AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 1.4 Mb.
Pdf просмотр
səhifə6/17
tarix13.06.2017
ölçüsü1.4 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17

 
№ 
 
Koloniyaların adı 
Qaytarılmayacaq borclar 
Qaytarılmalı borclar 
rubl 
qəpik 
rubl 
qəpik 
1. 
Tiflis koloniyası 
8042 
30 
3412 
55 
2. 
Aleksandersdorf 
6822 
94 
3890 
10 
3. 
Yelizavettal 
19291 
17 
12387 

4. 
Yekaterinenfeld 
24401 
62 
10424 
99 
5. 
Marienfeld 
11960 
37 
1681 

6. 
Petersdorf 
6315 
31 
2538 
11 
7. 
Annenfeld 
11882 
64 
7064 
32 
8. 
Yelenendorf 
29006 
94 
19345 

9. 
Ümumi: 
117703 
32 
60743 
12 
 

78 
 
Xüsusi  komissiyanın  araşdırmalarının  nəticələri  əsasında  hazırlanan 
cədvəldən  görünür  ki,  1851-ci  ildə  Cənubi  Qafqazın  8  koloniyası  üzrə 
qaytarılmayacaq borcun miqdarı 117703 rubl 32 qəp., büdcəyə qaytarılması mütləq 
borcun miqdarı isə 60743 rubl 12 qəp. bərabər idi. 
Qeyd  edək  ki,  borcun  tam  ödənilməsi  vaxtını  çar  hökuməti  1874-cü  ilə 
qədər  uzatdı  və  bu  müddətə  qədər  kolonistlər  büdcəyə  olan  bütün  borclarını  tam 
ödədilər. 
Beləliklə,  XIX  əsrin  birinci  yarısında  Qafqaz  almanlarının  sosial-iqtisadi 
həyatına aid mənbələri və ədəbiyyatı təhlil etdikdən sonra belə qənaətə gələ bilərik 
ki, bu dövrdə kolonistlər iqlimə, təsərrüfata, etno-konfessional mühitə uyğunlaşma 
ilə bağlı yaranan problemlərin həlli ilə məşğul olmuşlar. 
Kolonistlərin  iqtisadi  həyatı  təşəkkül  mərhələsində  idi  və  almanlar  daha 
optimal  təsərrüfat  sisteminin  axtarışındaydılar.  İqtisadi  yüksəlişə  uyğunlaşma 
imkanlarının  çatışmazlığı  ilə  yanaşı,  onların  mənəvi-dini  həyatındakı  daxili 
ixtilaflar da öz təsirini göstərirdi. 
 
1.4. XIX ƏSRĠN BĠRĠNCĠ YARISINDA QAFQAZ  
ALMANLARININ MƏNƏVĠ-DĠNĠ HƏYATI 
 
XVIII-XIX  əsrlərdə  Almaniyadan  əhalinin  mühacirətinə  təsir  göstərən 
amillər  sırasında  dini  amillər  çox  böyük  rol  oynamışdır.  Bir  sıra  mühacir  axını 
üçün  dini  amil  əsas  olmuşdur  və  Rusiyada,  o  cümlədən  Qafqaz  regionunda 
almanların məskunlaşma prosesinin bəzi xüsusiyyətlərini şərtləndirmişdir. 
22  iyul  1763-cü  il  tarixdə  II  Yekaterina  tərəfindən  imzalanmış  «Rusiyaya 
köçüb  gələn  bütün  əcnəbilərə  istənilən  quberniyada  məskunlaşmağa  icazə 
verilməsi  və  onlara  bəxş  edilən  hüquqlar  haqqında»  Manifestdə  Rusiya 
imperiyasında  məskunlaşmaq  məqsədilə  köçən  hər  kəsə  «maneəsiz,  öz 
Nizamnaməsi  və  ayinlərinə  əsasən,  dini  etiqadlarını  yerinə  yetirmək  azadlığı  vəd 
olunurdu. Bu sənəd Rusiya dövlətinin dini dözümlülüyünü bəyan etdi: Manifestdə 
dini etiqadlara azadlıq verilməklə yanaşı, «monastrların yaradılması və xristianlığa 
etiqad  edənlər  arasında  missionerlik  fəaliyyətinin  aparılmasına»  qadağa 
qoyulurdu
235
.  Nəticədə,  Rusiya  imperiyasına  əhəmiyyətli  sayda  katoliklər  köçdü. 
Qeyd  edək  ki,  almanların  Rusiyaya  mühacirəti  müxtəlif  müstəqil  protestant 
konfessiyaları  formasında  özünü  büruzə  verirdi:  yevangelist-lüteran,  reformator, 
mennonit,  baptist,  ştundist  və  sair  protestant  cərəyanlarının  müəyyən  mənada 
inkişafı və bir-birləri ilə birləşməsi prosesi Rusiya şəraitində davam etmişdir. 
Alman  əhalisinin  Rusiyaya  köçməsi  və  məskunlaşması  prosesində  Rusiya 
pravoslav kilsəsinin protestantizmə  münasibəti  mühüm rol oynamışdır.  Məlumdur 
ki,  protestantizm  qərb  xristianlığında  yaranan  Reformasiya  hərəkatının  nəticəsi 
kimi,  qərb  xristianlığının  birliyini  parçalamış  və  dini  subyektivizmin  əsasını 
qoymuşdur. Pravoslav kilsəsi İncilin yayılması faktına əsaslanaraq protestantizmin 

79 
 
orqanik  əmələ  gəlməsini  inkar  etsə  də,  protestantizm  təlimi  katolisizim 
dünyagörüşünə  müxalif  baxışlardan  yarandığı  üçün  pravoslav  kilsəsi  onu  özünə 
həmişə  «müttəfiq»  saymışdır.  Rusiyada  əcnəbi  kolonistlərin  məskunlaşdırılması 
prosesində  çar  hökumətinin  qanunpərəst  və  əməksevər  protestantlara  daha  çox 
üstünlük verməsində bu səbəb əhəmiyyətli rol oynamışdır. 
Təsadüfi deyil ki, Qafqaz quberniyasında ilk müstəqil alman koloniyasının 
yaranması  məhz  dini  amillə  bağlı  olmuşdur.  Hələ  1802-ci  ilin  yayında  Edinburq 
missioner  cəmiyyətinin  direktorları  Rusiya  hökumətinə  müraciət  edərək 
imperiyanın  cənub  hüdudlarında  protestant  missionerliyini  təsis  etməyə  icazə 
istəmişdilər.  Bu  vəzifənin  həyata  keçirilməsi  şotland  mənşəli  missionerlər  Henri 
Brontona və Aleksandr Patersona həvalə edilmişdi
236
 
Yaradılan missionerliyin əsas məqsədi islam dininə və bütpərəstliyə etiqad 
edən  dağlı  xalqları  arasında  xristianlıq  haqqında  biliklərin  təbliği  və  onların, 
tədricən xristianlaşdırılmasından ibarət idi. 22 iyul 1763-cü il Manifestində əcnəbi 
kolonistlərə  xristian  dininə  etiqad  edən  xalqları  başqa  cərəyanlara  yönəltmək 
qadağan edilsə də, müsəlman xalqlarını, nəinki «xristian qanunlarına cəlb etmək», 
hətta  onlardan  təhkimli  kimi  istifadə  etməyə  də  icazə  verilirdi.  Şimali  Qafqazın 
xristian olmayan əhalisi arasında protestantizmin reformatorluq cərəyanının təbliği 
nəzərdə  tutulurdu
237
.  Reformatorluq  ortodoksal  protestantizmin  cərəyanlarından 
biri kimi kontinental Avropadakı kalvinist kilsələrin tərəfdarlarını birləşdirirdi. Bu 
cərəyanın  banisi  və  təşəbbüskarı  Kalvin  olmuşdu.  Onun  təlimi  Cənubi-Qərbi 
Almaniya  və  Hollandiyada  —  «refarmatorluq»,  Fransada  —  «quqenotçuluq», 
Şotlandiyada,  İngiltərədə,  Şimali  Amerikada  —  «presveterianlıq»  adı  ilə 
yayılmışdı  və  yalnız  Şotlandiyada  kalvinizm  hakim  mövqe  tuta  bilmişdi.  Şotland 
koloniyası  öz  xüsusi  mətbəəsinə  məxsus  olan  böyük  missioner  mərkəzi  kimi 
Qafqazda reformatorluğun yayılmasında mühüm rol oynamalı idi. 
Şotland  koloniyasının  təşəkkül  tapmasında  Volqaboyunda  artıq  fəaliyyət 
göstərən Sarepta kolonistlərinin böyük rolu oldu.
238
 Belə ki, Sarepta koloniyasında 
məskunlaşmaq istəyən 23 şotland missionerindən 10 nəfəri müxtəlif xəstəliklərdən 
vəfat  etdikdən  sonra  yerdə  qalanlara  Şimali  Qafqaza  köçməyə  icazə  verildi  və 
onlar  Şotland  koloniyasında  məskunlaşdılar.  1813-cü  ildə  reformatorlardan  ibarət 
bu koloniyada artıq 123 nəfər yaşayırdı.
239
 
Dağlı  xalqları  arasında  xristianlığın  yayılması  məqsədilə  əcnəbi 
missionerlərə  yerli  əhali  arasından  gənclərin,  hətta  köləliyə  alınmasına  da  icazə 
verilmişdi.  Köləliyə  alman  gəncin  yaşı  16-dan  yuxarı  olmamalı  idi  və  7  ildən 
sonra,  yəni  23  yaşında  həmin  şəxs  azadlığa  buraxıla  bilərdi.  Əgər  köləliyə 
götürülən  gənc  16  yaşdan  kiçik  olardısa,  yenə  onun  23  yaşı  tamam  olana  qədər 
koloniyada  saxlanılması  mütləq  idi.  Bu  yaş  həddinə  çatanlar  və  koloniyada 
kölələrdən  doğulan  uşaqlar  azad  sayılırdılar.  Alınmış  kölələrin  üçüncü  bir  şəxsə 
satılması qadağan edilirdi
240


80 
 
Baxmayaraq  ki,  Şotland  koloniyasının  sakinləri  çətin  maddi  şəraitdə 
yaşayırdılar  və  təsərrüfat  həyatının  qurulması  hələ  başa  çatmamışdı,  onlar  əsas 
məqsədlərinin—dağlı xalqları arasında xristianlığın yayılmasına bütün qüvvələrini 
və  vaxtlarını,  bəzən  maliyyə  vəsaitlərini  sərf  edirdilər:  yerli  xalqlarla  yaxınlıq 
əlaqəsi  yaratmaq  məqsədilə  missionerlər  onlara  maddi  yardım  göstərirdilər. 
Missioner  Henri  Brontonun  ərəb  dilini  bilməsi  onun  yerli  xalqlarla  və  əsasən 
islama  etiqad  edən  əhali  arasında  nüfuz  qazanmasına  köməklik  etdi.  Hətta 
koloniyanın  mətbəəsində ərəb-tatar şrifti ilə tatar dilində İncil çap edilərək Şimali 
Qafqazın türkdilli xalqları arasında yayıldı.
241
 
1828-ci il qanununa görə lüteran kilsəsi rəsmi status alaraq pravoslav kilsəsi 
kimi  dövlət  kilsəsinə  çevrildi.  Lüteran  kilsəsi  Rusiyada  rəsmi  dövlət  statusu  olan 
ilk əcnəbi kilsə oldu. Bu məzmunlu qanunun qəbul edilməsində  və  ümumiyyətlə, 
XIX əsrin I yarısında çar hökumətinin yevangelist-lüteran kilsəsinə münasibətinin 
müsbət  cəhətdən  dəyişməsində,  lüteranlığın  və  pravoslav  kilsəsinin  bərabər 
tutulmasında,  şübhəsiz,  I  Nikolayın  həyat  yoldaşı,  Prussiya  kralı  III  Fridrix 
Vilhelmin  qızı  Frederika  —  Luiza  Şarlotta  —  Vilhelminanın  az  təsiri 
olmamışdır.
242
 
1828-ci il qanununa görə bütün yevangelist təşkilatların birləşməsinə imkan 
yaradılsa da başqa bir tərəfdən yalnız
 
lüteran kilsə qaydalarına əməl olunması tələb 
edilirdi.
243
 
İmperiyanın  cənubunda,  o  cümlədən  Qafqazda  bu  qanun  münaqişə  ocağı 
yaratdı.  Coğrafi  xüsusiyyətlərindən  asılı  olaraq  Qafqazdakı  alman  koloniyaları 
dispersiya  və  təcrid  olunmuş  şəkildə  mövcud  olduqlarından  müxtəlif 
konfessiyaların bir-biri ilə birləşməsi üçün münbit şərait yaranırdı. Bu birləşmələr 
müxtəlif  konfessiyaların  könüllü  razılığı  əsasında  baş  verirdi  və  hər  bir 
konfessiyanın  özünəməxsus  xüsusiyyətləri  saxlanılırdı.  Qəbul  olunmuş  qanuna 
görə yalnız lüteran doqmalarına və ayinlərinə əməl edilməsi tələb olunurdu. 
Bu  dövrdə  yeni  koloniyaların  yaranması  faktına  rast  gəlinmir,  yalnız 
Yekaterinoslav  quberniyasından  bir  neçə  alman  ailəsinin  Stavropol  diyarının  boş 
torpaqlarında  məskunlaşmaq  arzusu  ilə  rəsmi  dövlət  orqanlarına  müraciət  etməsi 
məlumdur 
244

1828-ci  il  qanunu  Qafqazda  lüteranlığın  yayılmasına  münbit  şəraitin 
yaradılmasına  xidmət  etsə  də,  onun  konkret  nəticələri  o  qədər  də  əhəmiyyətli 
deyildi. 
Missionerlərin Şimali Qafqazda 30 illik fəaliyyəti əsaslı nəticələr vermədi: 
1834-cü  ilin  məlumatlarına  görə  Şotland  koloniyasında  xristianlığı  qəbul  etmiş 
cəmi 9 dağlı ailəsi və 6 kabardin yaşayırdı ki, onlar da alman qızları ilə evlənərək 
xristianlığı qəbul etmişdilər.
245
 
Şotland  missionerlərinin  dağlı  xalqlarına  qarşı  dini  ekspansiyası  onlarla 
münasibətlərin korlanmasının əsas səbəblərindən biri idi. XIX əsrin əvvəllərindən 

81 
 
Şotland  koloniyası  dəfələrlə  qonşu  kabardin  əhalisinin  hücumlarına  məruz 
qalmışdı.
246
 
1835-ci ildə Nazirlər komitəsinin Əsasnaməsinə görə Şotland koloniyasında 
çox  ciddi  dəyişikliklər  baş  verdi:  koloniya  sakinlərinə  missionerlik  fəaliyyəti 
qadağan  edildi.  Çar  hökumət  dairələri  başda  Bronton  və  Paterson  olmaqla 
missionerləri  dini  təbliğat  pərdəsi  altında  Rusiyaya  qarşı  casusluqda 
günahlandırdılar.  Qeyd  edək  ki,  hələ  koloniya  yarandığı  dövrdə  missionerlərin 
Böyük Britaniyanın xeyrinə kəşfiyyatçılıq etmələri haqqında general Sisianov fikir 
söyləmişdi
247

Fikrimizcə, 
Şotland 
kolonistlərinin 
missionerlik 
fəaliyyətinin 
dayandırılmasının  əsas  səbəblərindən  biri  1832-ci  il  tarixdə  Rusiya  yevangelist-
lüteran kilsə Nizamnaməsinin qəbul edilməsi oldu
248

Reformatorluq və  yevangelist-lüteran cərəyanlarının birləşməsi  nəticəsində 
spesifik «uniatlar» meydana gəldi və bu «uniatlar» özlərində hər iki konfessiyanın 
xüsusiyyətlərini birləşdirirdi. Ancaq 1832-ci il Nizamnaməsinə görə yalnız lüteran 
doqmalarına  və  ayinlərinə  əməl  olunması  tələb  olunurdu.  Şotland  koloniyasının 
yevangelist-reformator  icması  inzibati  cəhətdən  Pyatigorsk  yevangelist-lüteran 
prixoduna tabe etdirildi. 
Beləliklə,  hələ  təşəkkül  mərhələsini  yaşayan  Şimali  Qafqazın  yevangelist-
lüteran  və  Reformator  kilsələri  dövlət  siyasəti  nəticəsində  birləşdirildilər.  Ancaq 
situasiya  dramatik  hal  almadı.  Pyatiqorsk  yevangelist-lüteran  prixoduna  inzibati 
cənətdən tabe etdirilən reformator icması ayrıca məbədə məxsus idi və burada dini 
mərasimlər reformator adətlərinə uyğun aparılırdı.
249
 
Yeni  Nizamnaməyə  görə  reformator  icmasının  başında  seçilmiş  presviter 
deyil  pastor  durmalı  idi.  Cənubi  Qafqazın  separatçılarından  fərqli  olaraq,  Karras 
(Şotland)  koloniyasında  bu  yeniliyə  qarşı  narazılıq  müşahidə  olunmadı.  Bunu 
missionerlərin  əvvəlki  illərdə  çar  hökumətindən  aldıqları  dəstəyə  görə  güzəştə 
getmələri kimi qiymətləndirmək olar. Bundan başqa,  Karras missionerləri Cənubi 
Qafqaz  separatçıları  qədər  öz  dini  təlimlərinin  saflığı  uğrunda  fanatik  şəkildə 
mübarizə aparmırdılar. 
Qeyd  edək  ki,  çar  hökuməti  bütün  protestant  konfessiyaları  arasında 
yevangelist-lüteran konfessiyasına xüsusi diqqətlə yanaşırdı. Məhz 22 may 1828-ci 
il  və  28  dekabr  1832-ci  il  qərarları  yevangelist-lüteran  konfessiyasının 
güclənməsinə  və  bütün  əcnəbi  dini  konfessiyalar  içində  xüsusi  mövqe  tutmasına 
xidmət  edirdi.  Bu  qanunların  müddəaları  əsasında  yevangelist-lüteran  kilsəsinin 
doqmalarına tam və toxunulmaz şəkildə uyğun gələn  yeni Nizamnamə hazırlandı. 
Bu  qanunlardan  sonra  yevangelist-lüteran  kilsəsi  Rusiyada  Pravoslav  kilsəsi  ilə 
bərabər rəsmi dövlət statusu aldı. 
Pravoslav  və  yevangelist-lüteran  kilsələri  arasında  mövcud  olan  dərin  və 
mühüm  doqmatik  ziddiyyətlərə  baxmayaraq,  bütün  protestant  konfessiyaları 
arasında çar hökuməti yevangelist-lüteran kilsəsinə üstünlük verdi. Fikrimizcə, bu, 

82 
 
ilk  növbədə  lüteranlığın  kvietizmliyi  ilə  izah  oluna  bilər.  Məlumdur  ki,  kvietizm 
əxlaqi  passivliyi  təbliğ  edir,  yəni  xristian  Allah  və  insan  qarşısında  passivdir;  bir 
tərəfdən o passiv şəkildə qəbul edir, digər tərəfdən passiv əziyyət çəkir. Kvietizmə 
görə xristianın azadlığı daxili olmalıdır, xarici davranışında lüteran dünyanı idarə 
edənlərin  tabeliyində  olmalıdır
250
.  Bu  müddəa  yevangelist-lüteran  təlimini  başqa 
protestant konfessiyalarının təlimlərindən, dini təsəvvürlərindən fərqləndirirdi. 
Bəzi protestant konfessiyaları şərə zorla müqavimət göstərməmək haqqında 
xristian  vəsiyyətini  əsas  tutaraq  özləri  üçün  məhdud  hüquq  səlahiyyəti  tələb 
edirdilər,  yəni  hərbi  və  mülki  xidmətdən,  dünyəvi  məhkəmədən  və  sair  dövlət 
institutlarından azad olmağa, dövlətin təsirindən çıxmağa çalışırdılar. 
Lüteranlıq  Rusiyada  etnik  almanların  kompakt  yaşadığı  Pribaltika, 
Volqaboyu,  Novorossiya  regionlarında  geniş  yayılmışdı  və  burada  onlar  sayca 
üstünlük təşkil edirdilər. Bu baxımdan Şimali Qafqaz istisna təşkil edirdi: burada 
lüteranların  sayı  yerdə  qalan  protestant  konfessiyalarının  ümumi  sayından  az  idi. 
Sankt-Peterburqda  yerləşən  Baş  konsistoriyanın  statistik  məlumatlarına  görə  XIX 
əsrin  ortalarında  Şimali  Qafqazda  lüteranlar  ümumi  protestantların  40-50%-ni 
təşkil edirdilər.
251
 
Yevangelist-lüteran  icmaları  prixodlar  vasitəsilə  idarə  edilirdilər.  Şimali 
Qafqazda  ilk  yevangelist-lüteran  prixodu  1835-ci  ildə  yaranmışdı  ki,  o  da 
Pyatiqorsk-Karras  prixodu  idi.  Regionda  mövcud  olan  reformator  və  yevangelist-
lüteran  icmaları  bu  prixoda  tabe  idi.  Qeyd  edək  ki,  Pyatiqorsk-Karras  və  ondan 
sonra  yaranan  prixodlar  Moskvada  yerləşən  yerli  konsistoriyaya  aid  idi.  Ali 
inzibati kilsə orqanı Baş konsistoriya sayılırdı və o, Sankt-Peterburqda yerləşirdi. 
Yevangelist-lüteran  kilsəsinin  idarə  olunmasının  əsasında  lüteran  təliminə 
xas  olan  din  xadimlərinin  miryanlara  qarşı  qoyulmaması  prinsipi  dururdu.  Kilsə 
idarəçiliyi  dini  icma  üzvlərinin  ümumi  iclası  tərəfindən  həyata  keçirilirdi. 
Volqaboyu  və  sair  regionlarda  idarəetmədə  əsas  həlqə  prixodlar  olduğu  halda, 
Şimali  Qafqazda  kənd  dini  icmalarının  dispers  şəkildə  mövcudluğu  səbəbindən 
burada kilsələrin idarə edilməsi Kilsə şurasına həvalə edilmişdi. 
Kilsə şurasına hər kənd dini icmasından 3-4 nəfər, şəhər icmalarından isə 1 
nəfər  nümayəndə  daxil  edilirdi.  Kilsə  şurasının  bütün  üzvləri  ildə  1  dəfə,  əsasən 
yanvar ayında toplaşır və burada təftiş komissiyasının hesabatı dinlənilir, kassanın 
hesabatı  yoxlanılırdı.  Cari  məsələləri  həll etmək  üçün  kilsə şurası  öz  üzvlərindən 
idarə  heyəti  seçirdi  ki,  bura  prezident,  onun  köməkçisi,  kassir,  katib  və  iki  üzvü 
daxil idi. Kilsə Şurasının idarə heyəti zərurət yarandıqda toplaşırdı. Kilsə Şurasının 
iclasları  protokollaşdırılırdı  və  seçilmiş  təftiş  komissiyası  hesab  kitabçasının  cari 
və  illik  yoxlanışını  aparırdı.  Kassanın  hesabatı  yazılı  şəkildə  hər  dini  icmaya 
təqdim  olunurdu.  Bundan  savayı,  icmanın  kapitalı  və  maddi  vəziyyəti  haqqında 
hesabat  Baş  konsistoriyaya  göndərilirdi.  Hesabata  raport  da  əlavə  edilirdi  və  bu 
raportda  hesabatın  Kilsə  şurasında  müzakirə  olunması  və  qəbul  edilməsi 
göstərilirdi.
252
 

83 
 
Şimali Qafqazda mövcud olan lüteran prixodlarının xüsusiyyətlərindən biri 
ucqar  kənd  icmalarında  küsterlehlerin  (kilsə  müəllimi)  fəaliyyət  göstərməsi  idi.  
Kilsə müəllimi pastor tərəfindən təyin edilirdi və onun əmək haqqı icma tərəfindən 
ödənilirdi.  O,  gənclərin  dini  tərbiyəsi  ilə  məşğul  olur,  onları  maarifləndirir, 
lüteranlığa aid olan adətləri - konfirmasiyanı yerinə yetirir, dəfn mərasimləri, xaça 
salma  və  sair  mərasimlərdə  pastor  vəzifəsini  icra  edirdi.  Belə  ucqar  kəndlərdə 
pastor  ildə  bir  dəfə  olurdu  və  küsterlehlərin  yerinə  yetirdiyi  dini  adətləri 
rəsmiləşdirirdi.
253
 
Pastorlar    adətən    şəhərdə    yaşayırdılar    və    ildə    3    dəfə  kənd  icmalarını 
gəzərək dini mərasimləri yerinə yetirirdi. Onlar ildə 6000 rubl məvacib alırdılar və 
bu  icma  üzvləri  hesabına  ödənilirdi.  Şəhər  icmaları  üzvlərinin  sayından  asılı 
olmayaraq  1000  rubl ödəyirdilər.  Kənd icmalarının ödənişləri üzvlərin sayından 
asılı idi və ödəniş ildə 3 dəfə — fevralın, mayın və oktyabrın birinci günləri hissə-
hissə yerinə yetirilə bilərdi.
254 
Məsafə uzaqlığına baxmayaraq, prixodlar həm yerli 
konsistoriya,  həm  də  Baş  konsistoriya  ilə  mütəmadi  əlaqələr  saxlayırdılar. 
Konsistoriyalar yerlərdə dini etiqadlara dəqiq əməl olunmasına, bir konfessiyadan 
başqasına keçid prosesinə nəzarət edir, Rusiyanın tarixi və yaxud siyasi həyatı ilə 
bağlı təntənəli duaların oxunmasını təmin edirdilər
255
.  Baş  konsistoriya  prixodlar, 
kilsələr,  kilsənin  şuraları  tərəfindən  yevangelist-lüteran  kilsəsi  Nizamnaməsinə 
dəqiq  əməl  olunmasına  ciddi  nəzarət  edirdi.  İnzibati  cəhətdən  birləşmiş 
yevangelist-lüteranlardan  və  reformatorlardan  savayı  Şimali  Qafqazda  XIX  əsrin 
30-cu  illərindən  «İsxod  hərəkat»ının  tərəfdarları  məskunlaşmağa  başladılar.  Bu 
hərəkat  XIX  əsrin  əvvəllərində  Almaniyada  protestantizmin  transformasiyası 
nəticəsində  formalaşmışdı.  «İsxod  hərəkatı»  nəzəri  əsaslarını  mistik  dini  cərəyan 
olan  pietizmdən  alırdı.   Pietizmin  banisi  alman  teoloqu, frankfurtlu F.Şpener 
dini  hisləri  dini  doqmalardan  üstün  tutur,  kilsə  mərasimlərini  rədd  edir,    dindar 
üçün  Allahı  özündə  yaşatmağın  zəruriliyini  qeyd  edərək  bunun  yüksək  həyat 
prinsiplərinin  formalaşmasında  və    «İlahi  Nemət»in  əldə  edilməsində  hansı  rol 
oynadığını göstərirdi.
256
 
XIX  əsrin  əvvəllərində  Qərbi  Avropada  sosial-iqtisadi  situasiyanın 
mürəkkəbləşməsi  yeni  dini  iqlimin  yaranmasına,  esxatoloji  təsəvvürlərin 
yayılmasına  və  yeni  «İsxod  hərəkat»ının  yaranmasına  gətirdi.  Bu  hərəkatı  təşkil 
edən  və  maliyyələşdirən  Yuliya  fon  Kürdener  olmuşdur.  O,  Bengelin,  Yunq  — 
Ştillinqin,  Şpenerin  əsərlərinə  istinadən  tezliklə  1836-cı  ildə  Ağrı  dağında  İsa 
Məsihin  ikinci  gəlişi  haqqında  fikirlər  söyləyərək,  burada  minillik  çarlığın 
yaranacağını təsdiqləyirdi. 
1817—1818-ci  illərdə  konkret  fəaliyyətə  başlayan  bu  hərəkatın  nəticəsi 
Cənubi Qafqazda 8 alman koloniyasının yaranması oldu. 
Alman əhalisinin, o cümlədən separatçıların Qafqaza köçmə prosesi ilə biz 
əvvəlki  fəsillərdə  tanış  olduğumuzdan  bu  məsələ  üstündə  dayanmağa  ehtiyac 
yoxdur.  Bir  faktı  qeyd  etmək  yerinə  düşərdi  ki,  separatçılar  Rusiya  imperiyasına 

84 
 
köçməyə icazə almaq üçün çar I Aleksandrın adına  xahişnamə  göndərmişdilər və 
bu  xahişnamədə  onların  nə  səbəbdən  separatizm  yoluna  düşmələri,  Almaniyada 
hansı təqiblərə məruz qalmaları ilə yanaşı Rusiyada məskunlaşdıqdan sonra «kilsə 
və  məktəblərdə  hər  şeyin  İisus  Xristos  və  onun  apostollarının  təliminə  uyğun 
olaraq qurulacağı» haqqında vəd verirdilər. Çar hökuməti separatçıların istəklərini 
nəzərə alaraq onlara dini etiqadlarının yerinə yetirilməsində tam azadlıq veriləcəyi 
haqqında zəmanət verdi.
257
 
Yeni  yaşayış  yerində  separatçılarla  rəsmi  dövlət  orqanları  arasında  ilk 
ziddiyyət  1819-cu  ildə  yarandı.  Gürcüstan  mülki  qubernatoru  general-mayor 
Xoven  Peterburqa  göndərdiyi  hesabatlarında  separatçı  cəmiyyətində  özbaşınalığın 
hökm  sürdüyünü,  onların  heç  bir  hakimiyyəti  tanımadıqlarını  göstərir  və 
separatçılara  pastorların  təyin  olunmasını,  separatçıların  and  qəbul  etməsini  təklif 
edirdi.  Bu  məzmunlu  təkliflə,  həmçinin  general-leytenant  Velyaminov  da  çıxış 
etdi. Rusiyanın Daxili İşlər Naziri knyaz Koçubey 22 iyul 1763-cü il Manifestinin 
və  1804-cü  ildə  qəbul  edilmiş  «Kolonistlər  haqqında  qaydalar»dakı  müddəaları 
əsas gətirərək «separatçılar»dan and içmənin tələb olunmamasını və bunun onların 
dini etiqadlarına uyğun şəkildə həyata keçirilməsini «tövsiyə etdi».
258
 
Cənubi  Qafqaz  koloniyalarında  geniş  yayılan  separatizm  ideyalarına  qarşı 
mübarizə  aparmaq,  separatçıları  vahid  lüteran  kilsəsi  ətrafında  birləşdirmək  üçün 
çar hökumətinin alman dili bilən missionerlərə ehtiyacı vardı. Bu məqsədlə 1820-ci 
ildə İsveçrənin Bazel missioner cəmiyyətindən Rusiyaya bir qrup missioner dəvət 
edildi.  Çar  hökuməti  tərəfindən  onlar  qarşısında  Rusiyanın  bütpərəst,  yəhudi, 
müsəlman  xalqları,  o  cümlədən  ənənəvi  protestantizmin  doqmalarını  qəbul 
etməyən  protestant  —  sektalar  arasında  yevangelizmin  yayılması  vəzifəsi 
qoyulmuşdu. Bazel missionerlərinə öz koloniyalarını yaratmaq, təbliğat məqsədilə 
məktəblər  açmaq,  öz  mətbəəsində  dini  ədəbiyyat  çap  etmək  və  yaymaq  kimi 
hüquqlar  verilmişdi  və  təbii  ki,  bütün  bu  fəaliyyət  istiqamətləri  Daxili  İşlər 
orqanlarının nəzarətində idi. 
1821-ci  ilin  oktyabrında  Bazel  missionerlərindən  5  nəfərlik  nümayəndə 
heyəti rəsmi orqanlar tərəfindən təlimatlandırıldıqdan sonra Cənubi Qafqaza  yola 
düşdülər.  Onların  hamısı  alman  mənşəli  idi  və  Bazel  yevangelizm  cəmiyyətinin 
tapşırığını  yerinə  yetirərək  Qara  dəniz  və  Xəzər  dənizi  arasındakı  ərazilərdə 
məskunlaşmalı  və  yerli  xalqlar  arasında  protestantizmin  təbliği  ilə  məşğul  olmalı 
idilər.  A.Ditrix,  F.Zaremba,  Q.Bents,  R.Ferdinand  və  İ.Lanqdan  ibarət  missioner 
qrupunun  ilk  3  üzvü  1823-cü  ildə  Tiflisdən  keçərək  Azərbaycanın  Şuşa  şəhərinə 
gəldilər.
259
  Tezliklə  missionerlər  burada  dini  məktəbin  və  mətbəənin  əsasını 
qoyaraq  bütün  Cənubi  Qafqaz  üzrə  fəal  təbliğat  kampaniyasına  başladılar.  Qeyd 
edək  ki,  missionerlərin  ərəb,  türk,  erməni,  fars  dillərini  bilməsi  onların  təbliğat 
fəaliyyətində effektləşdirici amil rolunu oynamalı idi. Təsadüfi deyil ki, Qarabağda 
missionerlərin  fəaliyyəti  nəticəsində  erməni  -  qriqoryan  kilsəsinin  xeyli 
tərəfdarları, xüsusən də gənclər yevangelizmə meyil etməyə başladılar. Hadisələrin 

85 
 
bu  cür  inkişafı  Cənubi  Qafqazın  yerli  hakimiyyət  orqanlarını  narahat  etməyə 
bilməzdi  və  1823-cü  ildə  general  Yermolov  25  dekabr  1806-cı  il  qanununu  əsas 
tutaraq  missionerlərə  milliyyətindən  və  dini  mənsubiyyətindən  asılı  olmayaraq, 
Rusiya  təbəələri  arasında  dini  təbliğatın  aparılmasını  qadağan  etdi.
260
  Nəticədə, 
alman  missionerlərinə  yalnız  xarici  ölkə  təbəəliyində  olan  qaçqın  erməni  əhalisi, 
rus  sektantları  və  alman  separatçıları  arasında  yevangelizmin  təbliğinə  icazə 
verilirdi.  Separatistlərlə  eyni  etnik  mənsubiyyətə  malik  olan  missionerlərin 
yevangelizm  təlimini  təbliğ  etməsi  separatçı  —  kolonistlərin  yevangelist-lüteran 
kilsəsinə  müqavimətini  daha  da  gücləndirirdi.  Separatçıların  ümumi  yaşayış 
qaydalarına və dini qaydalara tabe etdirilməsi vəzifəsində israrlı olan Velyaminov 
1824-cü ildə yeni Daxili İşlər Naziri V.S.Lanskoya müraciət etdi və Cənubi Qafqaz 
separatçılarına yevangelist pastorun təyin olunmasını xahiş etdi. 1825-ci ildə Daxili 
İşlər  Naziri  general  Yermolova  separatizmin  nəzəriyyəçilərindən  biri,  Sarepta 
koloniyasında yaşayan Pastor Qannın Gürcüstana göndərilməsi  haqqında məlumat 
verdi.
261
  Kənardan  pastorun  təyin  olunması  Cənubi  Qafqaz  separatçılarının 
narazılığına səbəb oldu. 
Qann  Bazel  missionerləri  ilə  birlikdə  Cənubi  Qafqazın  kolonist  dini 
icmalarının  daxili  idarəedilməsinin  proyektini  hazırladı  və  bu  sənədin  əsasını 
lüteran  kilsələrinin  Kilsə  nizamnaməsi  təşkil  edirdi.  Ober  —  pastor  vəzifəsinə 
başqa  bir  namizəd  Tiflis  və  Aleksandersdorf  koloniyalarının  pastoru  Zaltet  idi. 
Separatçıların  fikrincə,  Zaltet  «ikiüzlülərə  rəğbət  bəsləyir  və  müdrikləri  təqib 
edirdi».  Bunlara  baxmayaraq,  Cənubi  Qafqaz  koloniyalarının  dini  idarəetmə 
məsələsində Zaltet daha çox Ausburq kilsə ayinlərinə əməl olunmasını əsas tuturdu 
ki,  bu  amil,  Qannla  müqayisədə,  separatçılar  arasında  onun  nüfuzunu  daha  da 
gücləndirirdi.  Pastor  Qann  separatizmin  mərkəzi  sayılan  Yekaterinenfeld 
koloniyasında fəaliyyətə başlamalı idi. Lakin naməlum səbəblərdən Pastor Qannın 
qəflətən  vəfat  etməsi  çar  hökumət  dairələrinin  separatçıları  nəzarətə  almaq 
planlarını pozdu. 
Çar  hökumətinin  əsas  məqsədi  bütün  alman  kolonistlərini  vahid  Lüteran 
kilsəsi  ətrafında  birləşdirmək  və  bununla  müxtəlif  protestant  konfessiyaları 
arasındakı  ziddiyyətlərə  son  qoymaq,  onların  yerli  əhaliyə  təsir  gücünü 
zəiflətməkdən,  kolonist  icmasının  rolunun  azadılması  və  onların  daha  çox  kilsə 
tərəfindən nəzarətdə saxlanılmasına nail olmaqdan ibarət idi. 
Tarixi  mənbələrdən  göründüyü  kimi,  1820-ci  illərdə  rəsmi  dövlət 
orqanlarını ən çox narahat edən məsələ separatçı kolonistlərin çoxluq təşkil etdiyi 
koloniyalara pastorların təyin olunması idi ki, «onlar kolonistlərə Allahın kəlamını 
çatdıralar,  mövhumatı  dağıdalar,  mənəvilik  və  mütiliyə  ibrətamiz  nümunə 
göstərələr». 
1826-cı  ildən  başlayaraq  Cənubi  Qafqazda  separatizmin  dayaqları  zəiflədi. 
Fikrimizcə,  bu  1826—1828-ci  illərin  II  rus-iran  müharibəsinin  başlanması, 
müharibə  dövründə  alman  koloniyalarının və  ilk  növbədə  separatçıların daha  çox 

86 
 
məskunlaşdığı Yekaterinenfeld koloniyasının fəlakətə məruz qalması ilə bağlı idi. 
Belə ki, 26 avqust 1826-cı il tarixdə Yekaterinenfeld koloniyası 1000 nəfərlik kürd 
hərbi  dəstələrinin  hücumuna  məruz  qaldı,  nəticədə  70  nəfər  öldürüldü,  140  nəfər 
əsir  götürüldü.  Hücumdan  sonra  koloniyada  cəmi  240  sakin  sağ  qalmışdı  ki, 
«onların da evləri yandırılmış, əmlakları məhv edilmişdi.»
262
 
Separatçıların    ağır    sosial    vəziyyətindən    istifadə    edən  missionerlər 
fəaliyyətlərini  daha  da  optimallaşdırdılar.  Qeyd  edək  ki,  Bazel  yevangelist 
missionerləri  qonaq  adı  ilə  bir  çox  alman  koloniyalarında  məskunlaşmışdılar  və 
Yekaterinenfelddə  onların  sayı  daha  çox  idi.  Missionerlərin  təbliğatı  nəticəsində 
separatizmdən  lüteranlığa  keçənlərin  sayı  durmadan  artırdı  və  artıq  1827-ci  ildə 
koloniyada  lüteranlığı  qəbul  edənlər  sayca  separatçıları  üstələməyə  başladılar. 
Separatçılar  arasında  parçalanma  yenidən  kolonist  cəmiyyətlərində  ictimai 
stabilliyin  pozulmasına  gətirdi.  Problemi  həll  etmək  üçün  general-qubernator 
Sipyaqinin təklifi ilə Tiflisdə alman koloniyalarının  vəziyyətinin yaxşılaşdırılması 
və  bunun  üçün  vəsait  axtarışı  ilə  məşğul  olacaq  komitə  yaradıldı.  Komitə  qərara 
aldı  ki,  Gürcüstandakı  koloniyalara  pastorun  təyin  olunması  konfessional  birliyin 
əldə edilməsində  mühüm rol oynaya bilər. Komitənin təklifi ilə keçmiş  missioner 
Zaltet  Gürcüstan  koloniyalarına  ober  —  pastor  təyin  olundu  və  bu  təyinat 
separatçıların  narazılığına  səbəb  oldu.  Separatçıların  fikrincə,  missionerlər 
«imansızlar arasında xristianlığı təbliğ etmək əvəzinə xristianlar arasında qarışıqlıq 
yaradırlar».
263
 
Qeyd  edək  ki,  qonaq  kimi  separatçılar  arasında  məskunlaşan  missionerlər 
istər  mənəvi  cəhətdən,  istərsə  də  dini  lider  kimi  separatçılara  nümunə  olmağı 
bacarmırdılar. Müxtəlif  manipulyasiyalar yolu ilə separatçıları yevangelist-lüteran 
kilsəsinə  cəlb  etmək  istəyən  20  yaşlı  missionerlərin  varlığı  separatçıları 
qıcıqlandıran, «onlar arasında paxıllıq, ixtilaflar və düşmənçilik yayan» amil kimi 
səciyyələndirilirdi. 
Ancaq adı çəkilən komitə öz qərarında israrlı idi və 1827-ci ildə separatçılar 
arasında  heç  bir  nüfuza  malik  olmayan,  keçmiş  missioner  Zaltet  Gürcüstandakı 
alman koloniyalarının ober — pastoru təyin edildi. Gürcüstan separatçılarının kilsə 
idarə  təşkilatını  təkmilləşdirmək  məqsədilə  o,  yeni  kilsə  Nizamnaməsinin 
hazırlanmasına  başladı  və  Nizamnamə  1829-cu  ildə  təsdiq  edildi.
264
  Bundan 
savayı,  Zaltet  Gürcüstandakı  separatçıların  nümayəndələrinin  də  daxil  olduğu 
Kolonist  sinodunun  yaradılmasına  nail  oldu:  Sinod  koloniyalarda  dini  —  əxlaqi 
durumla bağlı məsələlərin müzakirəsi və həlli ilə məşğul olmalı idi. 
Çar  hökuməti  yevangelist-lüteran  təliminin  separatçılar  arasında  təbliği 
məqsədilə  o  dövr  üçün  böyük  məbləğdə  vəsait  ayırdı.  Məsələn,  ober  —  pastor 
Zaltetə  Bazel  missionerlər  məktəbindən  yeni  pastorlar  dəvət  etmək  hüququ 
verilmişdi və hər pastora dövlət büdcəsindən illik 1000 rubl gümüş pul ayrılmışdı. 
Ober  —  pastor  eyni  zamanda  Tiflis  və  Aleksandersdorf  koloniyalarının  pastoru 
vəzifəsini də yerinə yetirirdi və onun illik məvacibi 1500 gümüş rubl təşkil edirdi. 

87 
 
Yelizavettal,  Yekaterinenfeld,      Marienfeld  Aleksandersqilf  və  Yelenendorf  (həm 
də  Annenfeld)  pastorları  ildə  700  rubl  məvacib  alsalar  da,  əlavə  olaraq  kolonist 
icması  tərəfindən  mənzil,  torpaq  sahəsi,  odun,  buğda,  quru  ot  və  şərabla  təmin 
olunurdular.  Rəsmi  dövlət  orqanlarını  narahat  edən  məsələlərdən  biri  də 
«koloniyalarda  kilsələrin  necə  tikilməsi  və  onların  lazımi  sayda  pastorlarla  təmin 
olunması idi». 
265
 
Məsələ  onda  idi  ki,  bir  çox  koloniyalarda  kolonistlər  daxili  sərbəstliyi 
saxlamaq məqsədilə kilsə tikintisində dövlətin köməyindən imtina edir və kilsənin 
kolonist  icmasının  hesabına  inşa  edilməsinə  üstünlük  verirdilər.  Buna  görə  Tiflis 
hərbi  qubernatoru  üçün  çox  vacib  idi  ki,  «pastorlar  və  koloniya  starşinaları  kilsə 
tikintisinə icazə versinlər».
266
 
Artıq  1829-cu  ildə  koloniyalarda  kirxaların  tikintisi  məsələsi  gündəmə 
gətirildi və inşa ediləcək kirxaların planının smetasının tərtib olunması məqsədilə 
memar Demidov Tiflisə dəvət olundu. Gürcüstanda məskunlaşan kolonistləri idarə 
Kontorunun  Gürcüstan  mülki  Qubernatoruna  23  avqust  1829-cu  il  tarixdə 
göndərdiyi  raportda  «tezliklə  memar  Demidovdan  alınan  tikinti  planlarının 
Gürcüstan mülki Qubernatoruna təqdim olunacağı» göstərilir 
267

Koloniyalarda kilsələrin, dua evlərinin və pastoratların inşası üçün 1830-cu 
ildə xəzinədən 27,839 rubl 55 qəpik vəsait ayrılmışdı. Bu vəsait hesabına 1830-cu 
illərdə  Yelizavettal,  Yekaterinenfeld  Marienfeld,  Yelenendorf  və  Tiflis 
koloniyalarında  kilsələr  və  pastoratlar  tikildi.  Zaltetin  fəaliyyəti  alman 
koloniyalarına  müəyyən  stabillik  gətirsə  də,  1830-cu  ildə  onun  ölümündən  sonra 
yenə  kolonist  cəmiyyətlərini  konfessional  ixtilaflar  bürüdü.  Bunun  səbəbi  çar 
hökumət dairələri tərəfindən koloniyalara pastorların təyin olunması oldu
268
. Qeyd 
edək ki,  rəsmi təyin olunan pastorlar Bazel  missionerlər cəmiyyətinin  yetirmələri 
idi və onlar separatizmə düşmən münasibət bəsləyirdilər. Rus taxt-tacına and içən 
missioner — pastorlar kilsə kafedralarından separatizm təlimini məsxərəyə qoyur, 
ictimai yerlərdə separatçıları təhqir edirdilər.
269
  Nəticədə,  separatizm Gürcüstanın 
alman  koloniyalarında  nəinki  zəiflədi,  əksinə,  1826—1830-cu  illər  ərzində 
lüteranlığı qəbul edən separatçılar yenidən köhnə dini təlimə qayıtdılar. Separatizm 
hərəkatına  başçılıq  etmək  məqsədilə  «onlar  öz  sıralarından  üç  starşina  seçdilər: 
qoca  yaşlı  Kauter  «Ata  —  Allah»,  gənc  Orillenborser  «Allahın  oğlu»  və  üçüncü 
şəxs  Leybsle  familiyalı  qoca  bir  qadın  «müqəddəs  Ruh»  adlandırılırdı
270
.  Kilsəni 
«şərəfsizlər  yığınağı»  adlandıran  separatçılar  uşaqların  xaç  suyuna  salınmasına, 
etiqad  zamanı  orğan  çalınmasına,  yetkinlik  yaşına  çatmayan  uşaqların 
konfirmasiyaya məruz qalmasına, rəsmi nikahların bağlanmasına qarşı çıxdılar».
271
 
Koloniyalara  təyin  edilmiş  pastorların  tələblərinə  baxmayaraq,  separatçılar 
lüteran  kilsə  qaydalarına  əməl  etmək  niyyətində  deyildilər  və  1836-cı  ildə,  yəni 
separatçıların  proqnozlarına  görə  qiyamət  gününün  baş  verəcəyi  il  onların 
radikallığı daha qabarıq şəkildə özünü büruzə verdi. 

88 
 
Yaranmış  mürəkkəb vəziyyət haqqında  pastorlar Tiflisə  -  Komitəyə  raport 
təqdim  etdilər  və  kolonist  icmalarından  20  nəfər  nümayəndə  izahat  vermək  üçün 
Tiflisə çağırıldılar
272
. Kolonistlərin Komitəyə verdikləri izahatdan görünür ki, onlar 
1823-cü  ilə  qədər,  yəni  Bazel  missionerlərinin  Gürcüstandakı  koloniyalarda 
məskunlaşdıqları  dövrə  qədər  sülh  və  əmin-amanlıqla  yaşamışlar.  Separatçıların 
fikrincə,  koloniyaların  daxili  həyatına  pozuculuq  gətirən  amillərdən  ən  başlıcası 
pastor—missionerlərin  separatizmə  qarşı  fanatik  dərəcədə  dözülməzliyi  və  kilsə 
nizamnaməsində  missioner—pastorlara  həddən  artıq  geniş  səlahiyyətlərin 
verilməsidir. Həqiqətən, 1829-cu il kilsə nizamnaməsinə görə pastor kolonistin ailə 
və şəxsi həyatının bütün məsələlərinə müdaxilə etmək hüququna malik idi.
273
 
Bazel  missionerlərinin  mübarizə  apardığı  başqa  bir  sekta  Yelizavettal 
koloniyasında yaranmışdı və bu sekta pepplean sektası adlanırdı. Sektanın adı onun 
dini  lideri  Adam  Pepplenin  adından  götürülmüşdü.  Sekta  hələ  koloniya  yarandığı 
vaxtdan  mövcud  idi  və  ona  kolonist  Stefan  Şmidt  başçılıq  edirdi.  1826-cı  ildə 
əxlaqsızlığa  görə S.Şmidt koloniyadan qovulur və  hökumət dairələrinin təzyiqləri 
nəticəsində  sekta  öz  fəaliyyətini  dayandırmalı  olur.  1832-ci  ildən  A.Pepplenin 
təşəbbüsü ilə sekta yenidən bərpa olunur. Qeyd edək ki, A.Pepplenin fəaliyyətində 
şəxsi motivasiyalar da böyük rol oynamışdı. Belə ki, əvvəl kilsə starşinası və kənd 
müəllimi  vəzifələrini  yerinə  yetirən  A.Pepple  ober—pastor  Zaltetin  ən  yaxın 
silahdaşlarından  biri  kimi,  separatizmə  qarşı  fəal  mübarizə  aparsa  da,  1832-ci 
ildən, yəni koloniyalara pastor — missionerlərin təyin edilməsindən və koloniyada 
tutduğu  bütün  vəzifələrdən  məhrum  edildikdən  sonra  o,  kilsədən  üz  döndərdi  və 
lüteran kilsə doqmalarına qarşı açıq çıxışlara başladı. 
Pepplean  sektasının  əsasını  qoyan  adam  Pepple  fəaliyyətinə  görə 
Yelizavettal  kolonist  icmasından  xaric  edilmiş  və  koloniyanı  tərk  etməyə  məcbur 
olmuşdu ki, bununla bağlı 1885-ci ildə Yelizavettal kolonist icması Gürcüstandakı 
alman koloniyalarının nəzarətçisi Forostovskiyə öz etirazlarını bildirmişdi.
274
 
Arxiv  sənədlərindən  göründüyü  kimi,  Yelizavettalda  Beppleanizmin 
yayılması,  nəinki  kolonist  icmasında,  «hətta  ayrı-ayrı  ailələrdə  münaqişələrə, 
çəkişmələrə» səbəb oldu.
275
 
Komissiya  missioner  —  pastorların  separatistlər  və  peppleyanistlər 
haqqında  şikayətlərini  təhlil  etdikdən  sonra  separatistlərin  və  peppleyanistlərin 
kolonist cəmiyyətindən uzaqlaşdırılması haqqında qərar qəbul etdi
276
 və bu qərarın 
qəbulu aşağıdakı səbəblərdən irəli gəlirdi: 
1)
 
«alman  koloniyalarında  sakitliyin  və  ümumi  qayda-qanunun  yenidən 
bərpa edilməsi üçün»; 
2)
 
lüteran-yevangelistlərin  separatizmə  cəlb  olunmasının  qarşısını  almaq 
üçün; 
3)
 
koloniyalarda  separatizmin  daha  da  güclənməsinin  qarşısını  almaq, 
separatistlərin klassik separatizmə qaytarılması üçün; 

89 
 
4)
 
koloniyaların idarə edilməsini yüngülləşdirmək üçün belə ki, «kolonistlər 
vahid  bir  konfessiyanı  qəbul  etsələr,  onların  idarə  edilməsi  hökumət  üçün  daha 
rahat olardı». 
Separatçıların  koloniyalardan  uzaqlaşdırılması  məqsədilə  Komissiya 
aşağıdakı tədbirlərin həyata keçirilməsini qərara aldı: 
1)
 
onların yerdə qalan kolonistlərlə əlaqələrini kəsmək; 
2)
 
separatçılara qarşı qəbul edilən tədbirlərin həyata keçməsi zamanı onların 
əmlakına ziyan vurmamaq; 
3)
 
kilsəyə qayıtmaq istəyən separatçıları öz yaşayış yerlərində saxlamaq; 
4)
 
kilsə  nizamnaməsindən  dini  etiqad  və  dini  mərasimlərə  aid  maddələri 
saxlamaqla, qalanları xaric etmək; 
5)
 
mistik  və  zərərli  kitabları  separatistlərdən  müsadirə  etmək,  pastorların  və 
hakimiyyət  orqanlarının icazəsi olmadan dua etmə  yığıncağı  keçirməmək,  yalnız 
kilsədə və evdə dua etmək; 
6)
 
separatistlər arasında 1832-ci il Nizamnaməsini tətbiq etmək, separatçıları 
peppleyanistlərdən ayırmaq, A.Pepple və həyat yoldaşını xaricə sürgün etmək. 
Qafqazın  Baş  idarə  rəisi  Komissiyanın  qərarları  ilə  razılaşmadı:  onun 
fikrincə,  məsələnin  həlli  üçün  daha  optimal  variant  koloniyalardakı  Bazel 
missionerlərinin  «ostzey»  quberniyalarından  dəvət  olunmuş  pastorlarla  əvəz 
olunması idi. Baş idarə rəisi hesab edirdi ki, separatçılara və peppleyanistlərə qarşı 
təqiblərin güclənməsi, əksinə, «onların sayının artmasına gətirib çıxaracaqdır».
277
 
Beləliklə, separatistlər və peppleyanistlər öz koloniyalarında qaldılar: yalnız 
bir nəfər separatist hökumət və kilsə orqanlarına fəal müqavimət göstərdiyinə görə 
həbs edildi. Bu hadisədən sonra separatçılar belə nəticəyə gəldilər ki, onları təqib 
edirlər  və  bu  «Məsihin  öz  xalqını  xilas  edəcəyi  vaxtın  gəlib  çatdığını  göstərən 
əlamətdir».
278
 
Separatistlərin  böyük  əksəriyyəti  təsərrüfatla  məşğul  olmaqdan  əl  çəkərək 
tərki-dünya  əhvali-ruhiyyəsinə  qapıldılar.  Qiyamət  gününün  yaxınlaşdığını  bəyan 
edən  «separatçılar  öz  əmlaklarını  ətrafdakılara  paylayır,  koloniyadan  koloniyaya 
köçərək  səfil  həyat  sürür,  uşaqlarını  məktəbə  yollamayaraq  onlarla  ev  şəraitində 
məşğul olur, vergi ödəməkdən və sair mükəlləfiyyətləri yerinə yetirməkdən boyun 
qaçırırdılar».
279
 
Yuxarıda  göstərilən  hadisələr  1836-cı  ildə,  yəni  separatizm  təliminə  görə 
dünyanın  sonunun  yetişdiyi  ildə  baş  vermişdi.  1836-cı  ildən  sonra  separatistlərin 
emosiyaları səngidi və onlar yenidən normal təsərrüfat həyatına qayıtdılar. 
1836-cı  ildə  İsa  Məsihin  «gəlişinin»  baş  tutmaması  «İsxod  hərəkatı» 
tərəfdarlarının  bir  qisminin  yevangelist-lüteran  kilsəsinə  üz  tutması  ilə 
nəticələndi
280
.  Elə  o  vaxt  Cənubi  Qafqaz  separatçılarının  bir  qismi  Pyatiqorsk  və 
Mozdok  —  Kizlyar  qəzalarına  köçdülər
281
.  Separatçılar  arasında  dini  əsasda  fikir 
müxtəlifliyinin artması məişət səviyyəsində münaqişələrə səbəb olurdu. 

90 
 
Qeyd  edək  ki,  missionerlərlə  separatçılar  arasındakı  konfliktlərlə  yanaşı, 
bəzən  missionerlərlə  kolonist  rəhbərlərlə  də  münaqişələr  yaranırdı.  Arxiv 
mənbələrindən görürük ki, 1839-cu ilin yanvarında Yelizavettal və Yekaterinenfeld 
kolonist məhkəmələrinə dini şəxslər tərəfindən şikayətnamələr daxil olmuşdu.
282
 
Bu  şikayətnamələrdə  Gürcüstandakı  alman  koloniyalarının  Nəzarətçisinin 
missionerlərlə  hörmətsiz  davranışı,  missionerləri  «bu  adamlar»  adlandırması 
faktları göstərilir.
283
 
Çar  hökuməti  pastorların  maddi  durumunun  yaxşılaşdırılması  məsələsini 
daim  diqqətdə  saxlayırdı,  çünki  onların  fəaliyyətinin  səmərəliliyi  və 
uzunmüddətliliyi çox vaxt gündəlik məişət həyatının necə təşkilindən asılı olurdu. 
1837-ci  ilin  mayında  Çarın  fərmanı  ilə  «Gürcüstan  separatçılarının  alman 
koloniyalarında  Yelizavettalda, Yelenendorfda, Yekaterinenfelddə, Marinenfelddə 
pastorlar  təyin  edildi  və  xəzinədən  onlara  1000  rubl  məvacib  ayrıldı». 
Assiqnasiyalarla məvacibin miqdarı 350 gümüş rubl təyin edilmişdi.
284
 
Gürcüstan-İmeretiya  Mülki  qubernatoru  24  dekabr  1840-cı  il  tarixdə 
«Gürcüstandakı  alman  koloniyalarının  pastorlarının  təminatının  yaxşılaşdırılması 
haqqında» 475 saylı  qərar qəbul etdi.
285
  Bu  qərara  görə  Zaqafqaziyada  bahaçılığı 
və  aldıqları  məvacibin  yetərincə  olmadığını  nəzərə  alaraq  «Gürcüstandakı  alman 
koloniyalarının  pastorlarına  kolonist  cəmiyyətlərindən  bəzi  mənfəət»  alınmasına 
icazə verilirdi.
286
 
Pastorların müəyyən dərəcədə koloniyaların hesabına təminatına kolonistlər 
müsbət  yanaşırdılar,  çünki  onların  fikrincə,  pastorlar  maddi  cəhətdən  nə  qədər 
hökumətdən  az  asılı  olsalar,  bir  o  qədər  dini  məsələlərdə  kolonist  icması  sərbəst 
hərəkət edə bilərdi. 
Hökumət  orqanları  koloniyaların  konfessional  cəhətdən  monolitliyinə  nail 
olmaq  məqsədilə  Kolonist  sinodunun  kilsə  nizamnaməsini  dəyişdirmək  təklifinə 
yenidən qayıtdı və bu təklif bəyənildi. Artıq 1839-cu ilin yanvarında Rusiya Daxili 
İşlər  Nazirliyi  Gürcüstandakı  alman  koloniyalarını  idarə  etmək  üçün  kilsə 
idarəsinin yaradılması haqqında məsələ qaldırmışdı.
287
 Bunun reallaşdırılması üçün 
ilk növbədə Cənubi Qafqaz alman koloniyalarındakı kilsənin fəaliyyətini 1832-ci il 
Ümumrusiya  yevangelist-lüteran  kilsəsinin  Nizamnaməsi  əsasında  qurmaq,  1829-
cu  il  xüsusi  kilsə  Nizamnaməsindəki  bəzi  dini  azadlıqları  saxlamaq  şərtilə  bütün 
dini həyatın yevangelist-lüteran kilsəsinin doqmaları əsasında qurulması əhəmiyyət 
kəsb  edirdi.  Sənədlərdən  göründüyü  kimi,  rəsmi  dövlət  orqanları  bu  addımın 
atılmasının  kolonistlər  arasında  anlaşılmazlığa  gətirəcəyindən  ehtiyatlanır, 
«Nəzarətçilərin,  vasitəçilərin  köməyi  ilə  koloniyalarda  müşahidə  aparılmasının 
zəruriliyini  vurğulayırdılar»
288
.  Artıq  bir  çox  müddəaları  zamanın  tələbinə  cavab 
verməyən  1829-cu  il  lüteran  kilsə  Nizamnaməsi  1841-ci  ildə  yenisi  ilə  əvəz 
edildi.
289
 
Bu  Nizamnamə  məzmun  etibarilə  1832-ci  il  Rusiya  yevangelist-lüteran 
kilsə  Nizamnaməsindən  əsaslı  şəkildə  fərqlənməsə  də  bəzi  xüsusiyyətlərə  malik 

91 
 
idi. Bununla bağlı öz münasibətini bildirən Zaqafqaziya diyarı Baş rəisi Gürcüstan-
İmeretiya  mülki  qubernatoruna  məktubunda  yazırdı  ki,  «Gürcüstanın  alman 
koloniyalarında  separatizmin  kəsilməsi  çox  böyük  əhəmiyyətə  malikdir  və  bu 
istiqamətdə  atılan  addımlardan  biri  «1829-cu  il  xüsusi  kilsə  nizamnaməsinin 
icrasının  dayandırılması  və  onun  əvəzinə  1832-ci  ildə  qəbul  olunmuş  Rusiya 
yevangelist-lüteran  kilsəsinin  ümumi  Nizamnaməsinin  qəbul  edilməsidir». 
Bununla  yanaşı,  məktubda  göstərilir  ki,  məskunlaşdıqları  vaxt  Gürcüstan  kolonist 
icmalarına  dini  məsələlərdə  edilən və  1829-cu il Nizamnaməsində  əks olunan bir 
sıra güzəştlər «əlavə qaydalar kimi yeni Nizamnaməyə daxil edilmişdir».
290
 
«Ümumi  lüteran  kilsə  Nizamnaməsinin  qəbul  edilməsi  separatistlər 
tərəfindən  dəstəklənmədi  və  onlar  öz  dini  təlimlərinə  sadiq  olduqlarını  nümayiş 
etdirdilər».
291
 
Qeyd  edək  ki,  hələ  kilsə  Nizamnaməsinin  qəbuluna  qədər,  1840-cı  ilin 
dekabr raportunda nəzarətçi A.Zikelman «sektantların qəti şəkildə kilsəni və bütün 
kilsə  təşkilatlarını  rədd  etdikləri»  haqqında  məlumat  vermişdir.    1841-ci  ildə 
Cənubi  Qafqazın  alman  koloniyaları  üçün  yeni  kilsə  Nizamnaməsinin  qəbul 
olunmasına baxmayaraq, koloniyalarda dini parçalanma davam edirdi və bu məsələ 
ən  yüksək  dövlət  orqanları  səviyyəsində  diqqət  mərkəzində  saxlanılırdı.  Bununla 
bağlı  5  noyabr  1842-ci  il  tarixdə  Gürcüstan-İmeretiya  mülki  qubernatoru 
Gürcüstandakı  alman  koloniyalarının  nəzarətçisi  A.Zikelmana  göndərdiyi   
sərəncamda  «regionda  yaşayan  bütün  sektaçıların    siyahısının  təqdim  olunması» 
əmr  edilirdi.
292
  A.Zikelmanın  15  dekabr  1842-ci  il  tarixdə  Qubernatora  təqdim 
etdiyi raportdan görünür ki, Tiflis koloniyasında 32 nəfər (7 ailə), Marienfelddə 33 
nəfər (5 ailə), Aleksanderdorfda 59 nəfər (10 ailə), Yekaterinenfelddə 65 nəfər (13 
ailə)  və  Yelizavettalda  135  nəfər  (28  ailə)  separatist  və  peppleanist  yaşayır.
293
 
Gördüyümüz  kimi,  yeni  Nizamnamə  qəbul  edildikdən  sonra  da  koloniyalarda 
separatçıların  sayı  nəzərəçarpacaq  dərəcədə  azalmamışdır:  adı  çəkilən  5    
koloniyada onların sayı 327 nəfər təşkil edirdi. 
Separatistlərin «Müqəddəs Ruh» adlandırdığı Leybele vəfat etdikdən sonra 
onu  Yekaterinenfelddə  yaşayan,  arabaçı  arvadı  Varvara  Şpon  əvəz  etdi.  Bütün 
«İncil»i  əzbərdən  bilən  bu  qadını  kolonistlər  «Bebele»  adlandırırdılar  və 
separatçılar  arasında  böyük  nüfuza  malik  idi.  Şpon  özünü  günahsız  sayır  və  ona 
müraciət  edən  bütün  kolonistlərin  günahlarını  bağışlamaqla  özünü  peyğəmbərlik 
səviyyəsinə  qaldırırdı.  Kolonistlərin  fikrincə,  V.Şpon  Allahla  birbaşa  təmasda 
olmağa  qadirdir  və  bu  görüşlər  zamanı  ona  Tanrıdan  ilahi  vəhlər  gəlir.  Şponun 
sözlərinə görə ona birinci vəh 1842-ci ilin əvvəllərində gəlmiş və bu zaman Allah 
ona  separatistlərin  tezliklə  «hökumət  tərəfindən  təqib  olunacağını,  onların 
evlərindən  qovulacağını  və  başqa  yerə  köçməyə  məcbur  ediləcəkləri»  haqqında 
xəbər  vermişdi.
294 
«İncildəki  90-cı  psalma  əsaslanaraq  separatçılar  tezliklə 
xiliadanın, yəni İsa Məsihin 1000 illik çarlığının bərqərar olacağına inanır, hətta bu 
çarlığın  1846-cı  ildən  başlayacağını  söyləyirdilər.  1843-cü  ildə  separatçılar 

92 
 
arasında  xəbər  yayılır  ki,  Allah  Şpon  qarının  dili  ilə  «separatistlərin  Müqəddəs 
torpağa köçməsini tələb edir»
295

Separatçıların Yerusəlimə yürüşü haqqında məlumat hakimiyyət orqanlarını 
narahat  olmağa  vadar  etdi,  belə  ki,  rəsmi  məlumatlara  görə  qul  alveri  ilə  məşğul 
olan kürd dəstələri separatçıların səfər zamanı ələ keçirilməsini planlaşdırmışdılar. 
Qafqazın Baş rəisi general  Neyqard V.Şponu Tiflisə  çağıraraq Yerusəlimə 
yürüş zamanı onları gözləyən təhlükə  haqqında  məlumat  verərək bu  niyyətdən əl 
çəkməyi  tələb  etdi,  lakin  separatçıların  fanatik  şəkildə  öz  məqsədlərinə  çatmaq 
arzusunu  görərək  onları  evlərinə  —  koloniyaya  buraxdı.
296
  Bununla  yanaşı, 
kollegiya məsləhətçisi Kotsebuya qəti şəkildə separatçıların Yerusəlimə yürüşünün 
qarşısını almaq tapşırığı verilmişdi. 
V.Şponun vəhinə  görə  bütün Cənubi Qafqaz separatçıları  Tpoitsa  günü  — 
1843-cü il 30 may tarixində Yekaterinenfeld koloniyasında toplaşmalı idi. 
Hələ  1843-cü  ilin  mayın  əvvəllərində  separatçıların  nümayəndə  qrupu 
Qafqazın  Baş  rəisinin  qəbuluna  gələrək  onların  Gürcüstanı  tərk  etmələrinə 
maneçilik törətməməyi xahiş etdilər. Ancaq separatçılara qəti şəkildə bildirildi ki, 
dövlət borclarını ödəmədən onların Gürcüstanı tərk etməsi mümkün deyil. May ayı 
ərzində  separatçıların  nümayəndələri  ilə  Qafqazın  Baş  komandanı  arasında 
danışıqlar  davam  etsə  də,  onlar  nəticəsiz  qaldı:  son  danışıqlar  zamanı  -  24  may 
1843-cü  il  tarixdə  separatçılar  xəzinə  borclarının  əvəzi  kimi  bütün  əmlaklarını, 
təsərrüfatlarını dövlətə verməyə hazır olduqlarını bildirdilər.
297
 
Separatçıların  Fələstinə  yürüşünün  qarşısının  alınmasında  Qafqazın  Baş 
Komandanı  israrlı  idi,  çünki  separatçılara  bu  məsələdə  edilən  istənilən  güzəşt  və 
yaxud hakimiyyət orqanlarının səriştəsizliyi qonşu gürcü və azərbaycanlı əhalisini 
çar  hökumətinə  qarşı  tabesizliyə  təhrik  edə  bilərdi.  Buna  görə  separatçıların 
yürüşünün  qarşısını  almaq  üçün  polkovnik  M.N.Kotsebunun  başçılığı  ilə  119 
nəfərlik kazak dəstəsi Yekaterinenfeld koloniyasına göndərildi
298
. 1843-cü ilin may 
ayının  ikinci  yarısında  V.Şponun  ətrafında  Yekaterinenfeld,  Marienfeld, 
Yelizavettal,  Aleksandersdorf  və  Tiflis  koloniyalarından  40  separatçı  ailəsi  və 
yaxud 368 nəfər toplaşdı.
299
 
Polkovnik  Kotsebuya  separatçılara  qarşı  «qan  tökəcək  tədbirlərə  əl 
atmamaq»,  «hər  hansı  təhqiredici  sözlər  işlətməmək»  əmr  edilmişdi.
300
.  Əgər 
separatçılar  zor  tətbiq  edərək  koloniyanı  tərk  etməyə  cəhd  etsələr,  onların  ən 
fəallarının  həbs  edilərək  məhkəməyə  verilməsi  nəzərdə  tutulurdu.  Qonşu  gürcü 
kəndi Kveşidə cəmləşən kazak dəstəsi mayın 28-də Yekaterinenfelddə qərarlaşdı. 
Kazak  dəstələrinin  koloniya  ətrafında  cəmləşməsi  separatçıların  starşinaları 
arasında  müəyyən  narahatçılığa  və  fikir  ayrılığına  səbəb  oldu.  Qeyd  edək  ki, 
Cənubi  Qafqaz  separatçılarının  «Yerusəlimə  yürüş»  hərəkatına  12  starşina  — 
Pammer,  Kutler,  Herzinqer,  Kozer,  Kauter,  Şpon,  Bruker,  Venneqel,  Fixtner, 
Almendiqner, Kuşer və Mayer başçılıq edirdilər.
301
 

93 
 
Separatçılarla  görüşdə  polkovnik  Kotsebu  bir  daha  qayda-qanunlara  tabe 
olaraq  planlaşdırılan  cəfəngiyatdan  əl  çəkməyi,  əks  halda  onları  zor  gücünə 
«koloniyalarına  qaytaracağını»  söylədi.  Uzun  müzakirələrdən  sonra  separatçı-
starşinalar 4 iyun tarixində «Yerusəlimə yola düşəcəklərini» bəyan etdilər.
302
 
Təyin  olunan  gün  separatçılar,  başda  V.Şpon  və  starşinalar  olmaq  şərtilə 
hərəkata başladılar. Ancaq Yekaterinenfeld koloniyasının astanasında onları silahlı 
kazak  dəstələri  dövrəyə  aldı:  separatçı  fəallar  həbs  edildilər,  qalanlar  isə  geri  — 
koloniyaya qayıtdılar. Beləliklə, separatçıların Fələstinə yürüşünün qarşısı alındı. 
1843-cü ilin sonunda separatçılar yerli hakimiyyət orqanlarının icazəsi ilə 3 
nəfərdən  —  kolonistlər  Yakov  Palmer,  Mixail  Fixtner  (Yekaterinenfeld  sakinləri) 
və  Yohann  -  Adam  Herzinqerdən  (Aleksandersdorf)  ibarət  nümayəndə  qrupunu 
Yerusəlimə  və  İstanbula  göndərdilər. Onların əsas  vəzifəsi  «Müqəddəs torpaqda» 
məskunlaşmaq  üçün  yararlı  ərazi  seçmək  idi.  1843-cü  ilin  sonunda  geri  qayıdan 
kolonist  nümayəndələri  Fələstində  məskunlaşmanın  arzuolunmaz  olduğu» 
haqqında  xəbər  verdilər.  Bu  hadisə  bir  çox  separatçıların,  o  cümlədən  V.Şponun 
dini  baxışlarının  dəyişməsinə  böyük  təsir  göstərdi.  24  yanvar  1844-cü  il  tarixdə 
başda  V.Şpon  olmaqla  368  separatçı  Gürcüstan  Baş  rəisinə  göndərdikləri 
müraciətnamədə «həmişəlik olaraq Fələstinə köçmək niyyətlərindən əl çəkdiklərini 
və yenidən yevangelist-lüteran kilsəsinə qayıtdıqlarını», «sektaçılığı tərk etdiklərini 
bildirdilər».
303
 
Sonrakı  illərdə  əsas  məsələ  separatçıların  lüteran  kilsəsinə  daha  da  sıx 
birləşməsini  təmin  etmək  olmuşdu  ki,  bu  işdə  çar  hökumət  dairələri  yevangelist-
lüteran kilsəsinə maddi və  mənəvi dəstək verirdi. Nəticədə, onların böyük hissəsi 
yevangelist-lüteran  kilsəsinə  üz  tutdular.  Nəzərə  alsaq  ki,  1831-ci  ildə 
Yekaterinenfelddə-60,  Marienfelddə-20,  Yelizavetpolda-45,  Aleksandersdorfda-
30,  Tiflisdə-20  separatçı  ailəsi  yaşayırdı,  məlum  hadisələr  nəticəsində  onların 
ümumi sayı üç dəfə azalmışdı: XIX əsrin sonlarında bütün Cənubi Qafqaz alman 
koloniyalarında təqribən 60 separatçı ailəsi yaşayırdı.
304
 
Peppleyanistlərə gəldikdə, alman səyyahı Kolenatinin yazdığına görə 1844-
cü  ildə  o,  peppleyanistlərin  ümumi  yığıncağında  iştirak  etmiş  və  onların  sayı  22 
nəfərdən  artıq  olmamışdır.
305
  Yalnız  Yelizavettal  koloniyasında  yayılan  bu  sekta 
separatçılara düşməncəsinə yanaşır, onların fanatik addımlarını tənqid edirdi. 
Beləliklə,  alman  kolonistlərinin  XIX  əsrin  I  yarısında  dini  həyatını  təhlil 
etdikdən  sonra  belə  bir  nəticəyə  gələ  bilərik  ki,  Cənubi  Qafqaz  koloniyalarında 
konfessional  baxımdan  stabillik  olmamışdır.  İstər  dini  təşkilatların  yaranmasında, 
istər onların idarə olunmasında dağınıqlıq mövcud idi və fikrimizcə, bunun da əsas 
səbəblərindən  biri  çarizmin  Qafqazda  apardığı  mürtəce  milli  və  dini  siyasət  idi. 
Avropada  siyasi  hakimiyyət,  ümumiyyətlə,  cəmiyyət  üçün  müəyyən  təhlükə 
mənbəyi  kimi  qiymətləndirilən  separatçıların  və  sair  sektant  qrupların  xristian 
olmayan  xalqların  xristianlaşdırılması  məqsədilə  Şotland,  sonra  isə  Bazel 
missionerlərinin  hökumət  xətti  ilə  Rusiyaya  dəvət  edilərək  Şimali  və  Cənubi 

94 
 
Qafqazda yerləşdirilməsi, nəinki xristianlarla başqa din tərəfdarları arasında, hətta 
xristian dininə aid olan müxtəlif cərəyanlar arasında ixtilaflara, konfliktlərə səbəb 
oldu, dini radikalizmin daha da güclənməsinə gətirdi. 
Biz  bunu  Cənubi  Qafqaz  separatçılarının  nümunəsində  açıq-aşkar  gördük. 
XIX  əsrin  ortalarında  uzun  müddət  koloniyaların  inkişafını  ləngidən  dini 
çəkişmələrin  başa  çatması  XIX  əsrin  II  yarısından  onların  inkişafı  və  
möhkəmlənməsi üçün zəmin yaratdı. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə