Азярбайъан шифащи халг ядябиййатына даир тядгигляр XXXV



Yüklə 1.46 Mb.
səhifə1/13
tarix23.12.2016
ölçüsü1.46 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


ÀǐÐÁÀJ†ÀÍ ÌÈËËÈ ÅËÌːРÀÊÀÄÅÌÈJÀÑÛ

FÎËÊËÎÐ ÈÍÑÒÈÒÓÒÓ




АЗЯРБАЙЪАН

ШИФАЩИ ХАЛГ ЯДЯБИЙЙАТЫНА ДАИР ТЯДГИГЛЯР

XXXV

ÁÀÊÛ – 2010
Àçÿðáàéúàí Ìèëëè Åëìëÿð Àêàäåìèéàñû

Ôîëêëîð Èíñòèòóòó Åëìè Øóðàñûíûí

ãÿðàðû èëÿ ÷àï îëóíóð.


ЕЛМИ РЕДАКТОРУ: ЩЦСЕЙН ИСМАЙЫЛОВ
НЯШРИНЯ МЯСУЛ: ё


Азярбайъан шифащи халг ядябиййатына даир тядгигляр (отуз бешинъи китаб), Áàêû, “Нурлан”, 2011, 168 сящ.

T 4603000000 Ãðèôëè íÿø

Í-098-2011


© Фолклор Институту, 2011

İslam SADIQ
ŞUMER VƏ TÜRK FOLKLORUNDA BOZQURD OBRAZI
Qurd obrazı. Türk folklorunda və mifologiyasında Qurd obrazının xüsusi yeri var. Bu obraz haqqında indiyə qədər çox yazılıb və hələ çox yazılacaq, çünki onun poetik təhlil üçün verdiyi material zəngin, imkanlar genişdir. Hər bir araşdırıcı Qurd obrazına fərqli aspektdən yanaşır, onu öz təhlil prizmasından keçirir, ona görə də həmişə yeni söz demək, yeni fikir söyləmək olur.

“Kitabi-Dədə Qorqud” və “Koroğlu” eposlarında qurd obrazına xüsusi məhəbbət olduğu aydın gözə çarpır. İndi bəlli olur ki, bu sevginin, sayğının kökü “Bilqamıs”a bağlıdır. “Kitabi-Dədə Qorqud”da “Qurd üzü mübarəkdir”, “Yeni bayırın qurduna bənzərdi yigidlərim”, “İssiz yerin qurdu kimi ulaşdılar”, “Azvay qurd əniyi erkəgində bir köküm var” (1, s.111, 114, 147), “Koroğlu”da “Nə qədər səfil gəzərəm, Adım qurd oldu, qurd oldu”, “Koroğlunun Qurd oğluyam” kimi misralar çoxdur və bunlar bizə tanışdır. Hər iki epos türk poetik təfəkkürünün məhsuludur. Qurd bur­da türk xarakterinin ifadəsi üçün seçilmiş uğurlu bədii təsvir vasitə­sidir, bənzətmədir.

“Bilqamıs” dastanında da qurdla bağlı maraqlı bir səhnə var. Enkidu Uruka gəlir, insan kimi yaşamağa başlayır:

Zeytun yağı sürtüb o, bənzədi insanlara,

Əyninə paltar geydi, bənzədi igidlərə.

Yaraq-yasaq götürüb döyüşdü şirlər ilə-

Narahatlığı getdi gecələr çobanların.

Aslanlara güc gəldi, dil tapdı qurdlarla o. (2,s.20)

Burda bir məqama diqqət yetirilməlidir ki, “Enkidu şirlərlə döyüşür”, “aslanlara güc gəlir”, lakin “qurdlarla dil tapır”. Bizi də maraqlandıran elə budur. “Qurdlarla dil tapmaq” ifadəsi həm Şumerdə də qurda böyük sevgi, sayğı və məhəbbət olduğunu, həm də qurdun danışdığını göstərir. Qurd tür­kün totemidir. “Kitabi-Dədə Qorqud” və “Koroğlu” eposlarındakı qurd obrazı məhz türkün totemi olan qurddur. İndi bəlli olur ki, “Bilqamıs”da da qurda sevginin ifadəsi təsadüfi deyil. Deməli, “Bilqamıs”, “Kitabi-Də­də Qorqud” və “Koroğlu” eposunun üçü də eyni etnik duyğu və düşüncə ilə yoğrulmuş, onlardakı müsbət obrazlar eyni etnogenetik kodlarla şifrə­lən­mişdir. Bunu digər paralellər də göstərir.

Türk mifik təfəkküründə Qurd bir neçə fünksiyanı yerinə yetirir, yəni biz onu bir neçə statusda görürük.



  1. Bozqurd əcdaddır. Türklərin Çin qaynaqlarında saxlanmış “Göy­türk” dastanında türklərin məhz bir Qurddan törədikləri öz əksini tapmış­dır. Dastanda deyilir ki, Aşina adlı bir ailədən törəmiş göytürklər Lin adlı bir məmləkət tərəfindən məğlub edilib hamısı öldürüldülər. Təkcə on ya­şın­da bir oğlan uşağı qaldı. Düşmənlər onun ayaqlarını kəsib bir bataqlığa atdılar. Onu bir dişi Qurd bəsləyib böyütdü. Onlar dağda bir mağarada yaşadılar və Qurd oğlandan 10 uşaq doğdu. Bu 10 oğlanın hərəsi sonradan bir soyun əsasını qoydu və bu soylar türklərin əcdadları oldular (3,s.52-53).

S.Q.Klyaştornıy 1968-1969-cu illərdə Monqolustanda apardığı çöl tədqiqatları zamanı böyük Türk xaqanının qəbrindəki iki metrlik baş daşı­nın üstündə ayaqları düşmən tərəfindən kəsilmiş uşağı qurdun əmizdirdi­yi­nin təsvirini tapmış və onun yuxarıdakı miflə bağlı olduğunu söylə­miş­dir (4,s.257). Həm mifdə, həm də daşın üstündəki təsvirdə Aşina qılçaları kəsilmiş uşağı əmizdirir. Qurdun uşağı əmizdirməsi motivi türk folklorun­da geniş yayılmışdır. Tovuz bölgəsindən Aldədə haqqında xeyli əfsanə və əsatir toplanmışdır. Onlardan birində Aldədənin balaca oğlu itir və onu Qurd tapıb əmizdirir. Aldədə uşağı tapıb evə gətirir, ona deyir ki, anan Mah­peykərdi, atan da mənəm. Uşaq isə deyir ki, mənim anam Bozqurd­dur, mən onun döşündən süd əmmişəm (5,s.114). Sədnik Paşayev Aldə­də­ni Dədə Günəşlə, hər ikisini də Günəş tanrısı ilə, Mahpeykəri isə Ayla ey­ni­ləşdirmişdir (6,s.4). Burda da Qurdun Günəşin simgəsi olduğu aydın görünür.

Uyğurların “Törəyiş” dastanında da Qurd əcdad statusunda çıxış edir. Hun xaqanlarından birinin qızları o qədər gözəl olmuşlar ki, ataları onla­rı insan oğullarına ərə verməyi rəva görməmişdir. Ona görə, qızlarını Tanrıya ərə vermək qərarına gəlmişdir. Bir gün qızlar qüllənin dörd yanında dolaşan bir Qoca Qurd görmüş və onu Tanrı zənn edərək yanına enmişlər. Qurdla kiçik qızdan Doqquz Oğuzlar doğulmuşlar. Ona görə də Doqquz Oğuzların səsləri Qurd səsinə bənzəyir (3,s.54; 7,s.214-215).

Türk mifik düşüncəsində Qurdun əcdad funksiyasını yerinə yetirmə­si­nin çox mükəmməl etnopoetik əsasları var. Bunu yalnız mifik düşüncə­nin məhsulu hesab etmək yanlışdır. Bu etnopoetik əsasların köklərini biz “Törəyiş” dastanında aydın görürük. Xaqan qızlarını Tanrıya ərə vermək niyyətindədir, lakin kiçik qız Qurdla evlənir. Deməli, Tanrı öz şəklini dəyişib Qurd cildinə girmişdir. Yəni Qurd Tanrının metamorfozalaşmış obrazıdır.

N.Cəfərov və K.Vəliyev Qurdun tanrı ilə eyniləşdirilməsini deforma­si­ya hesab etsələr də (8,s.356), Şumer və türk folklor örnəklərinin müqa­yi­səli təhlili bu fikrin əksini deyir. Şumer dilində canavara börü deyilmişdir. Əksər türk dillərində börü sözünə rast gəlinir. Türklər qurda daha çox göy börü demişlər. Burdakı “göy” sözü əvvəlcə rəng yox, səma, göy mənalarında işlənmişdir. Bununla “Göy Tanrı”da olduğu kimi qurdun da göy, səma mənşəli olduğuna işarə edilmişdir (9,s.21). S.L.Tolstov da “gök börü” ifadəsindəki “göy” sözünün “göyə məxsus”, “göy mənşəli” demək olduğunu yazmışdır (10,s.14-15).

Qədim türklər Qurdun göydən gəldiyinə və hətta Tanrı oğlu oldu­ğu­na doğrudan da inanırdılar (11,s.102). Bu inamın izlərini ayrı-ayrı türk xalqlarının zəngin folklor örnəklərində aydın görmək olur. Məsələn, ya­kut­lar canavarı öz adıyla çağırmır, ona “Xallan yola” (göyün oğlu) yaxud “Tanqara yola” (Tanrının oğlu) deyirlər. Burda türklərin Göyə Tanrı, Tanrıya Göy dediklərini də unutmamalıyıq. Çuvaşlar canavarı “piqumbar yitti” (peyğəmbərin iti) adlandırırlar (12,s.132-133). Yakutların folklo­run­da Qurda Göy Tanrı Ulu Toyonun oğlu deyildiyi də müşahidə edilir. Buryatlar isə onu “Göyün iti” (Tenqerin noxoy) deyə çağırırlar (13,s.137). Bundan başqa, Qurd əcdad olduğuna görə, onun adını dəyişirlər (evfe­mizm). Altaylar ona “göy it”, “yerin iti”, “yerin küçüyü” və s. deyirlər. Altaylar qoyuna düşmüş canavarı qovmaq üçün “Börü” deyə böyük əcdadlarını köməyə çağırırlar (14,s.3-7).

Moğol əfsanələrinə görə, Çingiz xanın əcdadı Börtə-Çinə olmuşdur. O, Tanrının əmri və arzusu ilə doğulmuşdur. Onun arvadı Qoa-Maraldır (15,s.79; 16,s.53). Börtəçinə Bozqurd deməkdir.

Belə güman edilir ki, bu əfsanələr hunların Böyük Çölün cənub sərhədlərində yaşadıqları dövrdə yaranmışdır. A.N.Bernştam Şərqdə Hun cəmiyyətinin e.ə. III əsrdə yarandığını yazır (17,s.21). Lakin F.Xirt, De Qroot, O.Franke, H.Vamberi və başqaları bu tarixi e.ə. XXIII-XIX əsrlərə aparmışlar (17,s.21; 18,s.23 ).

Qurdun əcdad statusunda çıxış etdiyini “Dədə Qorqud kitabı”nda Salur Qazanın dilindən bütün çılpaqlığıyla eşidirik:

Ağ qayanın qaplanının erkəyində bir köküm var,

Ortac qırda sizin keyikləriniz durğurmaya.

Ağ sazın aslanında bir köküm var,

Qaz alaca yündünü durğurmaya.

Azvay qurd əniyi erkəgində bir köküm var,

Ağca yunlu Tümən qoyunun gəzdirməyə. (1,s.147).

Burda Salur Qazan Qaplanın, Aslanın və Qurdun adlarını çəkir, özünün soykökünü onlara bağlayır. Biz Basatın da Aslan südü əmdiyini, onu özünə ana saydığını bilirik. Onların adlarını çəkərkən Salur Qazan bizim düşündüyümüz vəhşi heyvanları nəzərdə tutmamışdır. Bunun gizli kodunu açmaq üçün Salur Qazanın Qurda münasibətinin digər tərəflərinə işıq tutmaq lazımdır. Eposun başqa bir yerində Salur Qazan deyir: “Qurd üzü mübarəkdir, qurdlan bir xəbərləşəyim” (1,s.35). Qədim türklərin dü­şün­cə­sində yalnız “Tanrının üzü mübarək” sayılmışdır. Deməli, Salur Qazan “Qurdla xəbərləşəyim” deyəndə Tanrıyla xəbərləşməyi nəzərdə tut­muşdur. “Azvay qurd əniyi erkəgində bir köküm var” formulunun sirrini açmaq üçün poetik kod da məhz yalnız Tanrıya ünvanlanan “Qurd üzü mübarəkdir” formulunda verilmişdir. R.Əlizadəyə görə, “qurdun üzünün mübarək” sayılması onun bərəkət verməsi deməkdir. Bu da Qurdun Oğuz etnosunun inkişafı ilə bağlı hami obrazının inikası olaraq eposda təzahür edir (19,s.141). O başqa bir yazısında oğuzların Bozqurdunun altayların Humayına və yakutların Ayısıtına bənzədiyini deyir (20,s.311). Ancaq Humayın və Ayısıtın Tanrı-əcdad obrazları olduğuna toxunmur. Humay təkcə altaylarda yox, əksər türk xalqlarında ana Tanrıdır.

Qurdun əcdad olduğu bir çox türk xalqlarının etnogenezində də öz təsdiqini tapmışdır. Başqırd alimi Kirey Mergenə görə, cənub-şərqi baş­qırd tayfalarının adı olan “başkurt” yaxud “başkirt” etnonimləri canavarın adlarından biridir (evfemizm) və sonradan bu ad bütün xalqın adına çev­ril­mişdir (21,s.25-26). Rus səlnamələrində Başkord qıpçaq şəxs adına rast gəlinir ki, V.A.Qordlevski onu totem mənşəli hesab edərək “ana qurd” kimi mənalandırmışdır (22,s.496-497). Ümumiyyətlə, başqırd folklorunda başqırdların qurddan törədikləri haqqında çoxlu örnəklər var. Hətta onlarda bir nəsil börülər (qurdlar) adlanır (23,s.8; 24,s.309-310). Börü adlı bir nəsil adına da qırğızlarda rast gəlinir (25,s.22,26). İ.M.Miziyevə görə, özünün soy başlanğıcını Qurddan götürən türk tayfalarından biri də Asyan, Aşan adlanmışdır (26,s.38). Bu ad “Törəyiş” dastanındakı Aşina kökünə bağlıdır. Füzuli Bayat yazır ki, çigil, yağma və karluk tayfaları Qurdu əcdad sayırdılar (27,s.47). Göytürklərin və hunların soykökündə Qur­dun durduğunu yuxarıdakı dastanlarda gördük. Bolqar xanlarından biri Kubrat/Xubrat/Xudbard/Konrt/Konrot adlanmışdır. N.A.Baskakov bu adı “Qurd” sözü ilə eyniləşdirmiş, onu evfemizm adlandırmışdır (28,s.33).

Ləzgilər arasında onların iki əcdaddan-Qaşqa Şabandan və Ağ Qurddan törədikləri haqqında inam var. Osetinlərin 7 tayfasından birinin əcdadı Aquza, başqa rəvayətə görə, iki qardaş- Taqa və Qurd olmuşdur (29,s.122).

Qədim türk tayfalarından biri olan tarduşlar da əcdadlarının Qurd olduğuna inanırdılar. Qədim monqol səlnamələrində qurdun nəslin əcdadı (totem) olduğu göstərilir. “Monqolların gizli tarixi”ndə deyilir ki, monqol­lar hansısa bir Börtə-Çinədən (Boz qurddan) törəyiblər (30,s.312).

Zəki Vəlidi Toğan yazır ki, oğuzlarda və qıpçaqlarda Qurd xilas­kar­dır. Lakin “Dədə Qorqud kitabı”nda Salur Qazanın Qurdla münasibətləri Qurdun oğuzlarda həm də əcdad olduğunu söyləməyə əsas verir. F.Zeynalov və S.Əlizadə də KDQ-də qurdun qəhrəmanın soykökü, əcdadı olduğunu vurğulamışlar (31,s.16).

Biz “Dədə Qorqud kitabı”nda Salur Qazanın Qurdla söhbətləşdiyini, xəbərləşdiyini görürük, ancaq Qurdun danışıb- danışmadığını bilmirik. Oğuz xanın ordusuna yol göstərən, ona qələbələr qazandıran Bozqurd isə Oğuz xanla insan dilində danışırdı (32,s.240). Buryatlara görə Qurd insan­ların danışığını eşidir və başa düşür (33,s.12). Bu faktı da diqqətdən qaçır­maq olmaz. Çünki burda söhbət insan-heyvan yox, insan-əcdad (Qurd/Ta­nrı) arasındakı ünsiyyətdən gedir. Şumer mətnlərindən bilirik ki, tanrılarla insanlar eyni dildə danışırdılar.

Qurdun tanrı-əcdadın metamorfozalaşmış obrazı olduğunu bir ma­raq­lı fakt da təsdiqləyir. Azərbaycanda və digər türklərdə bir adama qəzəb­lənəndə “Cəzanı Tanrı versin”, “Səni allah vursun”, “Bəlanı Tanrı versin”, “Səni allaha tapşırıram” kimi ifadələr işlədilir. Qaqauzlar isə bu ifadələrdə allah və Tanrı əvəzinə Qurd (canavar) sözü işlədirlər. Məsələn, onlar bu gün də “canavar ursun” deyə qarğış eləyirlər (34,s.100). Bundan başqa, qaqauzlar “canavar bayramı” keçirir və bu yolla pis ruhlardan qorun­duqlarına inanırlar. Şumerlər pis ruhlardan qorunmaq üçün pən­cə­rələrin üstünə və qapıların ağzına tanrı heykəlləri qoyurdular. Göründüyü kimi, şumerlərlə qaqauzların pis ruhlardan qorunmaq haqqında inamları demək olar ki, eynidir.

Bizim araşdırmalarımıza görə, türk epik qəhrəmanları da Tanrı oğul­ları hesab edilirdilər. Məsələn, “Dədə Qorqud”da Beyrəyin atası Qam Bö­rə­dir. Burdakı Börəni araşdırıcıların çoxu Qurd kimi açıqlayırlar. S.Rza­soy isə yazır ki, “burada qurd struktur elementi həm atanın (Qam Börə), həm də oğulun (Beyrək) adlarında kosmogenetik törəmə verir (35,s.453). Koroğlu özünü Qurd oğlu adlandırırdı. Manasın isə Göyün-Tanrının oğlu və Qurdun törəməsi olduğunu görürük (36,s.29). S.M.Abramzon Manas haqqında yazır­dı ki, onun boynu pələng boynu, göz qapaqları ilan göz qa­paq­ları, qulaqları qurd qulaqlarıdır (37,s.347-348). Rus alimi V.V.İvanov türk folklorundan danışmasa da, bir çox xalqların mifologiyasında Qurdun tanrı və əcdad olduğunu yazmışdır. Onun fikrincə, hett, iran, yunan, ger­man və digər hind-avropa ənənələrində müharibələrdə döyüşçüləri və tay­fa­ların üzvlərini Qurd şəklində təsəvvür edir və onları Qurd adlandırırdılar (38,s.242). Göründüyü kimi, Qurddan danışılır, ancaq türklərin adı çəkil­mir. Halbuki V.V.İvanovun toxunduğu bu mifoloji motivlər türklərdən onun saydığı hind-avropa xalq­la­rına keçmişdir. Akademik V.A.Qord­levski yazırdı ki, “qurd haqqında rəva­yət­lər türk-monqol tayfaları üçün çox əzizdir və onu köçərilər asanlıqla Asi­yadan Avropaya apara bilərdilər. Axı orta əsrlər Avropa eposu onların təsiri ilə yaranmışdır (22,s.496). Elə burdaca Avropa eposundan Qurdla bağlı bir nümunəyə toxunmaq yerinə düşər. “Atilla haqqında nəğmə” eposunda Atilla Qunnarı və Xyöqnini qo­naq çağırır. Atilla onların bacısı Qudrunla evlən­miş­dir. Qudrun qardaşla­rına Qurd tükü sarınmış bir üzük göndərmişdir (39,s.32). Burda Qurd tükü sarınmış üzük hunların onları Qurd kimi mühasirəyə alıb tələyə salacaqla­rı­na işarədir. Qunnar və Xyöqni bunu başa düşüb özlərini ayı ilə müqayisə edirlər. M.İ.Borqoyakov Qurdla bağlı maraqlı bir bilgi vermişdir ki, gir­pun­lar onların tutduqları torpaqlara gələrkən Qurd onlara yol göstərmişdir (40,s.56). Bu motiv Qurdun Oğuza yol göstərməsi ilə tamamilə üst-üstə düşür. M.İ.Borqoyakov da doğru yazır ki, süjetin bu qədər yaxınlığını tipoloji oxşarlıq adlandırmaq olmaz və görünür ki, o skiflər və hunlar dövründə mövcud imiş (40,s.57). F.İ.Tahirova yazır ki, bir çox xalqların folk­lorunda Qurd müsbət obrazdır. Qərbi Avropa miflərində geniş yayıl­mış qurd-adamyeyən obrazına şərqi slavyan və türk folklorunda demək olar ki, rast gəlinmir (41,s.148). Qərbi Avropa xalqlarının folklorunda qurd-adamyeyən obrazının geniş yayılması da Qurdun həmin xalqların əcdadı olmaq ehtimalını istisna edir. Hazırda elmdə yuxarıda deyilənləri təsdiqləyən onlarla təkzibedilməz arqumentlər var. Onlardan ikisinə diqqət yetirək:



  1. N.Y.Biçurin yazırdı ki, türklər özlərini Qurd adlandırırdılar. Bir yüksək vəzifəli çin əyanı türklər üzərinə hücum planı haqqında demişdir: “köçəriləri qovmaq və qurdların üstünə cummaq” (7,s.290)

  2. Ə.Firdovsi türklərin vətənini Qorqsar adlandırmışdır ki, bu da “Qurdlar diyarı” deməkdir. Ə.Firdovsinin “Şahnamə”də “Çigillərin şahı” adlan­dırdığı Ərcəsbin qoşununda Qorqsar (Qurda bənzər) adlı bir qəhrə­man var. A.Şükürova görə, bu obraz totem- canavarı xatırladır (42,s.111).

Mahmud Kaşqarlı yazırdı ki, türklər Qurda gücün, mərdliyin simvolu kimi baxırlar və onu tülküyə qarşı qoyurlar. Uşaq anadan doğularkan oğ­lan yaxud qız olduğunu bilmək üçün soruşurlar: “Qurd doğulub yoxsa tül­kü?”. Bir işin dalınca gedib qayıdan adamdan da “qurdsan yoxsa tülkü?” deyə soruşurlar. “Alpamış” eposunda Qaracan anasını elçi göndərir və qayıdanda bu cür də soruşur. Anası deyir: “Ay oğul, mən hara getsəm, harda olsam, ordan tülkü yox, qurd qayıdıram” (43,s.42). Qurd qayıtmaq işin uğurlu olduğunu göstərir.

Nə yüksk vəzifəli Çin əyanı, nə Ə,Firdovsi, nə də M.Kaşqarlı hind-avropa xalqlarından hər hansı biri haqqında yuxarıdakı sözləri demə­miş­lər. İndi tamamilə aydın olur ki, V.V.İvanov adını çəkməsə də, hind-avropa xalqlarının Qurda bənzətdikləri həmin döyüşçülər və tayfa üzvləri türklər imiş. Türk epik qəhrəmanları da həmişə Qurda bənzədilir. Türk­mən folk­lorçusu akademik B.Karrıyev yazırdı ki, türk epik ənənəsində Qurd müsbət epitetdir, ona görə də eposlarda, məsələn, Koroğlunun türk­mən versiya­sın­da ən yaxşı igidləri “Qurd oğlu” adlandırırlar (44,s.138). Azərbaycan Ko­roğlusu da eposda dönə-dönə “Qurd oğluyam” deyə öyü­nür. Koroğlunun oğlu Həsən də özünü atasına “Qurdoğluyam, Koroğlu­nun oğluyam” deyə təqdim edir. “Manas” eposunda Koyon Alının qaçışı Qurda bənzədilir: “O Qurd kimi dörd yanına göz gəzdirə-gəzdirə qaçır” (45,s.288). Qəhrə­man­ların səsləri də Qurd səsi ilə müqayisə olunur. Altay folklorunda epik qəh­rəman Erzamıra qəzəblənmiş atası Qurd kimi ulayır (46,s.217).

Türklərin Qurdla bağlılığına aid başqa bir fakt da var. Türklərin bədəninin az tüklü olması, ikinci tük örtüyünün zəifliyi belə bir faktla əlaqələndirilir: “Türklərin bədənləri ona görə az tüklüdür ki, Nuhun oğlu türklərin əcdadı Yafəs uşaq vaxtı xəstələnmiş, onun bədənini qarışqa yumurtası və Qurd südü ilə silmişlər”.

Cavad Heyət də türk folklorunu araşdırarkan Qurdun Tanrı-əcdad olduğunu söyləmişdir: “Əvvəllər bir Tanrı kimi sitayiş edilən boz qurda xalqın cəddi (əcdadı-İ.S.) kimi baxılmış, qəhrəmanları da ona bənzədil­miş­dir” (47,s.45).

Qurdun tanrı-əcdad olduğu haqqında türk folklorunda yetərincə material var.

2. Qurd xilaskardır. Türk folklorunda Qurdun ikinci funksiyasını onun xilaskar statusunda görürük. “Oğuz Kağan” dastanında Qurdun bu funk­siyası çox aydın verilmişdir. Qurdun ilk dəfə Oğuzun gözünə görün­məsi belə təsvir olunur: “Dan ağarınca Oğuz Kağanın çadırına günəş kimi bir işıq girdi. O işıqdan göy tüklü və göy yeləli bir erkək Qurd çıxdı. Bu Qurd Oğuz Kağana xitab etdi və: “Ey Oğuz, sən Urum üzərinə yürümək istəyirsən; ey Oğuz, mən sənin önündə yürümək istəyirəm- dedi” (48,s.18). Göründüyü kimi, burda Qurd günəş işığının içindən çıxmışdır. Dastanda Oğuzun birinci arvadının da bu səhnədə olduğu kimi, işığın içindən çıxması təsvir edilmişdir: “Yenə günlərin bir günü Oğuz Kağan bir yerdə Tanrıya yalvarmaqda idi. Qaranlıq düşdü. Göydən bir göy işıq endi. Günəşdən və aydan daha parlaqdı. Oğuz Kağan oraya yüyürdü və gördü ki, o işığın içində bir qız var” (48,s.15). Qurdun və qızın işığın için­dən çıxdıqları səhnələr tamamilə bir-birinin eynidir. Hər iki halda on­lar günəş işığı ilə birlikdə göydən enirlər. Araşdırmalar Oğuzun evlən­diyi qı­zın Humayla, Humayın isə Şumer panteonundakı sevgi, məhəbbət tan­rısı İnanna ilə eyniləşdirilməsinin mümkünlüyünü göstərmişdir. Hər iki səh­nədə günəş işıq obrazında çıxış edir. İnanna günəş tanrısı Utunun əkiz­­tayı bacısıdır. İnanna özü də işıq tanrısıdır. Erkək Qurd isə görünür, gü­nəşin özünü təmsil edir. Şumerlərin “Bilqamıs və ölməzlər dağı” das­ta­nın­da da Bilqamısa məhz günəş tanrısı Utu həm yol göstərmiş, həm də yardım etmişdir. Dastanda Bilqamısın Utuya müraciəti belə təsvir edilmişdir:

Utu, yolum dağlaradır,

Özün mənə yardımçı ol.

Yolum sidr meşəsinədir,

Özün mənə yardımçı ol.

Şumer mətnlərinin, birinci növbədə, Şumer çarlarının siyahısının təhlili Bilqamısın günəş tanrısı Utuya qohum olduğunu göstərmişdir. Bilqa­mıs öz əcdadından kömək ummuş, o da Bilqamısa kömək etmişdir. Oğuz Kağanla bağlı araşdırmalar onun da Tanrı mənşəli olduğunu üzə çıxarmağa imkan vermişdir. Deməli, Oğuz Kağan da Bilqamıs kimi “Tanrıya yalvararkan” öz əcdadından kömək istəmişdir. Tanrı da bu dəfə Qurd cildində onun gözünə görünmüş və yol göstərmişdir. Mirəli Seyidov da haqlı olaraq “Qurd günəşin bəlgəsidir” demişdir (49,s.78).

Şumer miflərindəki Qurd obrazını bəzi alimlər Enlillə eyniləşdirirlər (50,s.571). Həm də Şumer miflərində Qurd bolluq, bərəkt rəmzidir. Türk folklorunda da belədir.

Deməli, türk folklorunda Qurd xilaskar funksiyasında da Tanrının metamorfozalaşmış obrazıdır.

3. Qurd totemdir. Türk folklorunda Qurdun totem statusunda görün­düyü səhnələrə daha çox rast gəlinir. Onun totem olması haqqında çox yazılıb. Azərbaycan folklorçularından əksəriyyətinin yazılarında Qurdun to­tem fünksiyasından söhbət açılmışdır. Bunların geniş şərhinə ehtiyac duymuruq. Bircə onu demək lazımdır ki, totem məsələsinə bir qədər dar çər­çivədə yanaşıldığına görə, onun əsl mahiyyəti hələ də qaranlıq qalmışdır.

Herodot nevrlərdən danışarkan maraqlı bir bilgi vermişdir. O yazırdı ki, skiflər və onların arasında yaşayan ellinlər təsdiq edirlər ki, hər bir nevr ildə bir neçə günlük Qurd cildinə girir və yenidən insan şəklinə qayıdır (51,s.269). Qurdun insan, insanın da qurd cildinə girməsi motivinə başqırdların folklorunda rast gəlinir. “Qurd oğlu Sıntimer pəhlivan” nağı­lı­nın qəhrəmanı Sıntimerin atası Qurd, anası xan qızıdır. Qurd bir gün xa­nın kiçik qızını götürüb qaçır və onlar mağarada yaşayırlar. Qurdla qızın igid bir oğlu olur və adını Sıntimer qoyurlar (52,s.132-134). Herodotun kitabının rus dilinə tərcüməçisi və şərhlərin müəllifi Q.A.Stratanovski ya­zır­dı ki, “qurd nevrlərin totemi olmuşdur və onu özlərinə qohum say­mışlar” (53,s.611). Qurdun türklərin totemi olduğu hamıya bəllidir. Lakin qurd cildinə girmə motivini təkcə Qurdun totem olması ilə bağlamaq doğru deyil. Burda daha əski kosmoqonik görüşlərə dayanan Tanrı-totem-insan ilişgilərinin sirləri kodlaşdırılmışdır. Seyfəddin Altaylı doğru yazır ki, “hər xalqın mifoloji çağlardan üzübəri özünə seçdiyi bir totemi vardır. Daha düzü, hər bir xalq öz xarakterinə uyğun bir heyvanı özünə totem kimi seçmişdir. Türklərin bəxtinə də qurd, daha doğrusu, bozqurd düşüb. Qədim türklər bozqurdun Tanrı tərəfindən göydən endirildiyinə inanır, ona müqəddəs bir varlıq gözüylə baxırdılar. Çünki onların inanışına görə, Tanrı ilə bozqurd arasında xüsusi bir münasibət vardı” (54,s.132). Tatar alimi F.Urmançeyev də Qurdun göydən gəldiyini söyləmişdir (55,s.73). Türk folklorundakı Qurd obrazının əsas sirri onun Göylə-Tanrıyla ilişgili olmasındadır. Lakin bu ilişgilər sona qədər araşdırılmamışdır.

Qədim türklərin bayrağında Qurd başı təsvir olunmuşdur. Bu totem yox, himayəçi Tanrının rəmzi olmuşdur. Şumerlər öz tanrılarının şir və buğa cildində heykəllərini düzəldib onları qoruyucu hesab edirdilər. Türk­lə­rin Qurda münasibətləri də həmin düşüncənin qan yaddaşındakı yaşantısıdır.

Qurdla bağlı türk xalqlarının dilində çoxlu deyimlər var. Azərbay­canda “Qurdu ulamaq”, “Qurd ürəyi yemək”, “Qurdla qiyamətə qalmaq” kimi deyimlər var ki, onların semantik mənalarının düzgün açılması da Tan­rı-Qurd ilişgisinin üstünə işıq salmağa kömək edir. “Qurdla qiyamətə qal­maq” bir adamın ölmyəcəyini yaxud uzun ömür yaşayacağını bildirir. Ölməzlik və çox uzun ömür yaşamaq isə yalnız Tanrıya xasdır. Bu deyim­də Tanrı Qurdla əvəz edilmişdir. Balkar-qaraçayların “Nart” eposunun qəhrəmanlarından biri olan Debetin oğlanları bir-birlərinə belə müraciət edirlər: “Ah, sən mənim iti qaçan qurdumsan” (56,s.86). “Dədə Qorqud kitabı”nda Salur Qazan deyir: “Qara başım qurban olsun, qurdum, sana”. Qədim yalnız Tanrıya qurban verirdilər. Deməli, Salur Qazanın Qurd de­yən­də Tanrını nəzərdə tutduğuna heç bir şübhə yoxdur. S.Əfəndiyev yazır ki, Qurd totem olduğuna görə, xalq vəhşi yırtıcını canavar adlandırmağa məc­bur olmuşdur (57,s.32). Burda həqiqət var, ancaq o həqiqət açılma­mışdır. Canavar və Qurd ayrı-ayrı sözlər olduğu kimi, eyni heyvanın da adı deyil. Qurd Tanrı-əcdad, Tanrı-xilaskar və totem olduğu halda, bunla­rın heç birini canavar haqqında demək olmaz. Bunları eyniləşdirmək yox, fərqləndirmək lazımdır.

R.S.Lipets türk folklorunda Qurd obrazının inkişaf dinamikasını izlə­yə­rək belə qərara gəlmişdir ki, Qurd əvvəlcə totem-əcdad olub qəhrəmanı əmizdirmiş, sonra məğrurluq rəmzi kimi qəhrəmanlar Qurda bənzədil­mişlər (58,s.133). Lakin bizim araşdırmalarımız bunun əksini göstərmiş­dir. Yuxarıdakı müqayisəli təhlillərdən aydın görünür ki, türk mifik dü­şün­cəsində Qurd Tanrının metamorfozalaşmış obrazı olub, əvvəlcə Tanrı-əcdad, sonra Tanrı-əcdad-xilaskar və nəhayət, totem statuslarında özünü göstərmişdir.

Məsələnin qoyuluşu: Bozqurd obrazının mənşəyinin və statuslarının öyrnilməsi; İşin məqsədi: şumer qaynaqları əsasında Bozqurd obrazına yenidən baxılması; İşin elmi nəticəsi: Bozqurd obrazının mənşəyinin Şumer-türk epik təfəkküründən qaynaqlandığı üzə çıxarılmışdır; İşin elmi yeniliyi: Bozqurdun Tanrının metamorfozalaşmış obrazı olduğu, məhz buna görə də türk folklorunda totem, xilaskar və əcdad statuslarında çıxış etdiyi sübut olunmuşdur; İşin tətbiqi əhəmiyyəti: Bozqurd-Tanrı ilişgisinə dair faktlardan və bu məqalədə çıxarılmış elmi nəticələrdən türk etno­genezinin öyrənilməsində istifadə edilə bilər.




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə