Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi kollegiyasının 08 fevral 2010-cu il tarixli



Yüklə 2.08 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/4
tarix18.12.2016
ölçüsü2.08 Mb.
  1   2   3   4

 

Klinik 


protokol 

Az

ə



rbaycan 

Respublikas

ı

 S

ə



hiyy

ə

 Nazirliyinin 



İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi 

kollegiyasının 08 fevral 2010-cu il tarixli 

02 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir

 

 



 

 

 



 

 

 



XRONİKİ AĞRI SİNDROMU ÜZRƏ  

KLİNİK PROTOKOL 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 

 

Bakı - 2010 

Klinik 


protokol 

Az

ə



rbaycan 

Respublikas

ı

 S

ə



hiyy

ə

 Nazirliyinin 



İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

52.5 


X 84 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



X 84   Xroniki ağrı sindromu üzrə klinik protokol – 36 səh. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası  Səhiyyə 

Nazirliyinin səhiyyə islahatları  çərçivəsində ictimai 

səhiyyə kadrlarının hazırlanması üzrə Tədbirlər proqramı 

əsasında tərtib və çap edilmişdir. 

 

2



Klinik 

protokol 

Az

ə

rbaycan 



Respublikas

ı

 S



ə

hiyy


ə

 Nazirliyinin 

İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

3

 



Klinik protokolun redaktoru

C.Məmmədov – Səhiyyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə  və 

İslahatlar Mərkəzinin direktoru 

 

Klinik protokolun tərtibçilər heyəti: 

R.Zeynalov – Səhiyyə Nazirliyi Milli Onkologiya Mərkəzinin 

kimyəvi terapiya şöbəsinin müdiri, professor, t.e.d. 

A.Qafarov – Dövlət Sərhəd Xidməti Hərbi Hospitalının baş 

ordinatoru, travmatoloq-ortoped, tibb xidməti polkovnik-

leytenantı, t.e.n. 

R.Talışinski – Səhiyyə Nazirliyi Elmi-Tədqiqat 

Travmatologiya və Ortopediya İnstitutunun elmi işlər üzrə 

direktor müavini, travmatoloq-ortoped, t.e.n. 

F.Məmmədbəyov – ATU-nun Nevrologiya kafedrasının 

dosenti, t.e.n. 

L.Orucova – Səhiyyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə  və  İslahatlar 

Mərkəzi Tibb keyfiyyətinin standartları  şöbəsinin həkim-

metodisti 

 

Rəyçi: 

R.Səmədzadə – Ə.Əliyev adına Azərbaycan Dövlət Həkimləri 

Təkmilləşdirmə  İnstitutunun Travmatologiya və ortopediya 

kafedrasının müdiri, dosent, t.e.n. 



 

Klinik 


protokol 

Az

ə



rbaycan 

Respublikas

ı

 S

ə



hiyy

ə

 Nazirliyinin 



İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

4

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi və elmi tədqiqatların tipləri 



Sübutların 

etibarlılıq 

dərəcəsi 

Sübutların mənbələri  

(elmi tədqiqatların tipləri) 

Ia 

Sübutlar meta-analiz, sistematik icmal və ya 

randomizasiya olunmuş klinik tədqiqatlardan (RKT) 

alınmışdır 



Ib 

Sübutlar ən azı bir RKT-dən alınmışdır 



IIa 

Sübutlar ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış, nəzarət edilən, 

randomizasiya olunmamış tədqiqatdan alınmışdır 

IIb 

Sübutlar  ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış kvazi-

eksperimental tədqiqatdan alınmışdır 

III 

Sübutlar təsviri tədqiqatdan (məsələn, müqayisəli, 

korrelyasion tədqiqatlar, ayrı-ayrı halların öyrənilməsi) 

alınmışdır 



IV 

Sübutlar ekspertlərin rəyinə  və ya klinik təcrübəyə 

əsaslanmışdır 

Klinik 


protokol 

Az

ə



rbaycan 

Respublikas

ı

 S

ə



hiyy

ə

 Nazirliyinin 



İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

5

Tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsi şkalası



 

Tövsiyənin 

etibarlılıq 

səviyyəsi 

Tövsiyənin əsaslandığı sübutların etibarlılıq 

dərəcəsi 

 



RKT-lərin yüksək keyfiyyətli meta-analizi, 

sistematik icmalı və ya nəticələri uyğun 

populyasiyaya şamil edilə bilən, sistematik səhv 

ehtimalı çox aşağı olan (++) irimiqyaslı RKT. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ia. 



 



Kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli tədqiqatların 

yüksək keyfiyyətli (++) sistematik icmalı, yaxud 

 

Sistematik səhv riski çox aşağı olan (++) yüksək 



keyfiyyətli kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli 

tədqiqat, yaxud  

 

Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, 



sistematik səhv riski yüksək olmayan (+) RKT. 

 



Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ib və IIa. 

 



Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, 

sistematik səhv riski yüksək olmayan (+) kohort və 

ya klinik hal - nəzarət tipli və ya nəzarət edilən, 

randomizasiya olunmamış tədqiqat, yaxud  

 

Nəticələri uyğun populyasiyaya bilavasitə şamil 



edilə bilməyən, sistematik səhv riski çox aşağı olan 

və ya yüksək olmayan (++ və ya +) RKT. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi IIb. 



 



Klinik hallar seriyasının təsviri, yaxud  

 



Nəzarət edilməyən tədqiqat, yaxud  

 



Ekspertlərin rəyi.  

 



Yüksək səviyyəli sübutların mövcud olmamasının 

göstəricisidir. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi III və IV. 



 

Klinik 


protokol 

Az

ə



rbaycan 

Respublikas

ı

 S

ə



hiyy

ə

 Nazirliyinin 



İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

6

İxtisarların siyahısı 



DSM 

 – psixiki pozulmaların Diaqnostika və  

 

    Statistikası üzrə rəhbərlik (Diagnostic and  



 

    Statistical Manual of mental disorders) 



XAS 

 – xroniki ağrı sindromu 



AÖBA 

 – Ağrının Öyrənilməsi üzrə Beynəlxalq Assosiasiya 



İƏS 

 – iltihab əleyhinə steroidlər  



İƏQS 

 – iltihab əleyhinə qeyri-steroidlər 



İİV 

 – insanın immunodefisit virusu 



KRAS 

 – kompleks regionar ağrı sindromu  



KT  

– kompüter tomoqrafiya 



MRT  

– maqnit rezonans tomoqrafiya  



MSS  

 mərkəzi sinir sistemi 



USM 

 – ultrasəs müayinəsi 



ÜST  

 Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı  

Klinik 

protokol 



Az

ə

rbaycan 



Respublikas

ı

 S



ə

hiyy


ə

 Nazirliyinin 

İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

7

Protokol ilkin səhiyyə xidmətləri səviyyəsində çalışan həkimlər, 



ailə  həkimləri, travmatoloq-ortopedlər, nevropatoloqlar və 

onkoloqlar üçün nəzərdə tutulmuşdur. 

Pasiyent qrupu: xroniki ağrı sindromu ilə  uşaq və böyük yaş 

qrupunda olan xəstələr. 

Protokolun məqsədləri:  

Xroniki ağrı sindromu olan xəstələrdə diaqnostika və müalicənin 

adekvat, tam həcmli və eyni səviyyədə aparılmasını təşkil etmək. 

ÜMUMİ MÜDDƏALAR 

Ağrı – vacib bioloji uyğunlaşma reaksiyası kimi xoşagəlməz 

hissiyyat və emosional hal olub, orqanizmin istənilən toxumasının 

müxtəlif səbəblərdən zədələnməsi ilə əlaqədar yaranmış hissiyyatdır. 

Ağrının Öyrənilməsi üzrə Beynəlxalq Assosiasiya (AÖBA) 



xroniki ağrı sindromunu (XAS) 3 ay, DSM-IV kriteriyalarına 

əsasən isə 6 aydan az olmayaraq davam edən ağrı kimi müəyyən 

edir. Qeyd olunmalıdır ki, XAS-ın kəskin ağrıdan  əsas fərqi zaman 

faktoru deyil, keyfiyyətcə başqa neyrofizioloji, biokimyəvi, psixoloji 

və klinik əlamətlərdir. 

Epidemiologiya 

AÖBA (2005)-nin məlumatlarına  əsasən orta hesabla Avropa 

əhalisinin 20%-də XAS mövcuddur. Bununla belə pasiyentlərin 

35%-i ağrını hər gün qeyd edir və 16%-də şiddətli olmaqla, suisidal 

fikirləri formalaşdırır. XAS-ın yaranmasında depressiya xüsusi rol 

oynayır. Belə ki, xəstələrin 35-50%-də depressiv hal müşahidə edilir. 



Etiologiya 

Müasir elmin ağrının patofiziologiyasında  əldə etdiyi biliklərə, 

yeni dərman vasitələrinin meydana çıxmasına baxmayaraq, hələ  də 

bir sıra xəstəliklərdə, o cümlədən cərrahi  əməliyyatlardan sonrakı 

analgeziyanın lazımi səviyyədə olmaması kardiorespirator, həzm və 

urogenital sistemlərdə, həmçinin xəstənin psixi statusunda ciddi 

pozulmalar və  ağırlaşmalar nəticə etibarilə müxtəlif mənşəli XAS-ı 

formalaşdırır.  



 

Klinik 


protokol 

Az

ə



rbaycan 

Respublikas

ı

 S

ə



hiyy

ə

 Nazirliyinin 



İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

8

KLİNİK TƏSNİFAT 

Təsnifata əsasən ağrılar kəskin və xroniki olur. 

Kəskin ağrılar öz növbəsində bölünür: 

 



Səthi – dəri, səthi dərialtı toxumalar və selikli qişalar 

zədələndikdə yaranır. Lokal olmaqla kəskin, deşici, yandırıcı, 

döyünən və s. şəkildə hiss edilir, çox zaman hiperalgeziya və 

allodiniya ilə müşayiət olunur. 

 

Dərin – əzələ, vətər, bağ, oynaq və sümüklərin nosiseptorları 



qıcıqlandıqda yaranır. Küt, göynədici xarakterə malik olub, səthi 

ağrıya nisbətən daha zəif təzahür edir. 

 

Visseral – daxili orqanların özü və ya onları örtən parietal periton 



və plevra patoloji prosesə qoşulduqda yaranır. 

Xroniki ağrılara aiddir: 

 



Nosiseptiv (fizioloji) ağrı – ağrı impulsunun periferik sinirlərdən 

mərkəzi sinir sisteminə ötürülməsi ilə yaranır. İnsan bütün ömrü 

boyu nosiseptiv ağrı ilə qarşılaşır. Ağrı törədən faktorlar arasında 

ön yeri travma, toxumaların gərilməsi, iltihab, işemiya, metabolik 

dəyişikliklər tutur, amma ağrı  həmçinin degenerativ prosesin 

nəticəsi kimi də yarana bilər. Çox hallarda ağrı qıcığı məlumdur, 

aydın lokalizasiyaya malikdir və  xəstə  tərəfindən asan təsvir 

edilir. Zədələyici faktorun təsiri aradan qalxdıqdan və (və ya) 

ənənəvi analgetiklərlə qısa ağrısızlaşdırma kursu keçdikdən sonra 

nosiseptiv ağrı tez reqressə uğrayır. 

 

Neyropatik ağrı sinir sisteminin periferik və ya mərkəzi 



səviyyədə disfunksiyası ilə  əlaqədar yaranır. MSS-in dağınıq 

skleroz, beyin insultu, spondilogen və posttravmatik mielopatiya 

kimi xəstəlikləri başqa xəstəliklərlə müqayisədə daha tez-tez 

mərkəzi neyropatik ağrıya səbəb olur. Neyropatik ağrılar olduqda 

ənənəvi analgetiklər effekt vermir. 

 



Psixogen ağrı  fərdi  əhəmiyyət kəsb edən emosional təsir 

nəticəsində yaranır (ağrı sayıqlamaları, ağır stress, isterika). 

Psixogen ağrı somatoform pozğunluqlara xarakter çoxsaylı  

dəyişikliklərdən biri ola bilər. Ağrı ilə müşayiət olunan istənilən 

xroniki xəstəlik və ya halsızlıq insanın emosiya və davranışına 

təsir edir. Ağrı  həyəcan və  gərginliyin  əmələ  gəlməsinə  səbəb 

olur ki, bunlar da öz növbəsində  ağrı hissiyyatını artırır. Psixi 

pozğunluqlardan XAS ilə sıx bağlı olanı depressiyadır (B)

Klinik 

protokol 



Az

ə

rbaycan 



Respublikas

ı

 S



ə

hiyy


ə

 Nazirliyinin 

İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

 

9

Klinisist mütləq bilməlidir ki, xəstəni narahat edən hansı ağrıdır, 



belə ki, neyropatik və nosiseptiv ağrı ayrı-ayrı terapevtik münasibət 

tələb edir. Mütləq xəstənin özünün ağrı sindromunu təsvir etməsinə, 

onun intensivliyinə, analgetiklərin ağrıya təsirinə fikir vermək 

lazımdır.  Əgər  ənənəvi üsullarla ağrı keçmirsə, mütləq  diaqnoz 

yenidən nəzərdən keçirilməlidir. 

Xroniki ağrının qiymətləndirilməsi 

Xroniki ağrı, fiziki, emosional və koqnitiv funksiyalara zəruri 

təsir göstərir. 

Xroniki ağrının qiymətləndirilməsi çətin, vacib məsələ olaraq, 

ağrı anamnezini öyrənmək üçün fiziki müayinələrin və spesifik 

diaqnostik testlərin aparılmasını tələb edir. Xroniki ağrını öyrənmək 

üçün ümumi tibbi anamnez vacibdir.  

Spesifik anamnez: 

Ağrının lokalizasiyası? 

Ağrının intensivliyi? 

Ağrının xarakteri? 

Ağrı necə əmələ gəlir? 

Vaxt keçdikdə ağrı necə dəyişir? 

Ağrını necə azaltmaq olar? 

Ağrını nə gücləndirir? 

Ağrının təsiri:  

 



yuxuya? 

 



fiziki aktivliyə? 

 



əhval ruhiyyəyə? 

 



ailə vəziyyətinə? 

 



sosial aktivliyə? 

Siz hansı müalicəni almısınız, həmin müalicənin effekti varmı,  

həmin müalicənin əks təsirləri? 

Sizin əhval-ruhiyyəniz tam sarsılıb? 

Siz ağrının nəticələrinə görə öz sağlamlığınız üçün narahat 

qalırsınızmı?  



Ağrının intensivliyinin təyinində ən çox istifadə üsulları 

Ağrının intensivliyini təyin etmək üçün vizual-emosional (həkim 

tərəfindən), sözlə ifadə edilən (xəstə  tərəfindən) üsullar və qrafik-

rəqəmsal tipli müxtəlif cədvəllər mövcuddur. 

Klinik 

protokol 



Az

ə

rbaycan 



Respublikas

ı

 S



ə

hiyy


ə

 Nazirliyinin 

İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

Ağrı intensivliyin sadə təsviri şkalası. 

 

 



 

 

10



 

         0                1               2              3                    4                     5 

Ağrı yoxdur   Yüngül ağrı  Orta ağrı  Güclü ağrı   Çox güclü ağrı  Dözülməz ağrı 

Ağrı intensivliyin on ballıq şkalası. 

 

 



 

       0         1          2        4        5        6        7        8         9       10 

İntensiv ağrıların Vong-Beyker vizual şkalası. 

ağrı yoxdur                              orta ağrı                                    dözülməz 

ğ

  

 

 

   ağrı yoxdur    arabir         ağrı         daha güclü    şiddətli   çox şiddətli

 

                          ağrıyır     güclənir        ağrıyır         ağrıyır       ağrıyır



 

 

Xəstə ilk növbədə özü ağrını qiymətləndirməli (С).   



Müalicənin effektli olması üçün müntəzəm olaraq rəqəmsal və 

vizual cədvəllərdən istifadə etməlidir (D)

Xəstələr ağrı haqqında məlumatlı  və  təlimatlı olmalı, ağrının 

tənzimlənməsində onlara aktiv iştirak etmək imkanı verilməlidir (B)

Xəstənin fiziki aktivliyinin təyini:  

0-

 



normal aktivlik; 

1-

 



aktivlik azalıb, lakin xəstə sərbəst olaraq həkimə müraciət edə bilir; 

2-

 



gündüz vaxtının 50%-ə qədərini yataqda keçirir; 

3-

 



gündüz vaxtının 50%-dən çoxunu yataqda keçirir. 

DİAQNOSTİKA 

XAS zamanı nosiseptiv stimulyasiya orqanizmin bir sıra 

mürəkkəb neyrofizioloji cavab reaksiyalarına səbəb olur ki, bu da öz 

növbəsində psixoloji dəyişikliklər yaradır. Belə  xəstələrin bir qismi 

daimi ağrıya  əhəmiyyət vermədikləri halda, əksəriyyəti həssas və 

depressiv olub, tez-tez ağrıdan şikayət edir, həkimlərə müraciət edir, 

Klinik 

protokol 



Az

ə

rbaycan 



Respublikas

ı

 S



ə

hiyy


ə

 Nazirliyinin 

İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.

çoxsaylı müayinələrdən keçir və müalicələr alır, fikirləri daim ağrı 

ilə bağlıdır. XAS onlarda yuxu pozulması  və ümumi narahatlıq 

yaratmaqla gündəlik məşğuliyyətindən yayındırır. 

İstənilən ağrı sindromu ilə  ağrının bioloji mexanizmini 

dəqiqləşdirməklə  xəstənin müayinəsi aşağıdakı alqoritm üzrə 

aparılmalıdır. 

 

Cədvəl 1.  

 

 

11



 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ağrı sindromu ilə xəstə 

 



Şikayətləri 

 



Xəstəlik anamnezi və obyektiv müayinəsi

Ağrının bioloji mənşəyinin təyini 



NEYROPATİK 

AĞRI 

 



periferik 

(məs.:regionar ağrı 

sindromu, metabolik 

pozulmalar, fantom 

ağrıları və s.) 

 



mərkəzi (məs.: 

Parkinson xəstəliyi, 

mielopatiyalar, 

insultlardan sonrakı 

ağrı və s.) 

ƏZƏLƏ AĞRISI

 

 



Fibromialgiya 

 



Miofassial 

sindrom 


 

Travmalar və s. 



İLTİHAB 

AĞRISI 

 

 



İltihabı 

artritlər 

 

İnfeksiyalar 



 

Əməliyyatdan 



sonrakı ağrılar

 



Toxumaların 

zədələnməsi 

və s. 

MEXANİKİ / 

KOMPRESSİON 

AĞRI 

 

 



Bel ağrıları 

 



Boyun ağrıları 

 



Əzələ ağrıları  

    və s. 



XAS

Bəli


Xeyr

Ağrını korreksiya 

etmək 

mümkündürmü?



Mütəxəssisə göndəriş 

 



İş və əlillik məsələləri 

 



Psixososial, məişət, mənəvi və 

tibbi reabilitasiya

Bəli

Xeyr


Klinik 

protokol 

Az

ə

rbaycan 



Respublikas

ı

 S



ə

hiyy


ə

 Nazirliyinin 

İ

ctimai 


S

ə

hiyy



ə

 v

ə



 

İ

slahatlar 



M

ə

rk



ə

zind


ə

 haz


ı

rlanm


ış

d

ı



r.




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə