoff qeyd edir ki, biz “metodologiyanı metod haqqında təlim və ya 
metod nəzəriyyəsi kimi təyin edə bilərik”.
6
  
Bolqar filosovları Q.Kirkinov və M.Yankov  göstərirlər ki: “metodologiya- 
metodlar haqqında təlimdir, nəzəriyyədir. Metodologiya metodları əhatə etmir, 
onları özünün tədqiqat predmetinə çevirir”.
7
  
Сoğrafiya elmi idrakın formalaşmasında metod və metodologiya
8
 baxışla-
rının nəzəri-praktiki tətbiqində mövqeyi və dərk edilməsinin ümumi formaları 
mövcuddur. Coğrafiya elminin metodoloji sistemi nəzəri-praktiki baxımdan in-
terpretasiyasını ehtiva edən tədqiqatlara söykənməlidir. Məntiqi olaraq dialektik 
idrak metodologiyasının sisteminə söykənən coğrafiya elminin tədqiqat mən-
bələrinin praktikası fundamental və strateji məzmuna çevrililməsinə səbəb olur.    
     
 
 
 
Coğrafiya elminin nəzəri baxışlarının dərk edilməsi və praktiki gerçəkliyə 
çevrilməsi prosesində  Qərb ölkələrinin, xüsusən ABŞ-ın Vaşinqton universi-
tetinin elmi məktəbinin rolu və  dəyərləri mühüm əhəmiyyət kəsb etmişdir. 
Elmi məktəbinin görkəmli tədqiqatçılarından sayılan Edvard Ulman ABŞ-da 
ilk dəfə olaraq coğrafiyanın riyazi sistemlərinə dair elmi məktəb yaratmışdır. 
Vaşinqton Universitetində coğrafiya elminin məhşur simalarılardan sayılan - 
V.Bunqe, A.Qettner, P.Xartşorn və b. geniş məzmunda tədqiqatlar aparmışlar. 
Aparılan tədqiqatlarının ideya mənbələrinin əsasında coğrafiya elminin funda-
mental, müstəqil bir elm kimi nəzəri-metodoloji anatomiyasına dair monoqra-
fik əsərlərinin yaradılmasında mühüm rol oynamışdır. 
Coğrafiya elmi fəlsəfəsinin dünyagörüşü və metodologiyasının  əsaslarına 
söykənən müxtəlif fundamental monoqrafik istiqamətli əsərlərinin elmi ideya-
ları əsasında formalaşmış və müasirləşmişdir. 
Coğrafiya elmi metodologiyasıun ümumi əsaslarını  tədbiqi xarakerli-sis-
temli, dayanıqlı tədqiqatlarını təmin edir. Bu təminat konstruktiv-praktiki ma-
                                                            
6
  Штофф  В.А.  Моделирование и философия. М., 1972.  
7
 Введение в философию. М., 2003. 
8
 Metodologiyatədqiqatçının idrak təlimində əldə etdiyi ümumi nəzəri-praktiki mənbəyidir.
 
Sistem (yun. “təşkil edilmiş”) -vahidliyə doğru dialektik əsaslarla bir-biri ilə bağ-
lı strukturların kompleksliyidir. Bu səbəbdən də sistem mühitin daxilində müəyyən 
“məkan-zaman”dialektikasında struktur  modellərinin  kompleks  birliyi durur. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
14 
 
 
teriallarının dialektikasının tələblərinə uyğun olaraq coğrafiya elminin meto-
dologiyasının tərəfindən “aktivləşdirlmişdir”. Bu aktivləşmə sonrakı coğrafi 
tədqiqatların “nəzəri-metodoloji-praktika” sisteminin formalaşması ilə yanaşı, 
coğrafiya elmi təfəkkürünün dialektikasında yeni məzmuna çevrilməsinə  sə-
bəb olmuşdur. Coğrafiya elmin müxtəlif sahələrində aparılan fundamental təd-
qiqatlarının əksəriyyətində “aktivləşmə”müxtəlif tipli (təsnifatlı) coğrafi struk-
tur sistemlərinin (sahələrinin)  ərazi təşkilinin metodologiyası ilə  əlaqələndi-
rilməsi problemləri aşağıdakı məzmunda ifadə olunmuşdur. 
                                                               
 
 
  
 
 
 
 
 
 
 
 
Elmlərin konstruksiyasının tələblərinin çərçivəsində coğrafiya elmi tədqi-
qatlarda məntiqi-nəzəri (xüsusən məntiqi-riyazi) metodlarından konstruktiv 
istifadə edilməsinə üstünlük verilir.
9
 Məsələ ondan ibarətdir ki, bu metodların 
praktiktikası - elmi idrakda, empirik və nəzəri səviyyələrində potensial funk-
sional nəticələrə  gəlmək mümkünlüyünün ideyaları meydana gəlmişdir. Bu 
funksional nəticələr coğrafiya elmi fəlsəfəsində  məkan obyektlər arasında 
“reaksiyası”nı məntiqi-riyazi metodlar ilə tamamlayır, tədbiqi xarakterli struk-
turların kompleksinin dayanıqlı formalarını müəyyən edir. İlkin olaraq coğra-
fiya elmi yanaşmalarının dialektikasında dayanıqlı inkişaf formalarının coğrafi 
mühitlə “reaksiyaya”nın əsasında ərazi sistemlərinin tədqiqat prosesinə çevril-
məsini aktivləşdirmişdir. 
Müasir coğrafiya elmi idrakın praktikası göstərir ki, obyektiv ərazi sistem 
strukturlarların  əlaqələndirilməsinin vəhdətinin prinsiplərinin üzərində qurul-
muş coğrafi tədqiqatının əsasında daha çevik elmi nəticələrə gəlmək mümkün-
dür. Bu səbəbdən də, ümumi coğrafiya elminin differensiyası nəticəsində tam 
bir sıra müstəqil coğrafiya elmlər sistemi yaranmışdır (Radikal coğrafiya, Si-
yasi coğrafiya, İnsan coğrafiyası,  Regional coğrafiya, Təkamül coğrafiya və s.).  
                                                            
9
  Бунге В. Теоретическая  география. М.,1967. 
Ümumiidrak metodlar 
Məntiqi-nəzəri metodlar
Empirik-nəzəri metodlar 
*Abstrak                       
* Dialektik                    
 
* Analiz və sintez               
*Modernəşmə                     
*Sistem-struktur                 
*Məntiqi modelləşmə         
* Dayanıqlı-texnoloji         
*Riyazi-statistik və s.         
* Müşahidə 
* Eksperiment 
* Ölçmə 
* “İdeal” modelləşdirmə 
*Tarixi-tsikllik  
*Kartoqrafik və s. 
Elmi ideyalar 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
15
 
 
Coğrafiya elmi məntiqi = coğrafi 
proseslərə rasional və qeyri - rasional 
formaları ilə yanaşı, həm də dialektik 
məzmun baxımından mənimsənilir. 
Müstəqil coğrafiya elmlər sisteminin metodologiyası ümumi elmi idrakın 
rasional və qeyri-rasional
10
 tədqiqat mənbələrinin məzmununa söykənməklə ob-
yektiv metodoloji prinsiplərinin və proseslərinin mənimsənilməsi mümkündür.  
Dialektik elmi idrakın rasionallıq 
və qeyri - rasionallıq fonunda coğrafi-
ya elminin metodoloji istiqamətlərin-
də yeni tədqiqat formalarının yaran-
masına və dinamik inkişafına səbəb 
olmuşdur.  
Bu səbəbdən də rasionallıq və qeyri - rasionallıq idrak metodologiyasının 
anatomiyasında coğrafiya elminin tədqiqat obyektinin dinamik sisteminin nə-
zəri-metodoloji yollarını müəyyən edən effektli nəzəri əsası və elmi dəyəridir. 
Rasionallıq və qeyri - rasionalıq idrak prosesinin coğrafi tədqiqatlarda özünə-
məxsus xarakterləri olan sahələrdir. Rasionallıq anlayışı coğrafiya elmin in-
kişafının konkret bir nisbi həqiqi metodlarını, qanunauyğunluqlarını, nəzəri 
baxışılarını və s. tədqiqatlarda tapan  məntiqi bilik kimi fəaliyyət göstərir.  
Ümumiləşdirilmiş nəticələrə əsasən - elmi baxımdan qeyri - rasionallıq: qə-
bul edilmiş nəzəri - metodoloji baxışların işlənməsi ilə bağlı olmayan nəzəri-
metodologi baxışlarının aradan götürülməsinə və onların yeni elmi baxışlarla 
əvəz edilməsinə imkan verən fəaliyyət kimi qəbul edilir.
11
 
Müasir coğrafiya elminin fəlsəfəsinin tələbinə uyğun olaraq, cəmiyyətin 
dayanıqlığını əhatə edən coğrafi mühitin inkişafı dialektikasına, onun keyfiy-
yət dəyişmələrinə kompleks yanaşmaq və dialektik məntqlə bu kompleksi 
idarəetməkdən ibarətdir: 

 
 cəmiyyətin dayanıqlığının fəlsəfəsinin coğrafiyası tarixi tsiklli fonunda 
gerçəkləşmişdir; 

 
coğrafi mühitin dərk edilməsi insan təfəkkürü ilə üzvi surətdə bağlı olub, 
cəmiyyətin hərəkətverici qüvvəsinin tərkib hissəsinə daxildir; 

 
coğrafi mühitin keyfiyyətcə kompleks dəyişilməsi ilkin olaraq dialektik 
qanunlarla ifadə olunur. 
                                                            
10
 Rasionallıq = “elmi təfəkkür”ün  ən mühüm halıdır (empirik yoxlanma,hadsələrə  təniqidi   
yanaşma,məzmunlu olmaq,ideyanın praktikada təsdiqləmə  və s.).Rasional fəaliyyət: baxıl-
nan konkret problemin məqsədinə doğru aparan metodoloji yanaşma kimi qəbul edilir.  
  Qeyri-rasionallıq = insanın şüur və iradəsindən asılı olmayan biososial qanunauyğunluqlar 
əsasında baş verir. 
11
 Məmmədov Ə.B., İsmayılov V.İ., Məmmədov F.Ə. Rasionallıq və qeyri-rasionallıq: fəlsəfi- 
    metodoloji kontekst. Bakı, 2010.
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
16 
 
 
Coğrafi mühitin dialektik qanunlarla tədqiqat xətləri daxilində formalaşan 
rasional metodoloji kompleks yanaşmaların təhlilləri coğrafiya elminin əsas 
ideya mənbələri hesab edilir. Bu məqsədlə konstruktuv elmi ideyalarının real-
laşdırılması, konkret elmi-praktiki cəhətdən təhlillərə üstünlük verilməsi dia-
lektik coğrafiya elminin mühün tədqiqat sahələrindən biridir. 
 
 
Dialektik coğrafiya elminin ideya mənbələri   
 
Təbiətşünaslıq elminin fəlsəfi düşüncə tərzinə dair aparılan araşdırmalarının 
nəticələri göstərir ki, elmi tədqiqatlarının çərçivəsinin müəyyən edilməsində 
və kompleks inkişafında müxtəlif metodoloji yanaşma və çağrışlar bütün dövr-
lər üçün xarakterik olmuşdur.
12
 Məntiqi olaraq, tarixən filosoflar təbiətşü-
naslığın ümumi nəzəri elmi metodologiyasına üstünlük vermişlər.
13
  
Sonrakı dövrlərdə isə coğrafiya elminin inkişafı ilə  əlaqədar olaraq daha 
konstruktiv dialektik ideyalarla aktivləşdirilmişini klassik filosoflar (coğraflar) 
tərəfindən önəmə  gətirilmişdir. Coğrafiya elminin statusu = təbiətşünaslığın 
çoxfunksional metodoloji mənbələrinin üzərində qurulmuşdur = “coğrafi mə-
kan-dialektik funksional əlaqələr”ini özündə birləşdirən  ideyalarının önəmin-
də  müstəqil elm sahəsinə çevrilmişdir. 
Təbiətşünaslıq elminin fəlsəfi-coğrafi bilik mənbələrini  əsasən beş  təsni-
fatla xarakterizə etmək mümkündür.  
1. Antik dövrün fəlsəfi-coğrafi biliklərin mənbələri. Bu mərhələdə təbiətşü-
naslığın fəlsəfi-coğrafi bilikləri emossional-psixoloji, ontoloji (“ontos” – var-
lıq, “loqos” – təlim deməkdir) və s. təfəkkürü üzərində qurulmuşdur. 
2. Orta əsrlərdə təbiətşünaslığın mexaniki-metofiziki qanunlarının əsasında 
fəlsəfi düşüncə mənbələrinin əsasında coğrafi biliklərinin mənimsənilməsi. 
3. “Coğrafi mühit – cəmiyyət”in fəlsəfəsinin öyrənilməsində coğrafiya elmi 
təfəkkürünün yeniləşməsi və coğrafi biliklərinin tətbiqinə doğru ideyalarının 
(XVIII əsrin axırı) meydana gəlməsinin mənbələri. 
4. Radikal coğrafiya elminin nəzəri mənbələrinin əsasında “coğrafiya elmi” 
məktəblərinin yaranması mərhələsi (XIX-XX əsrin əvvəlləri). 
5. Tətbiqi və rasional coğrafiya elminin tamlığının yaranmasında konstruk-
tiv metodoloji mənbələrinə  əsaslanan problemlərinin sistemləşdirilməsi mər-
hələləri (XX əsrin axırı-müasir dövr).   
                                                            
12
 Chisholm M.F. General. Systems Teory and Geography. Trans. I. B. G., 43.1999. 
13
 Xəlilov S. Elm haqqında elm. Bakı, 2011. 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
17
 
 
Coğrafiya elm sahəsinin “müstəqiliyin” formalaşmasında mütəffəkir filo-
soflarının tarixi dövrlər  ərzində apardıqları  tədqiqatları, ideyaları  və  dəyərli 
konsepsiyalarınnın praktikasının təsirinə məruz qalmış və müasirləşmişdir.  
Azərbaycan fəlsəfi məktəbinin banisi sayılan Əbülhəsən Bəhmənyar Azər-
baycani  Şərq dünyasının mütəfəkkir  şəxsiyyətlərindən sayılır.  İbn Sinanın 
şagirdi olan Ə.Bəhmənyar yaşının erkən vaxtlarından başlaraq fəlsəfi düşüncə 
tərzi ilə fərqlənmişdir. Fəlsəfi düşüncə tarixində yeni bir idrak formalarınının 
dialektikasını yaratmışdır
14

      
                                                                                              
    
 
 
                                                                                              
Ə.Bəhəmənyarın fəlsəfəsinə görə:  
- “hərəkət düzxətli və dairəvi xarakterə malikdir”;  
- “tərkibi qəbul edən cismlər - məcburu düzxətli hərəkəti qəbul edir”; 
- “hərəkət edən cisim hərəkətin mövcudluğu ilə birlikdə labüddür”;  
- “göy cisimlərinə məxsus dairəvi hərəkət təbiətən hərəkətin ilkinidir, fasi-
ləsizdir, əbədidir” və s. 
XII əsrin dahi Azərbaycan mütəfəkkiri N.Tusi və onun elmi məktəbinin sa-
hibləri tərəfindən aparılan tədqiqatlar  şərq və  qərb elmi bilik mədəniyyətinin 
formalaşmasına, fəlsəfi təkamül elmi formalarının yaranmasına təsir göstərmiş 
və geniş miqyasda qəbul olmuşdur.  
Coğrafiya elmi təfəkkürünün fəlsəfəsində N.Tusi yaradıcılığının məntiqi, 
riyazi önəmləri, astronomiya və eləcə də təbiətşünaslığına daır rasional yanaş-
maları  bütün dövrlər üçün  metodoloji mənbə hesab edilmişdir. 
       
            
        
 
 
 
 
 
                                                            
14
 Z.Məmmədov. Bəhmənyarın  fəlsəfəsi. Bakı, 1983. 
 Nəsirəddin Tusi.Ensiklopedik mütəfəkkürə malik filosof. 
Riyaziyyat, astronomiya, tarix, coğrafiya, mineralogiya, 
iqtisadiyyat və s. elmlərə dair çox saylı  əsərləri dünya 
şöhrətinə malikdir. Mütəfəkkirin məzarı üzərində bu 
sözlər hək olunmuşdur: “Elmin köməkçisi, elm ölkəsinin 
şahı. Dövlətin anası belə oğul hələ doğmamışdır”.
 
Əbülhəsən Bəhmənyar: Azərbaycan  
X  əsrin axırında yaşamış,  İbn Sina məktəbinin 
davamçısı,  Şərqin dahi filosflarından sayılır. 
Onun “Təhsil” adlı fəlsəfi  əsəri dünya şöhrətinə  
malikdir. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
18 
 
 
Mənbələrə əsasən, 1266-ci ildə Mağara rəsədxanasında N.Tusi ilə birlikdə 
elmi fəaliyyət göstərən azərbaycanlı mühəndis Ə.Səlmasın tərəfindən yaradı-
lan qlobusda (qlobusa bənzər) yer kürəsinin meridian və iqlimlərinin riyazi 
formuluna dair təsfirləri verilmişdir.
15
 
Dünyanın dərk edilməsində N.Tusi məktəbinin mühüm elmi-idealoji möv-
qeyi olmuşdur. K.Kolumdan qabaq Qərb yarımkürəsində sonralar Amerika ad-
landırılmış materikin varlığına dair N.Tusinin rəhbərliyi ilə Mağara elmi 
məktəbinin alimlərinin tərəfində hazırlanmış yer kürəsinin müəyyən coğrafi 
koordinatları üzrə riyazi hesablamalarında  əsaslandırılmışına dair mənbələr 
mövcuddur
16

Şərq ölkələrindəki təbiətşünaslığın fəlsəfi dünyagörüşünün  əsaslarına söy-
kənən və dinamik gerçəkliyinin məntiqinə uyğun olaraq, sonralar qərb ölkələ-
rinin elmi mərkəzlərində müxtəlif istiqamətli konstruktiv, yeni məzmunlu nə-
zəri-metodoloji  modellərinin əsasında tədqiqatlar aparılmışdır.  
Orta əsrin dahi ərəb filosofu İbn Xəldun araşdırmalarında coğrafi mühitin 
insan orqanizminə,  əxlaqi keyfiyyətlərinə  təsirinə dair təfəkkürləri  Şərq və 
Qərb elmi məktəblərinin proqram mənbəyi olmuş, filosoflar tərəfindən  əsas-
landırılmış  və  mənbə kimi istifadə etdirilmişdir.
17
 
 
       
 
 
 
 
 
 
 
İbn Xəldunun fəlsəfi ideyaları Avropa elmi məktəblərində konseptual prob-
lemlərlə məşğul olan mütəfəkkürlərin (o cümlədən, coğrafiya elmi üzrə) J.Bo-
dern, Ş.Montesky, E.Reklyu, F.Ratsel və b.), alimlərinin maraq dairəsinə daxil 
olmuş və onların məntiqi ideya tədqiqatlarına təsir göstərmişdir. 
Q.Qaliley tərəfindən müasir eksperimental-nəzəri təbiətşünaslıq modelin 
(klassik coğrafiya elmi baxışların - A.Q.) dünyagörüşünün fəlsəfəsini (hərəkə-
                                                            
15
 Qərb mənbələrdə ilk qlobus alman M.Böhaymin (1459-1507) tərəfindən hazırlanması qeyd   
   olunur. 
16
 Eyvazov F. Nəsirəddin  Tusi. Bakı,1980. Əkbərli F.  Nəsirəddin Tusinin təkamül görüşləri.  
   Bakı, 2000. 
17
 Ümid Həsən.  İbn Xəldunun metodu və siyasi nəzəriyyəsi. Ankara, 2010. 
   İbn XəldunXIV əsrin ərəb filosofu. 
Çağdaş tarixin, sosialogiya, iqtisadiyyat, siyasət, coğrafiya 
və s. elmi təfəkkürünün formalaşmasında xidmətləri böyük-
dür. İngilis tarixçisi A.C.Toynbi onun haqqında belə bir fikir 
söyləmişdir:  “Hər hansı bir zamanda, hər hansı bir ölkədə, 
hər hansı bir beyin tərəfindən  yaradılmış  ən böyük  tarix 
fəlsəfəsinin sahibi”


Dialektik coğrafiya
 
 
 
19
 
 
tin nisbilik prinsipini, ətalət ideyasını, cisimlərin sərbəst düşməsi qanunun 
formulasını) yaratmışdır.  
                                                                                               
         
 
 
 
 
Q.Qalileyin təfəkkür məntiqinə əsasən = zəkanın iştirakı olmadan yalnız id-
rakı hisslərlə təbiətin həqiqi dərkinə nail olmaq mümkün deyil = ifadəsi elm 
xadimləri tərəfindən dəyərləndirilmişdir. A.Eynşteyn göstərir ki, “…Qalileyin 
kəşfləri bizi öyrədir ki, bilavasitə müşahidəyə əsaslanan intuitiv nəticələrə heç 
də həmişə inanmaq olmaz...”
18
 
Klassik təbiətşünaslığın dialektik inkişafında  İ.Nyutonun “Natural fəlsə-
fənin riyazi prinsipləri” adlı kitabında və digər əsərlərində ümumdünya cazibə 
qanunun düsturunu vermiş, Yerin, Ayın, planetlərin hərəkətinin qeyri-bərabər-
liyi, dəniz qabarmaları, çəkinmələri və s. məsələlərini formula etmişdir. 
İ.Nyutonun nəzəri baxışları praktiki olaraq coğrafiya elminin dinamikası və 
inkişafı üçün stimul olmuşdur. Nyutonun təbiət fəlsəfəsi = xüsusən coğrafiya 
elminin dialektik inkişafı mərhələsi üçün müsbət rol oynamış = bir çox coğrafi 
hadisələri mifoloji və sxolastik fikirlərdən azad edərək onların elmi dərkinin 
istiqamətlərini müəyyən etmək üçün ideya proqramı kimi mənbələrinin, təh-
lilinin imkanlarını yaratmışdır. 
Coğrafiya elmi təfəkkürün formalaşmasında Ç.Layel, J.Lamak və başqa 
tədqiqatçılarının xidmətlərini qeyd etmək olar.Ç.Layel (ingilis geoloqu) Yer 
səthinin sabit geoloji faktorların təsirilə tədricən və arasıkəsilmədən dəyişməsi 
təliminin banisi hesab edilir. J.Lamak (fransız bioloqu) üzvi aləmin təkamü-
lünün konsepsiyasını irəli sürmüş  və bunula elm tarixində sistemli təkamül 
ideyasının  rasional məntiqinə  yeni məzmun vermişdir. 
XIX əsrin ilkin mərhələsində A.Eynşteynin nisbilik nəzərəriyyəsinin yaran-
ması “məkan-zaman” modelinin önəmində yeni, konstruktiv ideya mənbələ-
rinin formalaşmasına stimul verdi. A.Eynşteynin məntiqi ondan ibarət olmuş-
dur ki, məkan və zaman mütləq deyil, materiya, hərəkət bir-birilə üzvi və 
qarşılıqlı sisteminin bağlılığından ibarətdir. Bu o deməkdir ki, məkan və zama-
nın bir-birilə, digər tərəfdən hərəkət və maddi kütlələrinin paylanması ilə 
müəyyən nisbətdə  əlaqələr mövcuddur.  
                                                            
18
 
Эйнштейн А. Физика и реальность. М.,1965. 
   Qalileo Qaliley: italyan filisofu, fiziki, astronomu. 
İlk dəfə göy cismlərini müşahidə edən teleskopu kəşf 
etmişdir. Eksperimental fizika elminin banisi hesab 
edilir.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə