BİLDİKLƏRİMİz və BİLMƏDİKLƏRİMİZ



Yüklə 14.38 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/55
tarix10.06.2017
ölçüsü14.38 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55
20151

QARABAG
BİLDİKLƏRİMİZ VƏ BİLMƏDİKLƏRİMİZ
-   т
ъ -
Azərbaycan  Respublikası  Prezidentinin 
İşlər İdarəsi
PREZİDENT  KİTABXANASI
Qafqaz Universiteti
Beynolxalq Münaqişələri Araşdınna Mərkəzi

с з .   y f e f l u )
Q   i ' - ı
Qafqaz Universiteti
B eynəlxalq M ünaqışələri  A raşdırm a M ərkəzi Nəşrləri 
N əşr № :  002
QARABAĞ: ВİLDİKLƏRİMİZ VƏ BİLMƏDİKLƏRİMİZ 
Redaktor:
Reha Yılmaz
Siyasat elmləri üzrə fəlsəfə doktoru
Elmi redaktorlar:
Azərbaycan dilində  bölmənin  elm ı  redaktoru:
Tofiq Nəcəfli
tarix elm h ri üzrə fəlsəfə doktoru
Türk dilində bölm ənin elm i  redaktoru:
Efe Çağan 
V ahdettin Engin
Bəynəlxalq əlaqələr üzrə 
professor,
elm hr doktoru 
tarix elm hri doktoru
Müəlliflər:
B ülent Aras  •   M usa Qasimli  •   C üm şüd N uriyev  •   Alhan Bayram oğlu  •   O kan  Y eşilot 
N esrin  S anahm etoğlu •   Reha Y ilm az  •   Eyüp Zengrn  •   O. Nuri  Aras  •   Tofıq N əcəfli 
Emin A rif (Şixəliyev)  •   Gilntəkin N əcəfli  •   B ilal  Dədayev  •   Erdal  K aram an  •  
R övşən Ibrahim ov •   H atem  C abbarh  •   Ə dalət İbadov  •   V əfaddin İbayev 
B ayram  Gündoğdu  •   Araz Aslanlı •   Şəbnom N uriyev •  Nəsim i Kamalov 
Sam ir Quliyev •   Zaur Şiriyev •  Elçin Süleymanov •   Ayaz Z eynalov 
Elnur İsmayılov  •   Ya^ar Ehtibarlı  •   Ceyhun M ahm udov
Dizayn:
Sahib Kazmıov
ISBN:
Ç a p  \ 9  C i l d l a m a :   “ Ş a r q - Q a r b "   M ə tb ə ə s l
Aşıq Ələsgər küç., No:  17, Xətai rayonu, Bakı,  Azərbaycan;
Tel:  (+994  12) 374 83 43
О Q afqaz Universiteti, 2010.
M ərkəzin yazılı icazəsi olmadatı məlumatların nə  tam, nə də hissə fəkJində çap edilməsi,  surətinin çıxardması, 
çoxaldılması,  tərcümə olunması  və y a  hər hansı bir digər üsulla istifadə  olunması qadağandır.
О  A F O  A 7  
Ünvan AZ0101,  B ah-Sum qayıt fossesi,  16-cı km. Xırdalan fəhəri,  B a h , Azərbaycarı 
г ттчттл/ио c r ' r W i  
Tel:  (+ 994 12)  448 2 8  62/66; Faks:  (+994 12) 448 2 8  61/67;  e-mail:  info@qu. edu.az; 
www.qajqaz.eau.az
"Azərbaycanın mövqeyi dəyişm əz olaraq qalır. 
Bu gün  də m ən bunu  bir daha deditn.  H eç vaxt - 
nə bu gün,  nə sabah,  nə 10 ildən sonra,  п э 15 
ildən sonra,  пэ 100 ildən sonra D ağlıq  Qarabağ 
A zərbaycandan  ayrilmayacaqdır.  H ər halda m ən 
P rezident olan dövrdə bunu  özündə əks etdirən 
sazişə heç vaxt im za qoym aram "
(Azərbaycarı P rezidenti İlham  Əliyevin sədrliyi ilə 
2005-ci ilin sosial-iqtisadi yekutılarına həsr olunm uş 
iclasda Prezidentin nitqindərı)

“M ən  Azerbaycan tərəfindən deyirəm,  -  ateşkes 
rejintini qoruyub saxlam alı  ve  m öhkəm lətməli, 
danışıqları davam etdirməli, A TƏ T-in M in sk 
qrupu  hem sedrlerinin fəa liyyetin i 
stim ullaşdırm alı,  nıeselenin həllinə kömək etm ək 
üçün diger imkanlardan  istifade etməli ve iki 
prezidentin - Erm enistan  ve A zerbaycan 
prezidentlerinin şexsi görüşlerini davam  
etdirməliyik.  M insk qrupunun  hem sedrlərinin 
fəa liyyeti ilə у anaşı,  biz prezidentlerin 
görüşlerinin  bu form atını  davam etdire bilerik.
Beyan  edirem  ki,  münaqişənin  dinclikle nizam a 
salınm ası Azerbaycan  üçün  vacibdir,  buna heç 
bir şübhe yoxdur,  bu, A zerbaycana lazmıdır!
Azərbaycan  Preziderıti 
Heydər Əliyevin 
Ermərıistan preziden ti R obert K oçaryan la 
təkbətək görüşündən sonra bəyanatı
14 avqust 2 002-ci  il

Editörden  !
Yüzyılın  Çözülm eyen Bulmacası: K A R A B A G
Soğıık  Savaşın  sona  ermesi  dünyada  yeni  bır  sistemi  berabe- 
rinde getirmiştir.  Globalleşme ya da Küreselleşme  olarak adlandı- 
rılan  bu  sistemde  devlet  sınırları  ortadan  kalkmış,  bölgesel  enteg­
rasyon  girişimleri  artmış,  uluslararasi  teşkilat ve  şirketler aktifleş- 
miştir.  Yerel  tartışmalarm  artması  ise  küreselleşmenin  acı  yüzü 
olarak karşımıza çıkmıştır.  Zira Küreselleşmeye yön veren gelişmiş 
devletler,  bölgesel  menfaatlerini  koruyabilmek  için  ayrılıkçı  kitle- 
leri  desteklemiş  ve  onları  heveslendirerek  geleceği  belli  olmayan 
bir macerenın  içerisine  itmiştir.  Bu  tarz politikalarla  Globalleşme- 
nin  belkide  en  önemli  etkin  unsuru  olan  uluslararasi  hukuk  ihlal 
edilmiş,  hatta  ikili  uygulamalarla  kendi  menfaatleri  için  uluslar- 
arası  sorunlar  kullanılmıştır.  Bunun  neticesinde  dünyanın  bir  çok 
yerinde  hegemon  devletlerce  ortaya  çıkartılan,  desteklenen,  ancak 
nihai  çözüme  ulaşmada devamlı olarak belirsizliği korunan bölgesel 
çatışmalar ortaya çıkmıştır.  Bu  çatışmalardan birisi de Karabağ so- 
runudur.
1900’lü yıllarda  başlayan ve  hala devam  etmekte  olan  “Dağlık 
Karabağ” problemi  hem  anlaşmazlığın  tarafları  olan Azerbaycan 
ve  Ermenistan ’a,  hem  bu  ülkelerle  ikili  ya  da  çok  taraflı  ilişkiye 
girmek  isteyen  devletlere  siyasi yönden  önemli  tesirleri  bulunmak- 
tadır.  Özellikle  komşu  devletler  Türkiye,  Rusya  ve  İran  bu  anlaş- 
mazlıktan  önemli  derecede  etkilenmektedir.  Zira  Türkiye  Ermenis­
tan ’la  diplomatik  ilişkiye  girmemiş,  Rusya  ile  olan  ilişkileri  de  bu 
problem  çerçevesinde  şekillenmıştir.  Ayrıca  Azerbaycan  tarafi, 
Ermenistan  ile yakin  bir  işbirliğine  giren  Iran ’a  karşı  son  döneme 
kadar  tepki  politikalari  yürütmüştür.  Haydar  A liyev’in  iktidara 
gelışı  ile  birlikte  bu problemi  çözebilmek için Rusya 'ya yakınlaşan 
Azerbaycan,  zamanla  Rusyamn  bu  konuda  beklentileri  karşılaya- 
mayacağı  görmüş  ve  Rusya 'ya  karşı  mesafesını  korumayı  başar- 
mıştır.  Problemin  çözümünü Rusya yardımı ve BDT içinde  çözeme-
V

yeceğini  gören Azerbaycan  daha  etkin  neticeler  elde  edebileceğini 
düşündüğü  başka  bölgesel  oluşumlara yönelmiştir.  GUAM ve  he- 
nüz  resmi  olarak  ilan  edilmese  de  Türkiye  ve  Gürcistan  Birliği 
bunlara örnek gösterilebilir.
Bölge  ülkeleri  arasinda  özellikle  Azerbaycan,  Gürcistan  ve 
Türkiye yakın  işbirliğine giderek bölgesel ittifaka döneşebilecek bir 
yakınlaşmaya  giderken,  Ermenistan  uluslararasi  projelerden  uzak 
kalarak,  Rusya 'nın bir sömürgesi haline gelmiş ve ekonomik olarak 
çöküşe  doğru  gitmiş  ancak  militarize  bir  siyasetten  hiç  vazgeçme- 
miştir.  Bunun  neticesinde  ülkede  siyasi  istikrarsızlık  artmış,  renklı 
bir devrim  korkusu altında  ülke  daha fazla  içe  kapanmıştır.  Bu  du­
rum  ülke yöneticilerini  daha  da  agresifleştirmiş  ve  Karabağ prob­
leminin  çözülmesine  etkisi  olabilecek  devletlerle  Azerbaycan  ara­
smdaki  ilişkileri  bozmaya yönelmiştir.  Bunun için Batılı devletlerde 
a ktif rol  oynayan  Ermeni  lobisi  seferber  olmuştur.  Ermenistanın 
Dağlık Karabağ konusundaki  her adımı  bölge  barışım  tehdit eden, 
kışkırtıcı hamlelere  dönüşmüştür ve  hala da devam  etmektedir.  Zira, 
Dağlık Karabağ’daki  mevcut durum  diğer  bölge  ülkelerindeki  Er- 
menileri harekete geçirmiş ve bağımsızlık isteği ile bölgede yeni ka- 
rışıklıklara  sebep  olabilecek hareketliliği  sağlamıştır.  Son  dönem- 
deki  Gürcistanın  Ahılkeleki  bölgesindeki  olaylar  buna  en  güzel 
ömektir.
Buna karşın Azerbaycan  bölgede hızla gelişen  bir devlet olarak 
küresel kurumların  imkanlarından  istifade  ederek problemi  çözme- 
ye  çalışmaktadır.  BMT,  Avrupa Konseyi,  AGİT,  NATO gibi  kurum- 
lar  da  sürekli  olarak  problemi  gündeme  taşıyarak,  Ermenistana 
baskı yapılarak  işgal  edilen  Azerbaycan  topraklannin  boşaltılma- 
sının  teminine  çalışmıştır.  Aslında bu kurumlar problemin barışyo- 
luyla çözümünü istemekte ve bu konuda ciddi çalışmalar yürütmekte- 
dir.  Zira,  petrol  ve  doğalgaz  kaynaklarının  ve  taşıyıcılarının  olası 
bir savaşın  ortasında kalması  hiç  bir kiiresel gücün  menfaatine  de- 
ğildir.
Sorunun detaylarına bakacak olursak,  Dağlık Karabağ sorunu, 
Azerbaycan  ile  Ermenistan  arasinda  oldukça  uzun  tarihi  bir  geç-
mişe  sahiptir.  Halen  çözüme  kavuşturulmayı  bekleyen  bu problem, 
katliamlar,  zorunlu  göçler  ve  insan  haklari  ihlalleri  ile  akillarda 
kalmıştır.
SSCB ’nm dağılma sürecine girdiği  1980 ’lerin  ikinci yarısında, 
Ermenistan 'in Rusya ’dan  aldığı destekle  Dağlık Karabağ üzerinde 
hakiddiaetmesi  ve  bölgede yaşayan Ermenilerin  gösterileriyle  baş- 
layan  sorun,  1991  yılında Azerbaycan  ve  Ermenistan ’ın  bağımsız- 
lığını  elde  etmesinin  ardından  Dağlık Karabağ  Ermenilerinin  ba- 
ğımsızlık ilamyla yeni bir boyut kazanmış,  bölgede görevli Rusların 
da  içerisinde  yeraldığı  sıcak  bir  çatışmaya  dönüşmüştür.  Bugüne 
kadar çözülemeyen  bu problemde,  Ermenilerin  tezleri,  Ermenilerin 
Dağlık Karabağ ’da  çoğunluk  teşkil  ettiği,  bu  nedenle  kendi  kade­
rini  belirleme  hakkına  sahip  olduğu  savına  dayanmaktadır.  Azer­
baycan  tarafı  ise,  Dağlık Karabağ bölgesinin  hukuki ve  tarihi ola­
rak kendisine  ait olduğunu  savunmakta,  bölgedeki  etnografik yapı- 
nın Rus ve Sovyet politikalarıyla suni olarak değiştirildiğini,  bu ne­
denle toprak talebine temel teşkil edemeyeceğini iddia etmektedir.
Dağlık Karabağ probleminin  çözümüne  ilişkin  süreçte  zaman 
zaman savaş söylemleriyle  ortam gerilmesine  rağmen,  tarafların ve 
AGİT'in  Minsk  grubunca  görevlendirilen  eşbaşkanların  çalışma- 
ları  sonucunda  istenilen  düzeyde  olmasa  da  kısmi  ilerlemeler  elde 
edilmiştir.  Ancak,  savaş  sonrasında  imzalanan  ateşkesin  ardından 
başlatılan  çözüm  siireci  bugüne  kadar  istenilen  sonucu  getireme- 
miştir.  Birçok görüşme,  çözüm  önerileri,  dış  baskılar,  uluslararasi 
örgütlerin  aldığı  kararlar  ve  AG İT’in  özel  olarak görevlendirdiği 
eşbaşkanlar  (ABD,  Rusya  ve  Fransa) problemin  çözümüne  yeterli 
katkıda bulunamamıştır.  Bununla birlikte,  eşbaşkanların problemin 
çözümüne  ilişkin  ortaya  koydukları  son  çözüm  paketi,  Haydar 
A lıyev’in  Ter-Petrosyan  ve  Koçaryan’la  müzakere  ettiği  paketten 
ciddi  oranda  uzaklaşmıştır.  Zira,  yeni pakette  her  ne  kadar Azer­
baycan ’ın  işgal altındaki  topraklanni gerivermeye  ve  tüm  bölgenin 
kalkınmasına  katkısı  olacak  kalıcı  bir  barış  anlaşmasının  yapıl- 
masına  ilişkin  hükümler  bulunmakla  birlikte,  içeriği  tam  da  bilin- 
meyen,  bölge halkının kaderini tayin  etme hakkının varlığını da ka­
bul eden bir düzenleme üzerinde çalışılmaktadır.

Karabağ sorunu sadece Azerbaycan 'in problemi  değildir.  Çev- 
re  tüm  ülkedlere  doğrudan  tesiri  bulunmaktadir.  Özelde  Kafkasya 
genelde  tüm  Dünyada  ciddi  bir  mücadelenin  sebebini  oluşturmak- 
tadır.  Bu sorundan doğrudan etkilenen  ülkelerden  biri de  Türkiye 
dir.  Zira,  son  dönemde  uygulanan  “Komşularla  Sıfır  Siyaseti ”nin 
öneml bir halkası bu sorun  nedeniyel hala  önemli  bir sorun  olarak 
varlığını devam ettirmektedir.  Ermenistan -  Türkiye  ilişkiler bu ne- 
denle  istenilen  diizeyde  gelişememiştir.  Bu  sorun  çözülmeden  de 
çö-zülmesi  mümkün  gözükmemektedir.  Bu  nedenle  Karabağ 
sorunun  çözülmesi  için  tarafların  ortak  bir  siyaset  ve  uygulama 
planı yap-ması kaçınılmazdır.
Bu  çalışmada  bu  ortak eylem plan  ve  uygulama projesine  kat- 
kıda  bulunmak  temel  amacı  oluşturmaktadır.  Bu  nedenle  çalışma 
Azebaycan  ve  Türk bilim adamların  katkılarıyla ve  kendi dillerinde 
hazırladıkları  bilimsel  çalışmalardan  oluşmuştur.  Bu  sorunu  öğ- 
renmek  isteyen  genç  neslimize,  bu  alanda  araştırma yapan  ya  da 
bu  konuda  herhangi  bir  çalışma  yapmak  isteyen  Karabağ 
gönüllüleri  için  bir başvuru  kaynağı  oluşturmasını  ümit  ediyorum. 
Gelecek ça-lışmalarda görüşmekdileğiyle...
Yrd.  D oç.  D r.  R e h a   YIL M A Z
IÇINDƏKILƏR
AZƏ RBA YCAN D İLİN D Ə  M Ə Q A LƏ LƏ R
...................................................................
1
ERMƏNİLORİNAZƏRBAYCAN TORPAQLARINA  YERLOŞDİRİLMOSİ 
VƏDAĞLIQ QARABAĞA ƏSASSIZ İDDİALARI
Musa Qasımlı__________________ _____ ___________________________ 3
QARABAĞMÜHARİBƏSİ  VO ƏDƏBİYYAT
Alxan Bayramoğlu  ___________ ___ _________ ____ _____ ____  ______ 26
DAĞLIQ QAR/İBAĞ, ERMƏNİSTAN-AZƏRBAYCAN 
MÜNA QİŞOSİNİNIIƏLLİNƏ MANE О LAN AMİLL ƏR
Em inAnf (Şixəliyev)   ....... ..... ......... .......... ..................................... ................... 38
BƏXTİYAR  VAIIABZAD ƏNİN PUBLİSİSTİKASINDA 
QARABAĞ PROBLEMİ
Baymrn Criindoğdu____________ __________ ______ ___   _  __________ 57
XV-XVIIYÜZILLIKLƏRDƏ QARABAĞINİCTİMAİ-SİYASİHƏYATI
Tofıq Nəcəfli________________ ___ _____ ____ ________ ______ ______ 65
XVIIIYÜZİLLİKDO ERMƏNİLƏRİN QARABAĞ ƏRAZİSİNDƏ 
DÖVLƏT YARATMAQ COHDLƏRİ
Güntəkin Nəcəfli______________ ________________ ____________ ___   88
DAĞLIQ QARABAG MÜNAQİŞOSİNİN 
BEYNOLXALQ IIÜQUQİ SOCİYYOSİ
Vəfaddin İbayev_.......................  ......... .............................   .............. 
.......  109
DAĞLIQ Q4RABAĞPROBLEMİNİNAZORBAYCANINBEYNOLXALQ 
MALİYYƏ TOŞKİLATLARIİLƏ ƏLAQƏLORİNO TƏSİRİ
Elçin Süleymanov, Ayaz Zeynalov   ___ _____________________  
127
QARABAĞ XANLIĞININ İDARO SİSTEMİ,  İCTİMAİ - İQTİSADİ,
MƏDONİ,  ETNİK  VOZİYYOTİ VO ORDUSU
Bilal Dədəyev_________________ ____  
_________  
151

TÜRKİYƏ -  ERMƏNİSTAN MÜNASİBOTLƏRİ KONTEKSTİNDƏ 
DAĞLIQ QARABAĞ MÜNAQİŞƏSİ
Elnur İsmayılov____ ________ __________ ________________ _________ 169
DAĞLIQ QARABAĞMÜNAQİŞOSİNİN TƏNZİMLƏNMƏSİNDƏ 
ATƏT-İN ROLU
Yaşar Ehtibarlı 
............. ................   .............................................................. 178
TÜRKİYE  TÜRKÇESİ’N D E K İ M A K A L E L E R
.......................................
199
KAFKASYA DENKLEMİ VE KARABAĞ SORUNU
BülentAras________  ______________ _______________ ___ __________ 201
KARABAĞ SİYASETİ VEAZERBA YCANLILARIN SOYKIRIMI
Ciimşüd Nuriyev, Şebnem Nuriyeva__________ ___ ___________________ 205
KARABAĞ AĞ ZI VE BUGÜNKÜ DURUMU
Erdal Karaman.......... .......................   ................ ......................   ........ ......... .218
ANA HATLARIYLA DÜNDENBUGÜNE KARABAĞÄŞIKŞİİRİ
Seyran Qayıbov  ___ ___ ______________________ ___ ___ __________ 244
AZERBA YCAN EKONOMİSİNE ETKİLERİ BAKIMINDAN 
KARABAĞ SORUNU
Osman NuriAras_______ ____ _____ ______ ____   ____ _____________257
K/IRABAĞ SAVAŞININ SESSİZ VEMAĞDUR TANIKLARI 
KAÇKIN VE MECBURİ GÖÇKÜNLERİN PROBLEMLERİ
Okan  Yeşilot____ ____________   ________ __ ___ ________________ 294
DAĞLIK KARABAĞ SA VAŞI VE KAÇKIN VE 
MECBURİ GÖÇGÜN SORUNU
Hatern Cabbarlı___________ ______ _______________________________307
KARABAĞ’INİŞGALİNİNKÜLTÜREL ETKİLERİ
Eyiip Zengin,  Vefaddin İbayev________________ _____________________ 337
ERMENİSTANİŞGALİNİNKARABAĞ  VEETRAFI 
BÖLGELERDEKİ ÇEVRESEL ETKİLERİ
Eyiip Zengin, Nesimi Kamalov___ ________ ___ ____________ _________357
AZERBA YCAN DIŞ SİYASETİNDE BAĞIMSIZLIK SONRASI 
YILLAR  VEKARABAĞ PROBLEMİ
Reha  Ydmaz_________ ______ __________________ ___ _____________ 367
DAĞLIK KARylBAĞ SORUNUNUN ULUSIAR ARASI 
HUKUK AÇISINDAN DEĞERLENDİRİLMESİ
Rövşen İbrahimov_______ ____ ______ __________________________ 395
KARABAĞPROBLEMİNİNIIUKUKİBOYUTU: AZERBAYCAN’IN 
MEŞRU MÜDAFAAIIAKKIDEVAM  EDİY0R MU?
ArazAslanlı____ _______ ____ _______ ________ ____  . . . .......... ........... 439
AZERBA YCAN-ABD İLİŞKİLERİNDEDAĞLIK KARABAĞ SORUNU
Samir Quliyev______________ ________ ______ _____ _____ _____ ____ 467
TÜRKİYE-ERMENİSTAN YAKINLAŞMASININ KARABA G 
SORUNUNA  TESİRİ
Nesrin Sanahmetoğlu__________ ______________________ _____ ____ 518
DAĞLIKKARABAĞ’DA ERMENİLERİNKENDİKADERİNİ 
ТА YİN HAKKIİDDİALARI
Adalet İbadov________________ ________ ________ ___ ______ ______ 538
KARABAĞ’IN E TN İK  YAPISININ OLUŞUMUNA  TARİHSEL  VE 
DEMOGRAFİK BAKIŞ
Ceyhun Mahmudov____________ _____ ____ _____________ __________ 551
SPO N SO R D A N
570

Qafqaz Universiteti
B ey n əlx alq  M ünaqişələri A raşdırm a M ərkəzi N əşrləri 
N əşr №:  002
QARABAĞ
BİLDİKLƏRİMİZ VƏ BİLMƏDİKLƏRİMİZ
Redaktor: 
Rcha Yılmaz
Yazarlar:
Musa Qasımlı  •   Alxan Bayramoğlu •   Emitı A rif (Şixəliyev) •   Bayram  Gündoğdu 
Tofiq Nəcəfli  •   Güntəkin Nəcəfli  •   Vəfaddin Ibayev •   Elçin Süleymanov •   Ayaz Zeynalov 
Bilal  Dədəyev •   Elnur İsmayılov •   Yaşar Ehtibarlı
Bakı-2010

ERMƏNİLƏRİN AZƏRBAY CAN 
TORPAQLARINA YERLƏŞDİRİLMƏSİ VƏ 
DAĞLIQ QARABAĞA ƏSASSIZ İDDİALARI
M usa Qasımlı*
Müasir  dövrdə  Azorbaycanın  və  bütün  türk  dünyasının  prob- 
lemlərindən  bin  təcavüzkar separatizm və  Ermənistanın hərbi  təca- 
vüzü  nəticəsində  yaradılmış  Dağlıq  Qarabağ  problemidir.  Dağlıq 
Qarabağ problemi  Azərbaycanın  vo türk  dünyasınm  daxilindən  doğ- 
mayan,  kənardan  zorla sındılan və  idarə  edilən  düşünülmüş  müəy- 
уэп  bir  siyasətin  nəticəsidir.  Çoxlu  gizli  strateji  məqsədlər  güdən 
bu  problemin  göz  önündə  olan  nəticəbri  Azərbaycan  toфaqlanmn 
20%-in  işğal  edilmosi,  1  milyon  nəfərdon  çox  azərbaycanlmın  öz 
vətənində qaçqına çevrilməsi, tssorrüfat hoyatmın, tarix vo  modoniy- 
yət abidələrinin dağıdılmasıdır.  Bəs tarixən mövcud olmayan  və  er- 
mənilərin yaşamadığı  Dağlıq  Qarabağa əsassız  iddialar песэ  başla- 
yıb?  О hansı mərhələlordən keçib?  Onun kökündə nələr durur?
Çar Rusiyasm ın  erməniləri Azərbaycan
ərazisində yerləşdirm əsi
XIX  əsrdo  çar  Rusiyasının  apardığı  işğalçı  müharibəbr notico- 
sində Azərbaycan  bölüşdürüldükdon  sonra tarixi,  etnik türk vo  mü- 
səlman  torpaqlarına,  xüsusən,  Naxçıvana,  İrəvan  qubemiyasına, 
Yelizavetpol  qubemiyasının  dağlıq ərazibrinə,  indiki  Dağlıq  Qara- 
bağa  çar  hökuməti  tərofmdən  yerləşdirilməklə  əsrlər  boyu  forma- 
laşmış  demoqrafıq  vəziyyəti  pozan,  olverişli  iqtisadi  imkanlar  qa- 
zanaraq  milli  münasibotbri  kəskinbşdirən,  Conubi  Qafqazda  ça- 
rizmin  müstəmbkoçilik  siyasətinin  aləti  olan  ermənibr  az  keçmiş 
türkbri  və  digor  müsəlman  xalqlan  tarixi  torpaqlanndan  sıxışdır- 
mağa  başladılar.  Qsmanlı  və  İranla  sərhəd  ərazibrdə  ermonibrin 
yerbşdirilmosi  çarizmin  müstombkəçilik  niyyətbrindən  irəli  gə- 
lirdi.  Qısa müddət ərzində  Cənubi  Qafqazda ermonibrin  sayı köçü-
*  Tarix Elmləri doktoru, professor, Baku Dövlət Üniversıtsti

Q A R A B A Ğ :  bildiklerim iz va  bilmədiklərimiz
rübnlərin  hesabına  300  min nəfərdən  1  milyon  300  min  nəfər çat- 
dınldı.
İmperiya ərazisində  sosial-siyasi  proseslər kəskinləşdiyi bir za­
manda, xüsusən,  1905-1907-ci illərdə  azərbaycanılara qarşı  kütbvi 
soyqınm törətdilər.  Birinci  dünya müharibəsi  dövründə  hərbi əmə- 
liyyatlar zonasından köçürübn ermənilər kütbvi  şəkildə  Qarabağm 
dağlıq  bölgələrinə,  Bakıya  və  Azərbaycanın  digər  ərazibrinə  yer- 
ləşdirildibr.
Mühanbənin  gedişində  erməni  silahh  dəstəbri  owəlcə  Osmanlı 
ərazilənndo,  1918-1920-ci  ilbrdə  isə  Güney  Azorbaycanda,  indiki 
Ermənistan ərazisində,  Şimali Azərbaycanda,  Borçalıda tüıkbre və 
müsəlmanlara qarşı kütbvi qətliamlar törotdıbr.  Birinci  dünya mü- 
haribəsi  ilbrindo  Bakı,  Gəncə və  b.  şəhərlərə  rus-türk cəbhəsindən 
qaçqm  adı  ib   gələn və  yerbşdiribn  ermənibr  sonrakı  illərdə türk- 
Ьгэ və  digər müsolman xalqlara qarşı  kütləvi  soyqınmlarda xüsusi 
rol  oynadılar.  1917-ci  ilin  sonlanndan  1918-ci  ilin  martınadək  İrə- 
van  qubemiyasında  azərbaycanlılann  yaşadıqlan  199  kənd  yerb 
yeksan  edildi.  Soyqınmin  эп  yüksək  həddı  1918-ci  ilin  martında 
oldu.  Bu  soyqınmlar Azərbaycanm müstəqilliyinə və  Osmanli ordu 
hissələrinin  Cənubi  Qafqaza doğru  horokətınə  mane  olmaq məqsəd- 
bri  güdürdü1. Ermənilərdən strateji  maraqlan naminə  istifadə etmək 
çarizmin Türkiyəyə yönəlik siyasətinin bir elementinə çevrildi.
20-30-cu  illərdə ermənilərin Azərbaycanda
yerləşdirilməsi və əsassız iddialan
1920-ci  ilin  aprelində  Azərbaycanın  bolşevik  Rusiyası  tərofin- 
dən  işğal  edilərək  sovetləşdirilməsindən  sonra  sovet  dövbtinin  er- 
mənibrə  münasibətdə  siyasətində yeni bir mərhələ başladı.  Mahiy- 
yətinə  görə  bu siyasət çarizm  dövründəkindən fərqbnmirdi.  Bolşe- 
vik  cildində  Azərbaycana  gəbn  erməni  xadimbri  müxtəlif partiya 
və sovet orqanlannda məsul vəzifəbr tutaraq antiazərbaycan fəaliy- 
yətbrini  yeni  hakimiyyətin  şüarlan  ilə  pərdəbnmiş  halda  qəddar- 
lıqla davam etdirirdibr.
1  Qasımlı M. Birinci dünya müharibəsi illərində böytlk dövlətlərin Azərbaycan siya- 
səti. Ш hıssədə. II hissə (1917-ci il noyabr-1918-ci il noyabr). Bakı, 2003, s.  104.
Ermənilərin Azərbaycan torpaqlarına yerləşdirilməsi
və Dağlıq  Qarabağa əsassız iddiaları______________
20-ci ilbrin əwəllərindən etibarən  sovet Rusiyası ilə yeni  Tür- 
kiyə  müttəfiq  olmalanna  baxmayaraq,  bolşeviklər  Naxçıvanm  va 
Zəngəzunm Azərbaycanm tərkibində  saxlamlmasına torəfdar deyil- 
dirbr.  Bununla bağlı olaraq bolşevik xadimbri olan S.  Orconikidze 
va  S.M.Kirov  1921-ci  il yanvann 2-də  RK(b)P MK  Siyasi büronun 
bütün üzvbrinə  məxfi  bir məktub yazdılar2.  Onlar beb  hesab  edir- 
d ib r  ki,  Naxçıvanın  türk  ordusu  tərəfindən  tutulması  Türkiyonın 
Culfa-Təbriz  dəmiryoluna  yiyəbnməsinə  və  isti  dənizlərə  çıxma- 
sına  gətirər.  Bu  məsəbdə  İran,  sovet  Rusiyası  ib   düşmon  olan  İn- 
giltərə  və  başqa  d ö v b tb r  də  bolşevikbrb  eyni  mövqedə  idibr. 
Zəngəzurun  Ermənistana  verilməsi  Türkiyə  ib   Шгк  dünyası  ib  
quru  əlaqəsinin  qınlmasına  yönəlmişdi.  Buna  çalışan  dövbtlər  is- 
təklərinə çatdılar.  Türkiyə ib  türk dünyası ib  quru olaqosi kəsıldi.
20-3 0-cu  ilbrdə  Azərbaycanda  repressiyalann  amansizlıqla 
apanlmasmda erməni siyasi  xadimbri müstəsna rol oynadılar.  Rep- 
ressiyalar  əslmdə  azərbaycanlılara,  bütün  türk  və  müsəlmanlara 
qarşı əw əllər hoyata keçirilmiş soyqınm  siyasətinin başqa formada 
davamı idi.
20-ci ilbrdə Azorbaycan torpaqlanna yerbşdiribnbr yalnız öl- 
кэ  ərazisindəki  erm ənibr  deyildi.  Sovet  dövbti  onlan  xarici  ölkə- 
brdən do köçürdü.  Ermənistamn  sovetbşməsindən sonra sovet Ru- 
siyası  hökuməti  çar  Rusiyası  zamanında  olduğu  kimi  xarici  ölkə- 
brdən  ermənibri  Cənubi  Qafqaza köçürüb  yerbşdirmok  siyasətini 
davam  etdirdi.  Bımdan  ötrü  Kommunist  Partiyasmın və  sovet döv- 
btinin  rəsmi  qərarları  qəbul  olundu.  Bütün  deyibn  bu  mosolobro 
dair Moskva arxivlorindo tam məxfi, moxfı və xidməti istifado üçün 
qrifbri  altında çoxlu sənodlor saxlanılır.  Rusiya Kommunist (bolşe- 
vik)  Partiyası  Zaqafqaziya  diyar  komitosinin  katibi  ermoni  əsilli 
Myäsnikov  1922-ci il  15  dekabr tarixdə  Stalinə, Lenmə və Çiçerino 
yazdığı məktubda Türkiyo orazılorindən  5  min nəfər ermoninin Ru- 
siyanın və Zaqafqaziya respublikalan ərazisinə köçürülməsini təklif 
etdi3.  Lozan konfransı  keçiribn  zaman RSFSR xalq xarici  işb r ko-
2  Ordjonikidze  S.,  Kirov  S.M.  Vsem  çlenam  ÇK  RKP  (b).  2  yanvaıya  1921  q.- 
Materialı 6-qo sektora Obşeqo otdela ÇK KPSS - Azərbaycan Respublikası Siyasi 

Каталог: upl -> books -> pdf
pdf -> XƏZƏR 2014, №2 bu sayda güMÜŞ DÖVRÜN ŞAİRLƏRİ
pdf -> Əbdülrəhmanlı N. Qurban. Yüzilin “Əli və Nino” əfsanəsi. Poman-xronika. Bakı, Qanun, 2014, 604 səh. Redaktor: Tapdıq Yolçu Korrektor: Ceyran Abbasova
pdf -> Hamiləlik haqqında hər şey: Qadın və Gələcək uşaq
pdf -> Dərslik (əlavə olunmuş və redaktə edilmiş ikinci nəşri)
pdf -> Dərslik Azərbaycan Respublikası Təhsil Nazirliyi tərəfındən təsdiq edilmişdir
pdf -> Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 27 sentyabr 2012-ci il tarixli
pdf -> M Ə h ə m m ə d t a ğ I s I d q I 1 5 0 MƏHƏMMƏd tagi siDQİ Ə s ə r L ə r I
pdf -> Тофиг щаъыйев
pdf -> AZƏrb ay can miLLİ elmlər akademiy asi folklor institutu
pdf -> Azərbaycan dilinə tərcümə olunmuş əsərlərin kataloqu a


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   55


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə