D İalektik coğrafiYA



Yüklə 93.55 Kb.
Pdf просмотр
səhifə1/28
tarix27.06.2017
ölçüsü93.55 Kb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

 
 
 
 
 
 
D
İALEKTİK  
COĞRAFİYA 
 
Nəzəri coğrafi-dialektik təhlil 
 
 
 
 
 
 
 
AĞAZEYNAL A. QURBANZADƏ 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
“Kooperasiya” nəşriyyatı 
Bakı – 2017 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 

 
 
87.5 (4) 569 
 
Q  -16 
UDK 362 : 54 (69+ 94) 
(09) 
 
     
Ağazeynal Alı  oğlu Qurbanzadə. Dialektik coğrafiya (Nəzəri coğrafi-
dialektik təhlil). Bakı-2017, “Kooperasiya” nəşriyyatı,  səh. 244. 
 
Monoqrafiyada dialektik coğrafiya elminin nəzəri-konseptual əsasları, onun 
“çoxölçülü” tədqiqat məntiqi, virtual sistemləri təhlil edilir. Dialektik coğrafi-
ya elminin rasional idrak funksiyalarının yeni məzmunlu, konstruktiv mənbə-
lərinin elmi-tədqiqat baxışları önəmə gətirilmişdır. 
Təqdim edilən coğrafiya elminin dialektik təfəkkür mənbələri ali məktəb 
müəllimləri, tədqiqatçılar, tələbələr və digər mütəxəssislər üçün faydalı ola bilər.  
*** 
В  монографии  анализируются  концептуально - теоретические  основы 
диалектической географии, ее “многомерная” исследовательская логика, и 
виртуальные  системы.  Были  выдвинуты  на  первый  план  научно-иссле-
довательские ресурсы конструктивных источников с новым содержанием, 
рациональных, когнитивных функций диалектической географии. 
Представленные  источники  диалектического  мышления  географии 
могут быть полезными для преподавателей высших учебных заведений, 
исследователей, студентов и других специалистов.
 
*** 
In the monograph theoretical-conceptual bases of dialectic geography, its 
“multidimensional” researching logic, virtual systems are analyzed.  
Scientific-research reviews of new content, constructive sourses of dialec-
tical geography`s rasional cognative functions have been brought forward. 
The dialectic mentality sources of presented geography science may be 
useful for researches, students and other specialists. 
                           
                                                              
 
 
 
 
        0503229412-141 
              124-2017 

© “Kooperasiya” nəşriyyatı - 2017 
©  Ağazeynal A. Qurbanzadə 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
3
 
 
MÜNDƏRİCAT 
 
Müəllifdən................................................................................................. 8 
 
BİRİNCİ BÖLMƏ 
DİALEKTİK COĞRAFİYA ELMİ:  
TƏDQİQATIN RASİONAL İDRAK MƏNBƏLƏRİ   
 
 
► Önəm 1. Dialektik coğrafiya elmi idrakın metodoloji mənbələri.. 
11 
 
Dialektik coğrafiya elmi idrakın rasionallığı..................................  
11 
 
Dialektik coğrafiya elmin ideya mənbələri.....................................  
16 
 
Coğrafiya elmi idrakın empirik-nəzəri kodları...............................  
32 
 
Coğrafi-riyazi modellərinin rasionallığı..........................................    35 
► Önəm 2. Dialektik coğrafiya elmi tədqiqatın effektliyi.................. 
39 
 
Dialektik coğrafiya elmi tədqiqatın effektli önəmi........................ 39 
 
Dialektik coğrafiya elmi tədqiqatın idrak paradiqması.................. 44 
 
Hərəkətverici və korreksiya coğrafi-sisteminin effektliyi..............    46 
 
Sinergetika və coğrafiya elmi-tədqiqatın çağırışları....................... 48 
► Önəm 3. Coğrafi-iqtisadi elmi təfəkkürün rasionallığı.................. 
52 
 
“Coğrafi-iqtisadi təfəkkür” elmi-tədqiqat anlayışın mədəniyyəti... 
52 
 
Coğrafi -iqtisadi idrak məntiqinin qeyri-müəyyənlik halı.............. 
55 
 
İnnovativ coğrafi-iqtisadi tədqiqatın məzmunu............................. 
57 
 
Coğrafi-iqtisadi “ideal” model funksiyasının rasionallığı..............    59 
► Önəm 4. Dialektik coğrafiya elminin klassik nəzəri “yaddaş”         
                    kodları.................................................................................. 
62 
 
Dialektik coğrafiya elmi “yaddaş”ın klassik modenizm kodları.... 62 
 
Coğrafi zaman tsiklinin nəzəri “yaddaş”nın kodları......................... 65 
 
Dialektik coğrafiya elminin informasiya kodunun təbiəti................ 68 
 
İKİNCİ BÖLMƏ 
RADİKAL DİALEKTİK COĞRAFİYA  
KONSEPTUAL ELMİ  YANAŞMALARI 
 
 
►Önəm 5. Dialektik coğrafiya elminin radikal məntiqi..................... 
72 
 
Dialektik radikal coğrafiya elminin konstruktiv mahiyyəti............ 72 
 
Radikal coğrafi tədqiqatın “məkan-zaman” xronologiyası............. 75 
 
“Tədqiqat & dayanıqlı inkişaf”ın coğrafiya elmi məntiqi.............. 78 
► Önəm 6. Radikal coğrafiyanın dialektik baxışları.......................... 
82 
 
Radikal coğrafiya: sivilizasiya nəzəri baxışları..............................  
82 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 

 
 
 
Radikal coğrafiya elmində “zaman çoxluğu” anlayışı.................... 86 
 
Radikal coğrafi tədqiqatlarda yeni təkamül çağrışları.................... 88 
► Önəm 7. Radikal coğrafiya: iqtisadi-sosial inkişafın informasiya 
                    fenomeni............................................................................... 
92 
 
İqtisadi-sosial inkişafının informasiya fenomeni............................ 
92 
 
Qlobal informasiya coğrafiyasının indeksi..................................... 
93 
 
Qlobal “coğrafi mühit-istiləşmə” informasiyası və nəticələri........ 
95 
 ► Önəm 8.“Dünya-sistem”konsepsiyası və rasional elmi əsasları....   98 
 
“Dünya-sistem” konsepsyasının məntiqi........................................ 
98 
 
“Dünya sistem”in qütbləşməsinin coğrafiyası................................  100 
 
“Dünya sistem” ssenarisinin dialektik coğrafiyası......................... 103 
 
“Dünya sistemi”nin elmi-texniki tərəqqinin təsnifatı..................... 106 
 
ÜÇÜNCÜ BÖLMƏ 
DİALEKTİK İNSAN COĞRAFİYASI  
GENETİK ANATOMİYASI, TƏKAMÜL TƏBİƏTİ 
 
 
► Önəm 9. İnsan coğrafiya elmi: təkamülü, dialektik anlamı...........  110 
 
İnsan coğrafiya elminin dialektik modeli.......................................  110 
 
İnsan coğrafiya elminin xronologiyası........................................... 112 
 
İnsan coğrafiya elminin funksional məntiqi................................... 113 
 
“Coğrafi mühit – insan” elmi baxışın məzmunu............................ 116 
► Önəm 10. Etnologiya elminin dialektik-genetik təbiəti..................  121 
 
Etnologiya elmi mənbələrinin nəzəri təsnifatı................................ 121 
 
Etnik biliklərin genetik coğrafiyası................................................ 123 
 
Etnik irq qruplarının coğrafiyası.....................................................  127 
 
Dil qruplarının coğrafiyası.............................................................. 129 
 
Dinin coğrafiyası və cərəyanları..................................................... 131 
 
Etnologiya və insan azadlığının təbiəti........................................... 135 
 Önəm 11. İnsan həyat ritminin coğrafiyası.....................................  136 
 
Oykumenin formalaşması və ərazilərin mənimsənilməsi............... 136 
 
İnsan artımın ritmik dialektik coğrafiyası....................................... 138 
 
Gepontologiya - ritmik inkişafının sərhədləri................................. 139 
 
İnsan miqrasiyasının (hərəkətin) ritmik coğrafiyası.......................  142 
 
İnsan fəaliyyət ritminin coğrafi mühitlə dialektik əlaqəsi.............. 144 
► Önəm 12. Qlobal dayanıqlı insan inkişafın funksional modeli...... 147 
 
Dayanıqlı insan inkişafın konsepsiyası...........................................  147 
 
İnsan inkişafının coğrafiyası və proqramlaşması........................... 153 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
5
 
 
 
“İnsan inkişaf fəaliyyət”nin qlobal çağrışları.................................   155 
 
Feminist coğrafiyanın funksionallığı..............................................   158 
► Önəm 13. İnsan potensialın genizisi və inkişaf mənbələri.............. 161 
 
İnsan potensialın çoxxətli mənbələri.............................................. 161 
 
İnsan potensialının davamlı inkişafı............................................... 163 
 
İnsan potensialın funksional koordinat modeli...............................  164 
 
İnsan kapitalın nəzəri baxışlarının strateji önəmi........................... 165 
► Önəm 14. “İnsan-ətraf mühit”ə uyğunlaşma reaksiyası................ 169 
 
İnsan orqanizmin ətraf mühitə uyğunlaşması................................. 169 
 
“İnsan-qida enerji”nin mənbələrinin coğrafiyası............................ 172 
                                                           
DÖRDÜNCÜ BÖLMƏ 
DİALEKTİK FUNKSİONAL COĞRAFİYA  
STRUKTURU, MODELLƏŞMƏ HƏSSASLIĞI 
 
 
► Önəm 15. Funksional coğrafiya elmin model həssaslığı................... 175 
 
Funksional coğrafiya: rasional məntiqi, modelləşmə elmi xətti..... 175 
 
Funksional strukturun klaster model həssaslığı.............................. 177 
 
Funksional dayanıqlı inkişafının anatomiyası................................ 179 
 
Funksional struktur modelinin qlobal effektliyi.............................  181 
 
“Dünya İqtisadi Forum”un funksional strategiyası........................   182 
► Önəm 16. Coğrafi-iqtisadi tədqiqatın funksional konturları........   186 
 
Coğrafi-iqtsadi tədqiqatın həssaslığı.............................................. 186 
 
Sosial həssaslığının funksional konturları...................................... 187 
 
Funksional inkişafın həssaslıq kəmiyyətin parametrləri................. 188 
► Önəm 17. Həyat keyfiyyətinin  funksional coğrafiyası................... 190 
 
“Həyat  keyfiyyəti” anlayışının indikatorları.................................. 190 
 
Həyat keyfiyyəti və yoxsulluğun coğrafiyası................................. 191 
 
Həyat keyfiyyəti və iqtisadi artım coğrafiyası................................ 193 
► Önəm 18. Dayanıqlı iqtisadi inkişafın funksional xəritəsi............. 195 
 
İqtisadi inkişafın funksional xəritəsinə qısa xülasə........................ 195 
 
İqtisadi inkişafın qarşılıqlı asılılıq formulası..................................   198 
 
Geosiyasi xəritənin funksional strategiyası.................................... 205 
► Önəm 19. Dialektik funksional strukturun həssaslığı.................... 209 
 
Qloballaşma məntiqində funksional struktur həssaslığı.................   209 
 
Funksional həssaslığının dialektik anatomiyası............................. 210 
 
Transmilli korporasiya sistemi və funksional coğrafiyası..............    213 
 
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 

 
 
BEŞİNCİ BÖLMƏ 
VİRTUAL DİALEKTİK COĞRAFİYA  
TAKTİKİ XƏRİTƏSİNİN ANATOMİYASI 
 
► Önəm 20. Virtual coğrafi mühütin dialektikası..............................    217 
 
Virtual coğrafi mühitin dialektik məzmunu...................................  217 
 
Virtual coğrafiya elmi tədqiqatın diaqnostikası..............................  218 
 
Virtual struktur təsnifatının coğrafiyası.......................................... 221 
 
Virtuallaşan siyasi xəritənin anatomiyası....................................... 222 
► Önəm 21. Kreativ inkişafın virtual coğrafiyası............................... 224 
 
Kreativ iqtisadi inkişafın virtual coğrafi effektliyi.........................  224 
 
Virtual kreativ inkişaf müəyyənliyinin coğrafiyası........................ 226 
 
Virtual coğrafiya ilə kreativ inkişaf arasında dialektik əlaqə......... 227 
 Önəm 22. Virtual coğrafi məkan siyasəti........................................ 229 
 
Virtual coğrafi məkanın siyasi dialektikası.................................... 229 
 
Dayanıqlı sənaye ölkələrinin virtual siyasi-iqtisadi modelləri....... 231 
 
Virtual məkan siyasətin paradiqması.............................................. 232 
► Önəm 23. Virtual coğrafiyanın monetar xəritəsi............................    235 
 
Monetar həssaslıq xəritəsinin formalaşması...................................  235 
 
Qızıl-valyuta resurslarının virtual coğrafiyası................................  237 
 
Virtuallaşma mühitində qızıl bazarın coğrafiyası...........................
 
241 
 
 
                                          
                 
                                                                                                     
 
 
 
 
                        
           
 
 
 
 
 
 
 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
7
 
 
AĞAZEYNAL ALI  OĞLU 
QURBANZADƏ 
coğrafiya elmləri doktoru, professor 
 
12 mart 1938-ci ildə Astara şəhərində anadan 
olmuşdur. 
1962-ci ildə Bakı Dövlət Universitetini bitirmiş-
dir. Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetində el-
mi-pedaqoji fəaliyyətə başlamışdır. Lənkəran Dövlət 
Universitendə “Coğrafiya və ekologiya” kafedrasını 
yaratmış və ona rəhbərlik etmişdir. Hazırda Azərbay-
can Kooperasiya Universitetinin professorudur. 
Doktorluq dissertasiyası: “Azərbaycan Respub-
likasının aqrar funksional strukturunun ərazi təşkili” 
(ixtisas şifri: 25.00.24-sosial – iqtisadi və siyasi coğrafiya). 
Elmi naliyyətləri: 
- aqrar strukturun nəzəri “ideal” modeli əsaslandırılmışdır; 
- coğrafi konveyer metodunun potensial ideyası hazırlanmışdır; 
- diversifikasiya tsiklinin dalğa metadologiyasını irəli sürülmüşdür; 
- dayanıqlı inkişafın  aqrar-sənaye klaster metodu təklif olunmuşdur; 
- insan potensialının koordinat sistemi və dialektikası əsaslandırılmışdır. 
Monoqrafik və dərsliklərinə dair əsas elmi əsərləri: 
-
 
Aqrar strukturun regional inkişaf modeli: iqtisadi-coğrafi konsepsiyası. 
Bakı, 2004. (Monoqrafiya). 
- Təbiətşünaslıq (Ə.Həmzəyevlə birlikdə). Bakı, 2006. (Dərs vəsaiti). 
- Ölkəşünaslıq. Bakı, 2008. (Dərslik). 
- İnsanşünaslıq. Bakı, 2009. (Monoqrafiya). 
- Ekologiya: sosial-iqtisadi əsasları. Bakı, 2010. (Monoqrafiya). 
- Azərbaycanın kənd təsərrüfatı coğrafiyası. Bakı, 2011. (Dəslik). 
- Dünya ölkələri: siyasi-iqtisadi və dialektik coğrafiyası. Bakı, 2013. (Dərs 
vəsaiti). 
- Regionalogiya. Bakı, 2013. (Monoqrafiya). 
- XXI əsr: dayanıqlı inkişafın aqrar-sənaye klaster faktoru. Bakı, 2015. 
(Monoqrafiya). 
- Dialektik coğrafiya. Bakı, 2017. (Monoqrafiya). 
Kadr hazırlığı: elmlər namizədi - 2. 
AMEA Coğrafiya İnstitutu nəzdində fəaliyyət göstərən dissertasiya müdafiə 
şürasının üzvüdür. 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 

 
 
 
 
 
 
 
 
                                                                                                                                
MÜƏLLİFDƏN 
 
Konseptal elmi mənbələrinin rasional konyuktura və dayanıqlı inkişaf kon-
sepsiyalarına  əsaslanan coğrafiya elminin metodologiyasına dair ideyaların 
tədqiqat sistemləri tarixən daha erkən dövrlərdən formalaşmışdır. Fəlsəfi coğ-
rafi təfəkkürünün konseptual elmi baxışlarına əsaslan dialektik coğrafiya elmi-
nin məntiqi tədqiqat mənbələri fundamental elmlərinin reallıqlarına söykən-
mişdir. Rasional elmi reallıqlarının fəlsəfi dünyagörüşünün əsasında dialektik 
coğrafiya elminin anatomiyasına diqqət yetirilmiş və bu sahədə yeni məzmun-
da araşdırmalar aparılmışdır. Bu məqsədlə ümumi coğrafiya elminin fəlsəfəsi-
ndə baş verən dinamik və ritmik dəyişikliklərinin məntiqində dialektik coğra-
fiya elmi təfəkkürunün rasional mənbələri önəmə gətirilmişdir.  
Dialektik coğrafiya elminin ideyayasına uyğun olaraq, rasional coğrafi sis-
temlərin paradiqmalarının müəyyən edilməsi və onların proqramlaşdırılmasına 
üstünlük verilməsini məqsədəuyğun sayılmışdır. Son dərəcə aktiv funksional 
təbiətə malik olan coğrafi biliklərinin interpretasiyası və elmi biliklərin dialek-
tikasına dair mənbələrindən istifadə olunması ilə yanaşı, müasir elmi dəyərlə-
rinin diaqnostikasına dair müəllif tərəfindən coğrafiya elminin gələçək inkişa-
fına aid nəzəri və metodoloji baxışları da önəmə gətirilmişdir. 
Monoqrafiyanın məntiqi məqsədi coğrafiya elminin dialektik funksiyalarnı 
tədqiq etmək, onun təsnifat parametrlərinə aydınlıq gətirməkdən ibarətdir. Mə-
sələnin kompleks həllinin ifadəsində virtual cəmiyyətin ərazi təşkilinin funk-
sional mahiyyəti və dayanıqlı inkişafının coğrafiya elminin tədqiqat dəyərləri  
ilə izah edilmişdir. Reallıq ondan ibarətdir ki, dialektik coğrafiya elminin qar-
şısında düran problemləri və onun metodologiyası ümumi bəşəri elmlərinin tə-
kamül konturlarına uyğun olaraq təhlillərinin aparılmasına səy göstərilmişdir.  
Bütün bunlar monoqrafiyanın yaranmasında ümumi fəlsəfi baxışlarının 
reallıqları coğrafiya elminin davamlı inkişafına formula edilmişdir. Bu formu-
laya uyğun olaraq radikal, insan, funksional və virtual coğrafiya elmi sahələri-
nin dialektikasının monoqrafik təhlliləri zamanı  nəzəri və metodoloji istiqa-
mətlər tədqiqat obyektinə çevrilmişdir.  

Dialektik coğrafiya
 
 
 
9
 
 
Məqsədə uyğun olaraq dialektik coğrafiya elminin konseptual anatomiyası-
nın tədqiqat xətləri daxilində yeni məzmunda araşdırmalara və praktiki əhə-
miyyətə malik ideyalara üstünlük verilməsinə səy göstərilmişdir.  
Elmi mənbələrinin rasional tədqiqatlarına  əsaslanaraq coğrafiya elminin 
qarşısında duran kompleks araşdırmalarna yeni məzmunda yanaşılmış  və st-
ruktur kodlarının dayanıqlığının fərqli baxışlarına dialektik formada yanaşıl-
mışdır.  
Monoqrafiyada coğrafiya elmi təfəkkürünün formalaşmasına bir dialektik 
sistem kimi üstünlük verilmiş və dayanıqlı “Coğrafi mühit – cəmiyyət”in inki-
şafının tsiklli prosesinin xarakterik cəhətlərinin kardinal dəyişikliklərinin xro-
nologiyasını əsas kriteriya kimi götürülmüşdür. 
Monoqrafiyanın tərtibi metodikası, ənənəvi ümumi coğrafiya elmi tədqiqat-
lardan həm məzmun, əhatə dairəsi, həm də elmi-metodoloji cəhətdən fərqlidir. 
Əsas fərqlilik ondan ibarətdir ki, coğrafiya elmin “çoxölçülü” funksional mən-
tiqinin kompleks xarakterik cəhətlərinin anatomoyası təyin olunmuş və konst-
ruktiv dialektik-coğrafi  təfəkkür mənbələrinin ehtiva etməsidir. 
Dahi filosof A.A.Mizəcanzadənin fikri ilə desək: “Elmin inkişafı universal 
dialektik təfəkkür metodlarının köməyilə, hadisələr arasında bütün üzvi əlaqə-
lər dolğunluğu ilə nəzərə almaqla baş verir”. 
 
 
   
 
     
 
 
 
 
    
 
 
 
 
 
 
 
 

  Ağazeynal A. Qurbanzadə 
 
10 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
BİRİNCİ BÖLMƏ 
 
DİALEKTİK COĞRAFİYA ELMİ: 
TƏDQİQATIN RASİONAL İDRAK MƏNBƏLƏRİ 
           
 
 
 
Dialektik coğrafiya elmi idrakın metodoloji mənbələri 
 
 
Dialektik coğrafiya elmi-tədqiqatın effektliyi  
 
 
Coğrafi-iqtisadi  elmi təfəkkürün rasionallığı  
 
 
Dialektik coğrafiya elminin  klassik nəzəri “yaddaş” kodları   
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 

Dialektik coğrafiya
 
 
 
11
 
 
Coğrafiya elmi təfəkkür=coğrafiya elmi 
ideyalarının “çoxölçülü” dialektikasının 
məntiqi əlaqələrinin və onun tamamlan-
ması çərçivəsinin dərk edilməsidir. 
 
Birinci önəm            
Dialektik coğrafiya elmi idrakın metodoloji  
                             mənbələri
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Dialektik coğrafiya elmi idrakın rasionallığı 
 
Hər bir elmi-tədqiqatın mənbəyi ilkin olaraq fəsəfi dünyagörüşə söykənərək 
formalaşmış və müasirləşmişdir. Ümumi fəlsəfi təfəkkürlə ifadə olunmuş elmi 
biliklər, sonrakı dövrlərdə müstəqil elmi sahələrinin yaranmasına səbəb olmuş-
dur. 
Fəlsəfə elmin qanunlarına əsaslanan ümumi coğrafiya elminin idealogiyası 
və metodologiyası tarixi dövrləşməsi konsepsiyasına əsaslanaraq inkişaf etmiş 
və fundamental elmi sahəsinə çevrilmişdir. 
Coğrafiya elminin fəlsəfi əsasları bir sıra komponenti ehtiva edir. Onlardan 
başlıca istiqamətlər bunlardır:  
- fəlsəfi ideya və metodlar ilə coğrafiya elmi tədqiqatlarının reallaşdırılması; 
- fəlsəfi metodologiyanın əsasında formalaşan coğrafiya elmi sonrakı dövr-
lərdə özünün konseptual tədqiqat sistemini yaratmışdır.  
Ümumi coğrafiya elmi idrakın nəzəri-metodoloji önəminin fəlsəfi baxış-
larınının əsasında  dialektik coğrafiya elmi tarixi dövrləşmənin konsepsiyasına 
uyğun elmi təfəkkürə çevrlmişdir. 
Tarixi dövrləşmənin elmi konsepsi-
yasında “coğrafi məkan-zaman-cəmiy-
yət” oxu boyinca kardinal şəkildə dəyi-
şilən, formalaşan coğrafiya elminin id-
rak formaları (nəzəri, metodoloji) xü-
susi önəm daşımışdır. Bu önəmdə əlahiddə yer tutan və elmin məntiqi mahiyyəti-
nin dərk edilməsinin anlamında dialektik təvəkkürə əsaslanan coğrafiya elminin 
mühüm rasional idraka malik olması ilə təbiət elmlərinin konseptual baxışlarından  
fərqlənir. 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə