AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu


Cədvəl 1. Cənubi Qafqazda alman koloniyaları 1817—1819-cu illərdə



Yüklə 1.4 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/17
tarix13.06.2017
ölçüsü1.4 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17
Cədvəl 1. Cənubi Qafqazda alman koloniyaları 1817—1819-cu illərdə 
 
 
№ 
 
Koloniyaların 
adı 
 
Yaranma 
tarixi 
 
Yarandığı yer 
Yaranma 
vaxtı 
əhalisinin 
sayı 
 
Əsas 
məĢğuliyyəti 

Marinenfeld 
1817 
Müasir Gürcüstan 
148 
Əkinçilik 

Noy-Tiflis 
1818 
Müasir Gürcüstan 
200 
Sənətkarlıq 

Katerinenfeld 
1818 
Müasir Gürcüstan 
350 
Əkinçilik 

Yelizavettal 
1818 
Müasir Gürcüstan 
307 
Əkinçilik 

Aleksandersdorf 
1818 
Müasir Gürcüstan 
99 
Əkinçilik 

Petersdorf 
1818 
Müasir Gürcüstan 
60 
Əkinçilik 

Yelenendorf 
1819 
Müasir Azərbaycan 
600 
Üzümçülük 

Annenfeld 
1819 
Müasir Azərbaycan 
501 
Üzümçülük 
Əkinçilik 
 
Beləliklə,  Cənubi  Qafqazda  yaranan  koloniyaların  coğrafi  lokallaşma 
xüsusiyyətlərinə əsaslanaraq deyə bilərik ki, regionda alman məskunlaşmasının iki 
mərkəzi  vardı:  ilk  6  koloniya  bilavasitə  Tiflis  şəhəri  ətrafında  cəmləşmişdilər  və 
onlar  gələcəkdə  Gürcüstan  ərazisində  yaranan  yeni  koloniyalar  üçün  «ana 
koloniya» rolunu oynayırdılar. 
Sonuncu  iki  koloniya  —  Yelenendorf  və  Annenfeld  həmvətənlərinin  
kompakt    yaşadıqları    Gürcüstandan      uzaqda,  tamamilə  fərqli  coğrafi,  etnik  və 
konfessional mühitdə yaranmışdılar. 
Təkcə  Cənubi  Qafqazda  deyil,  ümumiyyətlə,  bütün  Rusiyada  alman 
koloniyalarına xas olan  xüsusiyyətlərindən biri onların əhalisinin azlığı olmuşdur: 

56 
 
orta  hesabla,  alman  koloniyalarında  100  nəfərdən  300  nəfərədək  əhali  yaşayırdı. 
Gürcüstanda  yaranan  6  koloniyadan  əhalisinə  görə  ən  irisi  Katerinenfeld  (350 
nəfər)  və  Yelizavettal  (307  nəfər)  idi.  Azərbaycanda  yaranan  iki  koloniyada 
birlikdə  1100  nəfər  yaşayırdı  ki,  bu  da  Yelenendorf  və  Annenfeldin,  nəinki 
Qafqazda,  o  cümlədən  Rusiyada  ən  iri  koloniyalardan  olduğuna  sübutdur. 
Gürcüstanda  yaranan  6  koloniyada  ümumilikdə  1165  nəfər  məskən  salmışdı  ki, 
onların  715  nəfəri  Tiflis  quberniyasında,  450  nəfəri  Borçalı  distansiyasında 
yaşayırdılar
148

1819-1820-ci  illərdə  Cənubi  Qafqazda  ümumilikdə  2265  alman  kolonisti 
məskunlaşmışdı  ki,  onların  yarıdan  çoxu  azərbaycanlıların  məskunlaşdığı 
ərazilərdə yerləşdirilmişdilər. 
XIX  əsrin  30-cu  illərində  Cənubi  Qafqazın  bəzi  koloniyalarında  əhalinin 
sayının  nəzərəçarpacaq  dərəcədə  azalması  müşahidə  olunmuşdu.  Mənbələrdən 
görünür ki, 1836-cı ildə Annenfelddə cəmi 185 kolonist yaşayırdı, baxmayaraq ki, 
1819-cu  ildə  burada  501  kolonist  məskunlaşmışdı.  Yelenendorfda  əhalinin  sayı 
faciəli şəkildə azalmışdı: 1819-cu ildə 600 nəfərin məskunlaşdığı koloniyada 1832-
ci  ildə  cəmi  301  nəfər  qalmışdı.  Beləliklə,  məskunlaşmanın  başlanğıc  dövründə 
Azərbaycanda  1101  kolonist  yaşayırdısa,  1836-cı  ildə  bu  rəqəm  686-ya  qədər 
azalmışdı
149
.  Azərbaycanın  alman  koloniyalarında  əhalinin  azalmasının  əsas 
səbəbləri  kimi  II  rus-iran  və  II  rus-türk  müharibələri  zamanı  koloniyaların 
yerləşdiyi  ərazilərdə  hərbi  əməliyyatların  aparılmasını,  yeni  iqlim  şəraitinin 
yaratdığı  çətinlikləri,  müxtəlif  epidemiyaları,  xəstəlikləri  və  bütün  bunların 
nəticəsində  kolonistlərin  qismən  öz  koloniyalarını  tərk  edib  Gürcüstana 
köçmələrini göstərə bilərik. 
Ümumilikdə götürdükdə, 1819-cu ildən 1836-cı ilə qədər Cənubi Qafqazın 
alman əhalisinin sayı əhəmiyyətli dərəcədə olmasa da, artmışdı: əgər 1819-cu ildə 
regionda  2265  alman  kolonisti  yaşayırdısa,  1836-cı  ildə  onların  sayı  2650-ə 
çatmışdı
150
.  Alman  əhalisinin  sayının  artması  Gürcüstandakı  koloniyaların 
hesabına təmin edilmişdi. 
Əcnəbi  koloniyalar  xüsusi  idarəetmə  sisteminə  malik  idi  və  onların 
quberniya hökumət orqanlarına tabeçiliyi formal xarakter daşıyırdı. 
Qeyd etdiyimiz kimi, əcnəbi koloniyaların idarə edilməsi sistemində nizam-
intizam  yaratmaq  məqsədilə  hələ  1763-cü  ildə  «Əcnəbilərə  Qəyyumluq 
Dəftərxanası»  yaradılmışdı.  Bu  Dəftərxananın  fəaliyyət  dairəsi,  vəzifələri  II 
Yekaterina  tərəfindən  22  iyul  1763-cü  il  tarixində  imzalanan  fərmanla 
müəyyənləşdirilmişdi
151
. Rusiya ərazisində alman məskunlaşmasının coğrafi arealı 
genişləndikcə,  əcnəbi  koloniyaların  idarəetmə  sistemində  də  əhəmiyyətli 
dəyişikliklər  baş  verdi  və  idarəetmə  sistemində  şaxələnmələr  yarandı  ki,  bu  da 
müəyyən  mürəkkəbləşmələrə,  anlaşılmazlıqlara  gətirib  çıxardı.  Əcnəbi 
koloniyaların idarəetmə sistemində baş verən bütün mürəkkəb şaxələnmələri aydın 

57 
 
təsəvvür  etmək  üçün  xronoloji  cəhətdən  bu  sistemdə  baş  verən  dəyişikliklərin 
ümumi mənzərəsinə nəzər salmaq məqsədə uyğun olardı: 
—  1763-1775-ci  illər  koloniyalar  «Əcnəbilərə  Qəyyumluq  Dəftərxanası» 
tərəfindən idarə edilirdilər; 
—  1775-1781-ci  illər  -  «Əcnəbilərə  Qəyyumluq  Dəftərxanası»nı  yerlərdə 
yaradılan  qəyyumluq  kontorları  əvəz  etdi.  Rusiyada  iki  qəyyumluq  kontoru 
fəaliyyət göstərirdi: Saratov  və  Yekatirinoslav  (indiki  Dnepropetrovski,  Ukrayna) 
kontorları; 
—  1781—1797-ci  illərdə  əcnəbi  koloniyaların  idarəedilməsində 
desentralizasiya  baş  verdi  və  koloniyaların  idarəedilməsi  yerlərdə  fəaliyyət 
göstərən «evdarlıq direktorları»na tapşırıldı; 
—  1797—1802-ci  illərdə  əcnəbi  koloniyalar  Dövlət  təsərrüfatı,  əcnəbilərə 
qəyyumluq  və  kənd  evdarlığı  üzrə  Ekspedisiyaya  tabe  edildilər  (1800-cü  ildə  bu 
Ekspedisiyanın tərkibində Novorossiya kolonistlərinə  Xüsusi Qəyyumluq kontoru 
yaradılmışdı); 
— 1802-ci ildən Dövlət təsərrüfatı, əcnəbilərə qəyyumluq və kənd evdarlığı 
üzrə Ekspedisiya Rusiyanın Daxili İşlər
 
Nazirliyinə tabe etdirildi; 
—  1818-ci  ildən  əcnəbi  koloniyaların  idarəedilməsi  Qəyyumluq 
komitələrinə həvalə edildi və bu komitələr ayrı-ayrı kontorlara bölünürdülər. 
Qeyd  edək  ki,  imperiyada  mövcud  olan  bütün  əcnəbi  koloniyalar  Dövlət 
təsərrüfat Ekspedisiyasına, 1837-ci ildən isə Dövlət Əmlak Nazirliyinə tabe olsalar 
da,  yerli  idarəetmə  sistemlərində  nəzərəçarpacaq  dərəcədə  fərqlər  vardı  və  bu 
fərqlər  regional  xüsusiyyətlərdən  irəli  gəlirdi.  Məsələn,  cənub  regionların 
koloniyaları  «Cənub  diyarının  əcnəbi  koloniyalarına  Qəyyumluq  komitəsi» 
tərəfindən,  «Volqaboyu regionun  koloniyaları» isə Saratov əcnəbilərə  qəyyumluq 
kontoru  tərəfindən  idarə  olunurdular.  Şimali  Qafqazın  ayrı-ayrı  quberniyalarında 
yerləşən əcnəbi koloniyalar Dövlət Əmlak Palatasının öhdəsində idi. 
Gürcüstana,  ümumilikdə  Cənubi  Qafqaza  gəldikdə,  burada  mövcud  olan 
əcnəbi  koloniyaların  idarəedilməsi  sistemi  bir  sıra  regional  xüsusiyyətlərə  malik 
idi. 
Yarandığı  vaxtdan  1837-ci  ilə  qədər  Cənubi  Qafqazın  alman  koloniyaları 
Gürcüstan mülki qubernatorluğu nəzdində yaradılan Xüsusi kontor tərəfindən idarə 
olunmuşdur.  1837-ci  ildə  Dövlət  Əmlak  Gürcü-İmeretiya  Palatası  yaradıldıqdan 
sonra Xüsusi kontor onun tərkibinə qatıldı. 1849-cu ildə bütün Rusiya üzrə əcnəbi 
koloniyaların  idarəedilməsi  Dövlət  Əmlak  Ekspedisiyasına  həvalə  edildi.  Bu 
Ekspedisiyalardan  biri  də  Qafqaz  canişininin  Baş  idarəsi  nəzdində  yaradılmışdı. 
1859-cu  ildə  Ekspedisiya  Dövlət  Əmlak  Departamenti  ilə  əvəz  olundu:  kənd 
təsərrüfatı  və  əcnəbi  koloniyaların  idarəedilməsi  ilə  adı  çəkilən  Departamentdə 
Xüsusi  idarə  yaradıldı.  Bu  orqan  qısa  müddət  ərzində  -  1860-cı  ildən  1863-cü 
ilədək fəaliyyət göstərdi və özünü doğrultmadığından ləğv edildi. 1864-cü ildə ləğv 
olunmuş  Xüsusi  idarənin  səlahiyyətləri  yenə  Dövlət  Əmlak  Departamentinə 

58 
 
qaytarıldı.  Departamentdə  əcnəbi koloniyaların işləri ilə  məşğul olmaq üçün  yeni 
vəzifə—Xüsusi  nəzarətçi  vəzifəsi  təsis  edildi.  Onun  ilk  vəzifəsi—koloniyalar 
üzərində nəzarəti həyata keçirməkdən ibarət idi. 
1871-ci  ildə  çar  II  Aleksandrın  fərmanı  ilə  əcnəbi  koloniyaların 
idarəedilməsində  islahatlar  keçirildi.  Həmin  ilin  04  iyun  tarixində  Ali  Senatın 
qəbul  etdiyi  qərarda  deyilirdi:  «Sankt-Peterburq,  Novqorod,  Samara,  Saratov, 
Voronej,  Çerniqov,  Poltava, Yekaterinoslav,  Xerson,  Tavriya  quberniyalarında  və 
Bessarabiya  vilayətində  xəzinə  torpaqlarında  məskunlaşdırılan,  Dövlət  Əmlak 
Nazirliyinin  tabeçiliyində  olan,  həmçinin  onun  tabeçiliyindən  çıxarılan,  Saratov 
quberniyasının  Sarepta  koloniyasının  Yevangelistlər  cəmiyyəti  istisna  olmaqla, 
bütün sahibkar kəndlilər (keçmiş kolonistlər) ümumi quberniya və qəza, həmçinin 
kəndli məsələləri üzrə yerli orqanlara tabe edilirlər»
152

Beləliklə,  1871-ci  ildə  yuxarıda  adı  çəkilən  quberniyalarda  alman 
koloniyalarına  hələ  II  Yekaterina  tərəfindən  bəxş  edilən  yerli  özünüidarə  hüququ 
ləğv  edildi.  Koloniyalar  Ümumrusiya  bürokratiyasının  rəhbərliyinə  keçdilər  və 
müvafiq  olaraq  kargüzarlıq  rus  dilində  aparılmağa  başlandı  ki,  bu  da  alman 
kolonistlərinə xas olan milli xüsusiyyətlərin silinməsinə xidmət edirdi. 
Bütün  bu  dəyişikliklər  hələ  Cənubi  Qafqaz  almanlarına  aid  edilməmişdi: 
1874-cü  ilə  qədər  burada  əcnəbi  koloniyaların  məsələləri  ilə  Xüsusi  nəzarətçi 
məşğul  olurdu.  Həmin  il  Xüsusi  nəzarətçi  vəzifəsi  ləğv  edildi  və  kolonistlərə 
sahibkar  kəndli  statusu  verildi.  Beləliklə,  yuxarıda  adı  çəkilən  04  iyun  1871-ci  il 
fərmanının  müddəaları  artıq  Cənubi  Qafqaz  kolonistlərinə  də  aid  edildi  və  onlar 
ümumikəndli  məsələləri  üzrə  quberniya  və  qəza  orqanlarının  tabeliyinə  keçdilər. 
Qafqaz  canişinliyinin  mülki  idarələrində  aparılan  ümumi  dəyişikliklərdən  sonra, 
1883-cü  ildə  Cənubi  Qafqaz  koloniyalarının  idarəedilmə  sistemində  növbəti 
dəyişiklik baş verdi və koloniyalar Dövlət Əmlak Nazirliyinin yerli idarələrinə tabe 
etdirildilər
153

Cənubi  Qafqazın  alman  koloniyalarının  idarəetmə  sistemində  son  islahat 
1903-cü  ildə  keçirildi  və  koloniyalar  əvvəlki  dövrlərdə  olduğu  kimi,  kəndli 
məsələləri  üzrə  ümumi  və  qəza,  həmçinin  yerli  orqanlara  tabe  etdirildilər
154

Gördüyümüz kimi, Rusiyada alman koloniyalarının idarəedilməsi sistemi dəfələrlə 
dəyişikliklərə məruz qalmışdı. Bu dəyişikliklər çox hallarda əsassız yerə aparılırdı 
və  əcnəbi  koloniyaların  azad  inkişafı  üçün  müxtəlif  bürokratik  əngəllərin 
yaranmasına gətirib çıxarırdı. 
Bu  əcnəbi  koloniyaların  dövlət  tərəfindən  idarəsində  yaranan  problemlər 
idi. Koloniyaların özünüidarə sisteminə gəldikdə burada da vəziyyət oxşar xarakter 
daşıyırdı.  Senat  1797,  1800-1805,  1812,  1817,  1833-1849-cu  illərdə  və  ondan 
sonrakı dövrlərdə kolonistin statusu, koloniyalarda daxili özünüidarə sisteminə aid 
müxtəlif  qanunlar  qəbul  etmişdi.  Müzakirə  olunan  məsələ  ilə  bağlı  dövlət  qanun 
aktlarının çoxluğu koloniyalarda daxili özünüidarə sisteminin optimal fəaliyyətinə 
maneçilik  törədirdi.  Buna  görə  1857-ci  ildə  əcnəbi  koloniyaların  daxili  həyat 

59 
 
fəaliyyətini  tənzimləyən  qanunlar  toplusu  qəbul  edildi  və  Rusiya  imperiyasında 
yaşayan  əcnəbi  koloniyalar  haqqında  Nizamnamə  təsdiq  edildi
155
.  Bu  sənəddə 
xırda  incəliklərinə  qədər  kolonistlərin  hüquq  və  vəzifələri  göstərilmiş,  onların 
koloniyadaxili  həyatına  aid  məhdudiyyətlər  və  qaydalar  təyin  edilmişdir.  Bu 
Nizamnamə — koloniyaların daxili özünüidarə sistemini əks etdirən model rolunu 
oynayırdı və demək olar ki, Rusiyada mövcud olan bütün əcnəbi koloniyalara aid 
edilirdi. 
Qeyd edək ki, koloniyaların hökumət tərəfindən idarəedilməsi sistemindən, 
yəni  xarici  idarəetmədən  fərqli  olaraq,  koloniyadaxili  idarəetmədə  əsaslı 
dəyişikliklər baş verməmişdi. 
Alman  mühacirləri  ənənəvi  olaraq  kənd  yerlərində  kompakt  şəkildə 
məskunlaşaraq  koloniya  yaradırdılar.  Bu  koloniyalar  yerli  xalqların  əhatəsində 
adda-budda  yerlərdə  yaransalar  da  lokal  kompaktlıq  saxlanılırdı.  Şəhərdə  isə 
almanlar  dispersiya  şəklində  yaşayırdılar.  Yerli  özünüidarəetmə  sistemində  əsas 
subyekt kənd icması idi ki, bir qayda olaraq əsas ərazi vahidi olan koloniya ilə üst-
üstə  düşürdü.  Kənd  icması  «həyətyanı  təsərrüfat-koloniya»  sxemi  üzrə 
formalaşırdı. 
Hələ  22  iyul  1763-cü  ildə  II  Yekaterina  tərəfindən  imzalanmış  fərmanda 
alman kolonistlərinə daxili özünüidarə azadlığı verilmişdi. Qafqazda mövcud olan 
əcnəbi  koloniyalar  da  yaranma  tarixindən  asılı  olmayaraq,  bu  hüquqdan  istifadə 
edərək  öz  daxili  idarəetmə  sistemini  yaratmışdılar.  Bu  sistemə  görə  koloniyada 
dəqiq səlahiyyət bölgüsü mövcud idi və qərarların qəbulunda hər hansı bir tərəfin 
özbaşınalığı istisna olunurdu.  Başqa sözlə desək, alman koloniyalarının idarəetmə 
sistemi  demokratik  prinsiplərə  əsaslanırdı  və  müxtəlif  hakimiyyət  subyektləri 
arasında balanslaşma gözlənilirdi. 
Koloniyalarda  daxili  idarəetmə  orqanları  yerinə  yetirdikləri  funksiyalara 
uyğun olaraq 3 yerə bölünürdülər:
156
 
1)
 
kənd (icma) ümumi iclası; 
2)
 
kənd (koloniya) prikazı; 
3)
 
koloniya starostası (starşinası). 
Kənd  (koloniya)  iclası  bütün  koloniyada  mövcud  olan  fərdi  təsərrüfat 
nümayəndələrinin iştirakı ilə keçirilirdi və hər fərdi kolonist təsərrüfatından ən azı 
1  nümayəndə  iclasda  iştirak  etməli  idi.  İcma  iclası  yalnız  ən  mühüm  məsələlərin 
həlli  üçün  çağırılırdı:  kənd  prikazlarının,  şultsun  seçilməsi  və  təsdiq  olunması, 
koloniya  üzvlərinin  başqa  silkə  keçməsi,  vergi  və  mükəlləfiyyətlərin  ödənilməsi, 
koloniyada  ictimai,  siyasi,  mədəni  tədbirlərin  keçirilməsi,  daxili  yaşayış 
qaydalarını  ciddi  şəkildə  pozanların  koloniya  icmasından  xaric  edilib-edilməməsi 
və sair vacib məsələlər müzakirə olunur və müvafiq qərarlar qəbul edilirdi. 
Gündəlik  idarəetməni  həyata  keçirmək  üçün  icma  iclasında  koloniyanın 
şultsu  (starostası),  onun  2  müavini  (beizitser)  seçilirdi.  İki  il  müddətinə  seçilən 
şults  və  beizitserlər  koloniya  büdcəsindən  maliyyələşdirilirdilər.
157 
Şults 

60 
 
koloniyada  inzibati-icra  hakimiyyətini  təmsil  edirdi  və  onun  səlahiyyətinə 
aşağıdakı  məsələlərin  həlli  aid  idi:  vergi  və  mükəlləfiyyətlərin  vaxtlı-vaxtında 
yerinə  yetirilməsi,  koloniyada  əmin-amanlığın,  asayişin  qorunmasına  nəzarət 
etmək,  əhalinin  sağlamlığının  qorunması,  onun  müxtəlif  epidemiyalar  və 
xəstəliklərə yoluxmasının qarşısını almaq, ehtiyacı olan kolonist ailələrinə, əlillərə, 
yetimlərə, kimsəsiz qocalara  yardımı təşkil  etmək, koloniyada əxlaq normalarının 
pozulmasının qarşısını almaq, ticarət obyektlərinin, ictimai qurumların fəaliyyətinə 
nəzarət  etmək,  koloniyanın  memarlıq  nöqteyi-nəzərdən  abadlaşmasına  diqqət 
yetirmək,  ümumiyyətlə,  koloniyanın  daxili  həyatına  aid  bütün  məsələlərin  həlli 
şultsun vəzifə səlahiyyətinə aid idi. 
Şults, həmçinin kolonistlərin həyat tərzinə də müdaxilə edir, tənbəllik edən, 
təmtəraqlı  həyat  sürən,  maliyyə  vəsaitini  yararsız  işlərə  sərf  edən,  xarici 
görünüşündə qəbul edilmiş normaları pozan, əyyaşlığa meyil edən kolonistlərlə iş 
aparır, onları düzgün yola qaytarmaq üçün pul cəriməsi, əlavə ictimai işlər və sair 
cəza  metodlarından  istifadə  etmək  hüququna  malik  idi.  Hətta  bazar  günləri 
ibadətdən yayınanlar belə, şults tərəfindən pulla cərimələnirdilər. Koloniyada çox 
sərt rejim yaranmışdı. Şultsun yazılı icazəsi olmadan heç kəs koloniyanı müvəqqəti 
də olsa — bir neçə günlüyə belə, tərk edə bilməzdi
158

Şults  və  onun  müavinləri  tanınmış,  nüfuzlu  kolonistlərdən  seçilirdilər  və 
onların  borcu  icma  iclasının  qəbul  etdiyi  qərarların  dəqiqliyi  ilə  və  nöqsansız 
yerinə yetirilməsindən ibarət idi. 
Ağır  cinayətləri  çıxmaq  şərti  ilə  (adam  öldürmə,  oğurluq,  soyğunçuluq  və 
s.)  xırda  qanun  və  yaxud  əxlaq  pozuntularına  yol  vermiş  kolonistlərin  işi 
koloniyada  müzakirə  olunurdu.  Lakin  yalnız  şults  və  onun  müavinləri  bu 
məsuliyyətli  işin  öhdəsindən  gələ  bilməzdilər  və  kənd  məhkəməsinin  çıxardığı 
qərarların  daha  obyektiv  xarakter  alması  üçün  koloniyada  daha  bir  orqan-kənd 
prikazı  yaradılırdı.  Kənd  prikazına  şults,  onun  müavinləri,  mirzə  və  hər  10 
təsərrüfatdan  1  nəfər  desyatnik  daxil  edilirdi.  Qeyd  edək  ki,  kənd  prikazının  da 
tərkibi icma iclasında təsdiqlənirdi. Kənd prikazı şultsun  təqdimatı ilə  çağırılırdı 
və  əsasən  məhkəmə-araşdırıcı  orqan  rolunu  yerinə  yetirirdi.  Bütün  məhkəmə-
araşdırma  proseslərinin  nəticələri  Prikaz  kitablarında  qeydiyyata  alınır  və  qayda 
pozana qarşı hansı cəza tədbirlərinin tətbiq edilməsi bu kitabda əks olunurdu. Kənd 
prikazının qəbul etdiyi qərarla razılaşmayan kolonist  yuxarı instansiyalara  şikayət 
etmək hüququna malik idi
159
. Beləliklə, deyə bilərik ki, şults icraçı kimi koloniyada 
mövcud  məsələlərin  əksəriyyətini  həll  etsə  də,  məhkəmə  məsələlərində  kənd 
prikazının verdiyi qərarlarla razılaşır, onların icrasına nəzarət edirdi. 
Görürük  ki,  koloniyaların  həm  xarici,  həm  də  daxili  idarəetmə  sistemində 
xüsusiyyətlər var idi: Rusiyanın  yerli əhalisi ilə  müqayisədə  alman  koloniyalarına 
özünüidarəetmə sahəsində daha çox azadlıqlar verilmişdi. 
Beləliklə,  XIX  əsrin  ortalarınadək  alman  mühacirlərinin  Qafqazda 
məskunlaşma  prosesini  tədqiq  etdikdən  sonra  belə  bir  qənaətə  gələ  bilərik  ki,  bu 

61 
 
Rusiyada  hələ  XII—XIII  əsrlərdən  başlayan  alman  məskunlaşması  prosesinin  bir 
qolu  idi  və  çarizmin  əvvəl  Şimali,  sonra  isə  Cənubi  Qafqazı  işğal  etməsi  bu 
regionda  alman  məskənlərinin  yaranmasına  zəruri  şərait  yaratdı.  XVIII  əsrin 
əvvəllərindən Qafqaz siyasətini fəallaşdıran Rusiya, Türkiyə, İran və Krım xanlığı 
ilə  apardığı  uzunmüddətli  mübarizədə  qalib  çıxdı  və  silah  gücünə  Qafqazı  özünə 
tabe etdi. Qafqazda hərbi-siyasi sabitliyə nail olan Rusiya üçün daha vacib məsələ 
—  bu  regionda  imperiyanın  sosial-iqtisadi,  dini,  mədəni  dayaqlarını 
möhkəmləndirmək,  Qafqazı  Rusiya  dövlətinin  ayrılmaz  hissəsinə  çevirmək 
məsələsi  idi.  Bu  strateji  vəzifənin  yerinə  yetirilməsində  Rusiya  üçün  əngəllər 
yaradan  əsas  amil  —  həm  Şimali,  həm  Cənubi  Qafqazda  yaşayan  avtoxton 
müsəlman  əhali  idi  ki,  onlar  rus  işğalı  ilə  barışmaq  istəmir,  azadlıq  mübarizəsini 
davam  etdirir  və  bu  səbəbdən  də  Rusiya  rəsmi  dairələrində  dövlətin  potensial 
düşmənləri,  Türkiyənin,  İranın  müttəfiqləri  kimi  qiymətləndirilirdilər.  Elə  buna 
görə çarizmin Qafqazda apardığı milli siyasət regionda mövcud etnik mənzərənin 
pozulmasına, etnik, konfessional cəhətdən Qafqazda Rusiyanın əbədi dayaqlarının 
yaranmasına  xidmət  etməli  idi.  Bunun  üçün,  ilk  növbədə  Qafqazın  müsəlman 
əhalisinin  sayının  azaldılmasına,  regionda  Rusiyaya  sadiq  slavyan  mənşəli  və 
xristianlığa sitayiş edən xalqların yerləşdirilməsinə nail olmaq, Qafqazı Rusiyanın 
«təbii» ərazisinə çevirmək planları qurulurdu. Bu niyyətlərin həyata keçirilməsində 
çar  hökuməti  hər  vasitədən  istifadə  edirdi:  Şimali  Qafqazda  yaşayan  yüzlərlə 
xalqlar  -  noqaylar,  çərkəzlər,  abazinlər,  adıqeylər,  kabardinlər,  qaraçaylılar, 
balkarlar, çeçenlər, Dağıstan xalqları hərbi əməliyyatlar nəticəsində kütləvi şəkildə 
məhv  edilir,  açıq  və  yaxud  dolayı  yollarla  mühacirətə  sürüklənirdilər
160
.  Dağlı 
xalqlarına qarşı siyasi, dini təzyiqlər göstərilir, dağlı cəmiyyətinin  sosial ierarxiya 
qaydaları ləğv edilir, zor metodları fayda vermədikdə isə Şimali Qafqaz xalqlarının 
mühacirəti üçün pulsuz nəqliyyat ayrılır, mühacirliyə görə pul vəsaiti paylanılırdı. 
Vətənini  tərk  etməyənlər  yararsız  torpaqlara  köçürülür  və  yaxud  dağlara 
sıxışdırılırdılar. Təkcə onu qeyd etmək kifayətdir ki, 100 minlik abazin xalqından 
XIX  əsrin  ortalarında  Rusiyada  cəmi  10  min  nəfər  qalmış,  qalanları  Türkiyəyə 
köçməyə  məcbur  olmuşdular
161
.  Rus  işğalı  Şimali  Qafqaz  xalqlarının  etnik 
birliyinə zərbə vurdu, onların əsrlərlə yaratdıqları təsərrüfat həyatı, mədəniyyətləri 
məhv  edildi.  Hələ  XVII  əsrin  II  yarısında  Şimali  Qafqaza  səyahət  etmiş  türk 
tarixçisi Övliya Çələbinin «Səyahətnamə» əsərindən görürük ki, rus işğalına qədər 
Şimali Qafqaz «mənimsənilmiş ərazi» kateqoriyasına aid idi və burada onlarla iri 
şəhərlər,  minlərlə  kəndlər  mövcud  olmuş,  region  əhali  azlığı  cəhətdən  əziyyət 
çəkməmişdir
162
.  Şimali  Qafqaz  işğal  edildikdən  sonra  və  çarizmin  məqsədyönlü 
siyasəti  nəticəsində  yerli  xalqların  sayı  faciəli  şəkildə  aşağı  düşmüş,  onların  boş 
qalmış  torpaqlarına  slavyan  xalqları,  ermənilər,  almanlar,  yunanlar,  aysorlar, 
bolqarlar, çexlər və sair xristian xalqları köçürülmüşlər. 
Cənubi Qafqazda da buna oxşar vəziyyət yaranmışdı: müsəlman-türk əhali 
rus  ekspansiyasını  qəbul  etməyərək  kütləvi  şəkildə  Türkiyəyə  və  İrana  köçür, 

62 
 
onların  ərazilərində  ermənilər,  aysorlar,  ruslar,  ukraynalılar,  almanlar 
yerləşdirilirdilər. 
XIX  əsrin  ortalarında  çarizmin  demoqrafiya  siyasəti  nəticəsində  Qafqazın 
etnik xəritəsində əsaslı dəyişikliklər baş verdi: təkcə slavyan mənşəli əhalinin sayı 
Şimali Qafqazda 780,4 min nəfərə çatdı ki, bu da adı çəkilən regionun əhalisinin 
təqribən  35%  demək  idi
163
.  Müqayisə  üçün  qeyd  edək  ki,  1795-ci  ildə  Şimali 
Qafqaz  əhalisinin  35%-ni  təşkil  edən  adıgeylər  XIX  əsrin  ortalarında  müvafiq 
olaraq 1,2% təşkil edirdilər. Rusiya tarixçilərinin Şimali Qafqaz xalqlarının sayının 
azalmasını təbii artımın aşağı olması ilə izahı, fikrimizcə, əsassızdır. Mənbələrdən 
görünür  ki,  Şimali  Qafqazın  xristian  xalqları  arasında  (məsələn,  osetinlər—İ.A.) 
əhalinin sayının azalması müşahidə olunmamışdır
164

Rus işğalı nəticəsində Qafqazda əsrlərlə mövcud olan etnik xəritə pozuldu, 
sabitləşən  təsərrüfat,  ticarət  sistemi  ləğv  edildi.  Çar  hökuməti  bu  regionda  yeni 
etnik  durum,  yeni  təsərrüfat  həyatı  qurmaq  və  öz  etnik-sosial  dayaqlarını 
möhkəmləndirmək məqsədilə slavyanlaşdırma, xristianlaşdırma siyasəti aparırdı. 
Bütün  bu  geosiyasi  oyunlarda  alman  mühacirlərinə  hansı  rol  ayrılmışdı? 
Almanlar  çarizmin  siyasi  planlarından  xəbərsiz  idilər  və  onları  Qafqaza  gətirən 
obyektiv  səbəblər  vardı.  Şimali  Qafqazda  daxili  məskunlaşma  prosesi  gedirdi  və 
almanları bu regiona çəkən onların əvvəlki məskunlaşdıqları yerlərdə rastlaşdıqları 
sosial  çətinliklər  idi.  Şimali  Qafqazda  məskunlaşan  almanların  bir  qismi  — 
xaricdən  gələn  missionerlər  idi  ki,  onların  əsas  məqsədi  «müqəddəs  Qafqaz 
torpağında»  protestantizm  təlimini  yaymaqdan  ibarət  idi.  Əgər  Volqaboyu  və 
Ukraynadan gələn kolonistlər Şimali Qafqazda sosial həyatın təşkilinin daha sadə 
formasını  seçir  və  dağlı  xalqlarının  suverenliyinə  xələl  gətirə  biləcək 
fəaliyyətindən  uzaq  dayanırdılarsa,  protestant  missionerləri  dağlılara  qarşı  dini, 
mədəni  ekspansiyada  iştirak  edir  və  bu  səbəbdən  də  yerli  müsəlman  xalqları  ilə 
normal  münasibət  qura  bilmirdilər.  Nəticədə,  missionerlərin  yaratdığı  koloniyalar 
iflasa uğradı,   onların fəaliyyəti dayandırıldı. 
Almanların  Cənubi  Qafqazda  yerləşməsinin  əsas  xüsusiyyəti  onların 
kompakt məskunlaşmaya olan meyilləridir. Bu həm  mühacirlərin eyni ərazidən—
Baden-Vürtemberq  krallığından  gəlmələri  və  eyni  dini  cərəyana  məxsus  olmaları, 
həm  də  lokal  ərazidə  məskən  salaraq  milli  xüsusiyyətlərin  qorunmasına  şərait 
yaratmaq  istəklərindən  irəli  gəlirdi.  Almanların  Azərbaycan  ərazisinə  zorla 
gətirilməsi və keçmiş xan, bəy torpaqlarında yerləşdirilməsi onu göstərir ki,  alman  
mühacirləri    hüquqi    statusu  müəyyənləşməyən  əraziyə  köçərək  yerli  əhali  ilə 
qarşıdurma yaratmaq niyyətində deyildilər. 
XIX  əsrin  ortalarında  Qafqazda  cəmi  13  alman  koloniyası  yaranmışdı  ki, 
onlarda  da  təqribən  5  minə  yaxın  əhali  yaşayırdı.  Təbii  ki,  slavyan  və  yaxud 
ermənilərin məskunlaşması ilə müqayisədə alman əhalisinin demoqrafik proseslərə 
təsiretmə  qabiliyyəti  o  qədər  də  əhəmiyyətli  deyildi.  Lakin  almanların  Qafqaza 
köçürülməsinin  siyasi,  dini  əhəmiyyəti  olduqca  yüksək  qiymətləndirilirdi:  alman 

63 
 
kolonistlərinə  xüsusi  missiya  —  «kulturtregerlik»  missiyası  ayrılmışdı.  Onlar 
məskən saldıqları ərazilərdə həm yerli xalqlar, həm də gəlmə mühacirlər arasında 
yeni  təsərrüfatçılıq  vərdişləri  yaymalı,  Avropa  mədəniyyətinə  uyğun  insanların 
yetişməsinə öz töhfələrini verməli idilər. 
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə