AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə9/40
tarix06.07.2017
ölçüsü5.66 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   40

IV FƏSĠL 

 

GĠRDĠMANIN MADDĠ-MƏDƏNĠYYƏT ABĠDƏLƏRĠ 

 

ÖYRƏNĠLMƏ TARĠXĠNƏ DAĠR 

 

Tarixi  təkcə  yazılı  mənbələr  əsasında  tam  müfəssəl  öyrənmək  qeyri-

mümkündür. Azərbaycanın XIX əsr və XX əsrin birinci yarısının tarixĢünaslığının 

natamamlığı  və  xeyli  dərəcədə  ziddiyyətli  olması  da,  daha  çox  məhz  mövcud 

maddi-mədəniyyət abidələrinin hələlik arxeoloji cəhətdən yetərincə öyrənilməməsi 

ilə əlaqədar olubdur. Odur ki, keçən əsrin ortalarından etibarən Qafqaz Albaniyası, 

o  cümlədən  də  maddi-mədəniyyət  abidələri  ilə  zəngin  olan  Girdiman  vilayəti 

ərazilərinin arxeoloji baxımdan ardıcıl və sistemli Ģəkildə öyrənilməsi, bütövlükdə 

Azərbaycan  tarixĢünaslığı  qarĢısında  yeni  üfüqlər  açmıĢ  oldu.  Xatırladaq  ki,  XX 

əsrədək  Girdiman  abidələrində  heç  bir  arxeoloji  tədqiqat  iĢi  aparılmayıb. 

Təsadüfən  üzə  çıxan  maddi-mədəniyyət  nümunələri  də  əldən-ələ  keçərək  it-bat 

olubdur. Belə nümunələrdən bir ədədi uzun illərdir ki, Sankt-Peterburqdakı Dövlət 

Ermitajında  saxlanılır  (XCVIII  tablo,  Ģək.7).  Bu,  1893-cü  ildə,  indiki  Ġsmayıllı 

rayonunun Yengikənd kəndi ərazisində torpaq iĢləri görülərkən təsadüfən tapılmıĢ 

gümüĢ nimçədir [474, 6-7, 54-57; 628, 177]. Arxeoloji Komissiyanın 1896-cı ilə 

dair hesabatında deyildiyinə görə, gümüĢ nimçə ilə birlikdə Yengikənd ərazisindən 

dəmir qılınc, xəncər, qızıl sikkə və digər qiymətli əĢyalar da tapılıb [567, 113-114]. 

K.V.Trever [628], N.Ġ.Rzayev [599, 127], F.L.Osmanov [190], Q.O.QoĢqarlı [474] 

və  digər  albanĢünas  alimlər  onun  mənsubiyyəti,  dövrü  və  bədii-texniki 

xüsusiyyətləri barədə mülahizələr söyləmiĢlər. Məsələn, K.V.Trever əvvəlcə həmin 

nimçənin  Kiçik  Asiyada  istehsal  olunduğunu  bildirmiĢdir.  Lakin  bir  müddətdən 

sonra o, fikrini dəyiĢərək bəhs  edilən nümunənin antik Roma torevtikasının nadir 

incisi olduğunu yazıb. K.V.Treverin fikrincə, eramızın II əsrində Romada istehsal 

olunan  bu  nadir  sənət  incisi  ticarət  və  ya  mədəni  əlaqələr  vasitəsilə  Albaniyaya 

gətirilib. Ehtimal ki, o, Albaniya hökmdarlarından hansınasa hədiyyə edilib [474, 

57]. 


Girdiman  vilayəti  ərazilərində  ilkin  arxeoloji  tədqiqatlara  ötən  əsrin  20-ci 

illərindən  etibarən  baĢlanılıb.  Y.A.Lalayan  [487,  37-47],  D.M.ġərifov  [660], 

Ə.Ġ.Ələkbərov  [258,  43],  T.S.Passek  və  V.Latınin  [570,  1-6]  tərəfindən  Qəbələ, 

Nic və Oğuz  ərazilərində kəĢfiyyat xarakterli arxeoloji tədqiqatlar aparılıb. 30-cu 

illərdə küp qəbirləri mədəniyyətini öyrənmək məqsədilə Y.A.Paxomov tərəfindən 

Ġsmayıllı rayonu ərazisində arxeoloji tədqiqat iĢləri aparılmıĢdır [572]. 1938-ci ildə 

o,  Qalagah  və  Sultankənd  ərazisində  küp  qəbirləri  ilə  yanaĢı,  təknə  qəbirlərin  də 

yayıldığını  aĢkar  etmiĢdir.  Həmin  tədqiqatlar  nəticəsində,  həmçinin  Qalagah  və 

Mollaisaqlı  kəndlərinin  ətrafında  antik  dövr  və  ilk  orta  əsrlərə aid  yaĢayıĢ  yerləri 

olduğu da müəyyənləĢdirilmiĢdir [575]. 



79 

 

40-50-ci  illərdə  Ġsmayıllı  rayonu  ərazisində  təsərrüfat  iĢləri  zamanı  üzə 



çıxmıĢ  bəzi  qədim  maddi-mədəniyyət  nümunələri  arxeoloq  Ö.ġ.Ġsmizadə 

tərəfindən öyrənilmiĢdir [436; 437]. 40-cı illərdə Qəbələ və ona bitiĢik ərazilərdə 

S.M.Qazıyev  və  Ġ.M.Cəfərzadə  tərəfindən  aparılan  tədqiqatlar  da  Girdiman 

abidələrinin  arxeoloji  baxımdan  öyrənilməsi  sahəsində  müəyyən  əhəmiyyət  kəsb 

edir  [31,  41].  50-ci  illərin  sonlarından  etibarən  Azərbaycan  elmi  ictimaiyyətinin 

səyləri  daha  çox  Qafqaz  Albaniyası  tarixinin  arxeoloji  cəhətdən  öyrənilməsinə 

istiqamətləndirilib.  Bu,  əslində  Moskvada  rus  və  erməni  tarixçiləri  tərəfindən 

Azərbaycan  tarixinə  dair  nəĢr  edilən  erməni  ruhlu  əsərlərə  cavab  reaksiyası  idi. 

Məhz  həmin  dövrdən  baĢlayaraq  Qəbələ,  Xınıslı  və  Torpaqqala  arxeoloji 

ekspedisiyaları  fəaliyyətə  baĢlayıb.  Qəbələ  arxeoloji  ekspedisiyasının  rəhbəri, 

görkəmli  arxeoloq  S.M.Qazıyev  elə  məhz  o  vaxtdan  Girdimançay-Göyçay  çayı 

hövzəsi  abidələrinin  öyrənilməsi  iĢini  öz  aspirantı  F.L.Osmanova  həvalə  edib. 

Bununla da Girdiman abidələrinin öyrənilməsi yolunda yeni mərhələ baĢlanıb. 60-

70-ci  illərdə  məhz  F.L.Osmanovun  rəhbərliyi  ilə  fəaliyyət  göstərmiĢ  olan  Ağsu-

Ġsmayıllı arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən Ġsmayıllı və Ağsu rayonları ərazisində 

Qafqaz  Albaniyasının  antik  və  ilk  orta  əsrlər  tarixinə  dair  bir  sıra  çox  mühüm 

abidələr  aĢkara  çıxarılaraq  tədqiq  olunmuĢdur  [185].  Bu  cəhətdən  Mollaisaqlı, 

Hacıhətəmli,  QıĢlaq,  ġıxdərə  kəlləsi,  Vəng,  Nüydi,  Gənzə  abidələrini  göstərmək 

olar.  Həmin  abidələrin  materialları  əsasında  Albaniyanın  yaĢayıĢ  yerləri,  qəbir 

abidələri,  dəfn  adətləri,  ölkənin  təsərrüfat  həyatı,  ticarət  və  mədəni  əlaqələrinin 

daha dərindən tədqiqi istiqamətində çox ciddi iĢlər görülmüĢdür. 

Ötən  illər  ərzində  təsərrüfat  və  abadlıq  iĢləri,  habelə  təbiət  hadisələri 

nəticəsində aĢkar olunan Balik, ġəbiyan, ġamdalan, Gəndob, Səngər, Kürdüvan və 

bu  kimi  bir  çox  digər  abidələrin  materialları  da  F.L.Osmanov  tərəfindən  tədqiq 

olunaraq  çap  edilmiĢdir.  Təsadüfi  tapıntılar  içərisində  1982-ci  ildə  Ġsmayıllı 

rayonunun Hacıhətəmli kəndində məktəb üçün bünövrə yeri qazılarkən üzə çıxmıĢ 

antik dövrə aid, üzərində alban yazısı olan saxsı vaza elmi cəhətdən xüsusilə daha 

çox maraq doğurur [50, 39-42]. 

80-90-cı  illərdə  Girdiman  hövzəsində  tədqiqatları  davam  etdirən  Ağsu-

Ġsmayıllı  arxeoloji  ekspedisiyası  daha  çox  Uzunboylar  və  Qırlartəpə  abidələrinin 

öyrənilməsi ilə məĢğul olmuĢdur. Hansı ki, 1981-ci ildən baĢlayaraq bu sətirlərin 

müəllifi  də  həmin  tədqiqatlarda  bilavasitə  iĢtirak  etmiĢdir.  Adları  qeyd  olunan 

abidələrlə  yanaĢı,  eyni  zamanda  Ağsuçay-Girdimançay  və  Göyçay  çayları 

hövzəsinin  bir  sıra  digər  abidələrində  də  kəĢfiyyat  xarakterli  axtarıĢ  iĢləri 

aparılmıĢdır  [50;  564; 565; 566].  Nəticədə  Xirəki,  Kənd  yeri  [196,  3-5],  Qızıllar 

[201],  Talıstan,  Xənəyə  [406,  55-57],  Basqal,  Mücü,  Xankəndi  [193,  48-50], 

QuĢencə, Buynuz, Sulut və Kalva ətrafı ərazilərdəki abidələrdən xeyli material əldə 

olunmuĢdur [192, 5-11]. CavanĢir qalası, Qız qalası, Niyal və Fit qalaları da daha 

əsaslı tədqiqat obyekti olmuĢdur [50; 53; 143]. 


80 

 

Mehranilər sülaləsinin banisi Mehran tərəfindən əsası qoyulmuĢ Mehrəvan 



Ģəhərinin  qalıqlarının  aĢkara  çıxarılması  Girdiman  abidələrinin  öyrənilməsi 

yolunda yeni mərhələ kimi dəyərləndirilməlidir. Belə ki, 2003-cü ildə bu sətirlərin 

müəllifinin rəhbərliyi ilə Ağsu-Ġsmayıllı ekspedisiyası tərəfindən Ağsu rayonunun 

Bəyimli kəndi ərazisindəki Torpaqqalada aparılan ilkin kəĢfiyyat qazıntıları zamanı 

orada  VI-IX  əsrlərə  aid  möhtəĢəm  Ģəhər  yeri  olduğu  müəyyənləĢdirilmiĢdir.  Bu 

abidə həm dövrü, həm də coğrafi koordinatları etibarı ilə Mehrəvan Ģəhərinə çox 

uyğundur [51; 57; 59]. 

70-80-ci illərdə arxeoloq F.V.Qədirov tərəfindən Qəbələ və Oğuz rayonları 

ərazisində öyrənilmiĢ bir sıra arxeoloji və memarlıq abidələri də Girdiman tarixinin 

araĢdırılması baxımından böyük əhəmiyyət kəsb edir. 

 

YAġAYIġ YERLƏRĠ 

 

BəĢəriyyət öz mövcudluğunun uzun bir tarixi dövrünü mağara və digər təbii 



sığınacaqlarda  keçirib.  Lakin  zaman  keçdikcə  insanlar  tədricən  təbii  Ģəraiti  də 

özlərinə  uyğunlaĢdırmağı  öyrəniblər.  Beləliklə,  istidən,  soyuqdan,  yağıĢdan, 

qardan, küləkdən, çovğundan qorunmaq naminə ilkin koma və sığınacaqlar tikmək 

ideyası meydana gəlibdir. Təbiidir ki, ətraf mühitlə davranmaq təcrübəsi artdıqca, 

koma  və  sığınacaqlar  da  tədricən  sayca  artmıĢ,  keyfiyyətcə  daha  da 

təkmilləĢmiĢdir.  Bu  zəmində  köçərilik  yavaĢ-yavaĢ  oturaq  həyatla  əvəz 

olunmuĢdur.  Ġlkin  oba  və  düĢərgələr  belə  yaranmıĢdır.  Onlar  da  öz  növbəsində 

böyüyərək, artaraq kəndlərə, Ģəhərlərə çevrilmiĢdir. 

Antik  və  erkən  orta  əsrlər  dövrü  planetin  bir  çox  yerlərində  olduğu  kimi, 

Azərbaycan  ərazisində  də  yeni-yeni  Ģəhərlərin  və  Ģəhərtipli  iri  yaĢayıĢ 

məntəqələrinin  təĢəkkülü  və  inkiĢafı  ilə  səciyyəvi  olmuĢdur.  Əsasən  çayların 

sahilində,  karvan  yollarının  üstündə  ilkin  feodal  qəsri  kimi  meydana  gələn  bu 

yaĢayıĢ  məntəqələri  tədricən  böyüyərək  Ģəhristan  və  rabbadan  ibarət  çoxĢaxəli 

infrastrukturu ilə seçilən mühüm sənət, mədəniyyət və ticarət mərkəzlərinə çevrilib 

[626,  240].  Hansı  ki,  onlardan  bir  qisminin  adı  qədim  və  orta  əsr  mənbələrində 

çəkilir. Lakin yeri-yurdu bilinməyən, barəsində yazılı mənbələrdə heç bir məlumat 

olmayan  yaĢayıĢ  məntəqələri  qat-qat  daha  çox  olub.  Təbiidir  ki,  həmin  yaĢayıĢ 

məntəqələrinin əksəriyyətinin qalıqları bu və ya digər dərəcədə dövrümüzə qədər 

gəlib  çıxmıĢdır.  Məlum  olduğu  kimi,  Azərbaycan  arxeoloqları  uzun  illər  ərzində 

əsasən  tarixi  mənbələrdə  adı  çəkilən  və  koordinatları  göstərilən  Qəbələ,  Gəncə, 

Beyləqan, Mingəçevir, ġamaxı, Bərdə, Bakı, ġabran, Naxçıvan kimi iri Ģəhərlərin 

arxeoloji  cəhətdən  öyrənilməsi  ilə  məĢğul  olublar.  Ölkənin  ictimai-iqtisadi  və 

mədəni-siyasi həyatında önəmli yeri olan bir çox digər yaĢayıĢ yerlərinin arxeoloji 

cəhətdən  tədqiqi  isə  unudulmuĢdur  [180,  74].  Həyatın  qısa  və  ya  uzunmüddətli 

davam  etməsindən  asılı  olaraq  həmin  yaĢayıĢ  məntəqələrində  bir  və  ya  bir  neçə 

mədəni təbəqə formalaĢmıĢdır. Yazılı mənbələrdə adı xatırlanmayan bu tip yaĢayıĢ 



81 

 

yerlərinin  demək  olar  ki,  əksəriyyəti  təbii  dağıntılar,  yaxud  da  tikinti  və  ya 



təsərrüfat iĢləri zamanı üzə çıxıbdır. 

Beləliklə, əsrlər boyu tariximizi özündə yaĢadan Ģəhər və Ģəhər tipli yaĢayıĢ 

məntəqələrinin  heç  olmazsa  bir  qismi  barədə  bu  gün  artıq  nisbətən  daha  ətraflı 

söhbət açmaq imkanları var. Söhbət Girdiman vilayətinin ilk orta əsr abidələrindən 

gedir. Onların öyrənilmə tarixi, dövrü və xarakterik xüsusiyyətləri barədə hələlik 

aĢağıdakıları bildirmək olar. 

 

QIRLARTƏPƏ 

 

Ağsu-Ġsmayıllı ekspedisiyasının Nüydi  və  Uzunboylar abidələrindən sonra 

Dağlıq ġirvan ərazisində tədqiq etdiyi ən möhtəĢəm abidə Ağsu rayonunun Qırlar 

kəndi  yaxınlığında  yerləĢən  və  Ģərti  olaraq  Qırlartəpə  adlandırılan  çoxtəbəqəli 

abidədir [196, 1-3; 560; 561; 563]. Orada Eneolit dövründən baĢlayaraq eramızın 

V əsrinədək, təqribən 7 min il ərzində intensiv həyat olduğu müəyyən edilmiĢdir. 

O,  antik  və  erkən  orta  əsrlərə  aid  çoxsaylı  abidələr  kompleksinin  əhatəsində  - 

ġamaxı ilə Qəbələni birləĢdirən və xalq arasında qədim «poçt yolu» kimi tanınan 

magistral yolun üstündə yerləĢir. 

ġirvanın həm aran, həm də dağlıq əraziləri Qırlartəpədən çox aydın görünür. 

Oradan baxanda Ģimalda Basqal, Sulut, Mücü kəndləri, Fit və Niyal dağları, Ģərqdə 

Muğanlı,  qədim  ġamaxı  və  Gülüstan  qalası,  qərbdə  Qəbələyədək  olan  geniĢ 

ərazilər, cənubda isə Ağsu və Kürdəmir rayonlarının ərazilərini özündə birləĢdirən 

ġirvan düzü sanki ovuc içərisindəki kimi görünür. 

Ağsuçayla  Qırlartəpə  arasındakı  yastana  yerli  əhali  arasında  «Bədbinə» 

deyirlər. Təqribən 8-10 hektara qədər sahəni əhatə edir. 70-ci illərdə üzüm əkmək 

məqsədilə  plantaj  edilərkən  oradan  e.ə.  I  minilliyin  sonlarına  və  eramızın 

əvvəllərinə  aid  zəngin  maddi-mədəniyyət  qalıqları  üzə  çıxıb.  Yerli  sakinlərin 

məlumatına  görə  Bədbinədən  daha  çox  keramika  və  metal  məmulatı  tapılıb. 

Yastanın ayrı-ayrı yerlərində tikinti qalıqlarının mövcudluğundan xəbər verən daĢ 

topaları qeydə alınmıĢdır. Bütün bunlar isə orada təqribən 2000 ilə yaxın tarixi olan 

yaĢayıĢ yeri və nekropol olduğundan xəbər verir [196]. 

80-ci  illərin  əvvəllərində  Muğanlı-Ġsmayıllı  yolu  çəkilərkən  Qırlartəpəyə 

bitiĢik ərazilərdən çoxsaylı qədim maddi-mədəniyyət nümunələri üzə çıxmıĢdır. O 

zaman təpənin arxa tərəfindən keçən yol yerində təqribən 0,8-1 m dərinlikdə 15-ə 

yaxın qəbir qeydə alınmıĢdır. Həmin qəbirlərin demək olar ki, hamısından zəngin 

maddi-mədəniyyət  qalıqları  əldə  olunmuĢdur.  Qəbir avadanlığı içərisində  e.ə.  II-I 

əsrlərə  və  yeni  eranın  I  əsrinə  aid  edilən  çeĢidli  keramika  və  metal  məmulatı 

üstünlük  təĢkil  edir.  Silahların  və  döyüĢ  ləvazimatının  çoxluğu  xüsusilə  diqqəti 

cəlb  edir.  Xatırladaq  ki,  Qırlartəpə  ətrafındakı  qəbir  abidələrində  antik  dövrdə 

Albaniya  ərazisində  istifadə  edilən  demək  olar  ki,  bütün  silah  növlərinin 

nümunələri  tapılıb.  Əfsuslar  olsun ki,  Ġsmayıllı-Muğanlı  yolunun tikintisi zamanı 



82 

 

üzə çıxan qiymətli tapıntıların xeyli qismi qeydiyyata alınmadan ayrı-ayrı Ģəxslər 



tərəfindən  mənimsənilibdir.  Məsələn,  1981-ci  ildə  838  saylı  yol  tikinti  idarəsinin 

Gəncədən olan iĢçiləri tərəfindən bir neçə belə qiymətli tapıntının aparıldığı barədə 

məlumat  yayılmıĢdı.  Yalnız  ekspedisiya  rəhbərliyi  iĢə  qarıĢdıqdan  və  uzun-uzadı 

yazıĢmalardan sonra Gəncə polisi tərəfindən 2 ədəd gümüĢ camın və bir ədəd saxsı 

qabın  tapılaraq  Tarix  Ġnstitutunun  arxeologiya  və  etnoqrafiya  bölməsinə 

qaytarılması təmin olundu [50, 54-55]. 

Qırlartəpə ətrafındakı ilk orta əsr abidələrindən ən çox diqqət çəkəni «Kənd 

yeri»  abidəsidir.  Yerli  sakinlər  oraya  «Pəldahar»  da  deyirlər.  ġimal  tərəfdən 

Ağsuçay  dərəsinə  düĢən  sərt  qayalıq  və  meĢəli  yamaclarla  həmsərhəddir.  Yaz 

aylarında Pəldahar meĢələrində çoxlu pəl yetiĢir. Fikrimizcə, «pəl» və fars dilində 

«qaya»  mənasını  bildirən  «dahar»  sözlərinin  birləĢməsindən  əmələ  gələn 

«Pəldahar» toponimi də elə bu zəmində yaranmıĢdır. 

Pəldaharın ən hündür və həm də axar-baxarlı nöqtəsi qaya yanındakı yastan 

yeridir.  Orada  çoxlu  tikinti  qalıqları  olduğu  müĢahidə  edilir.  ġumlanarkən  üzə 

çıxan yonulmuĢ daĢlardan vaxtilə tikintidə istifadə olunduğu Ģübhə doğurmur [198, 

10-11].  Pəldaharda  təqribən 200 m  uzunluğunda  köbər  yeri  var.  Zahiri əlamətləri 

etibarı  ilə  daha  çox  qədim  arx-bənd  yerini  xatırladır.  Doğrudur,  Qırlartəpə  və 

Pəldahar ətrafında içməli su mənbəyi olan bulaqlar kifayət qədərdir. Lakin, həmin 

bulaqlar  bol  sulu  olmadıqlarından  onlar  təsərrüfat  və  istehsalat  ehtiyacları  üçün 

yetərli  ola  bilməzdi.  Odur  ki,  yerli  əhali  təsərrüfat  və  istehsalatda  iĢlətmək 

məqsədilə  kənardan  su  gətirmək  zorunda  olub.  Fikrimizcə,  Pəldahar  ərazisindəki 

köbər  yeri  də  məhz  mənbəyini  Ağsuçaydan  götürən  həmin  bənd-arxın  qalıqları 

kimi izah olunmalıdır. 

Müxtəlif  vaxtlarda  taxıl  və  üzüm  əkmək  məqsədilə  Ģum  edilərkən  «Kənd 

yeri»ndə  çoxlu  maddi-mədəniyyət  qalıqları  üzə  çıxıb.  ġum  yerində  daha  çox  iri 

təsərrüfat  küplərinin  qırıqlarına  təsadüf  olduğu  bildirilir.  Tapıntılar  içərisində 

müxtəlif  ölçülü  və  müxtəlif  formalı  saxsı  qablara  məxsus  qulplara  və  həmin 

qabların ağzının kənarlarının  qırıqlarına  xüsusilə  tez-tez rast  gəlinir  [196,  2].  Bu 

tapıntılar  eramızın  III-V  əsrlərində  orada  kənd  tipli  iri  yaĢayıĢ  məntəqəsi 

olduğundan  xəbər  verir.  Hansı  ki,  həmin  dövrdə  Qırlartəpədə  də  intensiv  həyat 

olub. Odur ki, həmin abidələri ayrılıqda deyil, kompleks halda təqdim etmək daha 

düzgün olardı. 

Qırlartəpənin  qərb  və  Ģimal  tərəfi  uzun  illər  ərzində  Ģumlanaraq  əkilib. 

Abidənin  cənub  və  Ģərq  tərəfi  yamac  və  kolluqdan  ibarətdir.  Üstünün  mərkəzi 

hissəsi çökərək cama bənzəyən bu təpənin hündürlüyü 6 m, uzunluğu 40 m, eni isə 

18 m-dir. 80-ci illərədək onun təbii təpə olduğu güman edilirdi. Lakin, 1982-ci ilin 

tədqiqatları zamanı Ağsu-Ġsmayıllı arxeoloji ekspedisiyası tərəfindən təpənin qərb 

kənarındakı  siçan  və  porsuq  yuvalarının  kənarında  müxtəlif  maddi-mədəniyyət 

nümunələrinin,  o  cümlədən  keramika  fraqmentlərinin,  kömür  və  kül  qalıqlarının 

olduğu müəyyənləĢdirilib [196, 1-2]. Bunlar, əlbəttə, Qırlartəpənin təbii deyil, süni 



83 

 

təpə  olduğunu  düĢünmək  üçün  yetərli  dəlillər  idi.  Odur  ki,  orada  3x5  m  ölçüdə 



ilkin yoxlama qazıntısı qoyulub. 1982-ci il mövsümündə qazıntını xama çatdırmaq 

mümkün  olmasa  da,  hər  halda  Qırlartəpənin  çoxtəbəqəli  abidə  olduğu 

müəyyənləĢdirilib. Oradan tapılan zəngin maddi-mədəniyyət nümunələri və tikinti 

qalıqları əsasında bəlli olub ki, eramızın I minilliyinin ortalarınadək Qırlartəpədə 

intensiv həyat olub (I tablo, Ģək.1). 

1983-cü il mövsümündə Qırlartəpədə tədqiqatlar ötən ildən yarımçıq qalmıĢ 

yoxlama  qazıntısını  geniĢləndirməklə  davam  etdirilib.  Əvvəlcə  16x16  m  sahədə 

qazıntı  aparılıb.  Sonra  həmin  sahə  Ģimala  doğru  daha  8  m  geniĢləndirilərək 

qazıntının ümumi sahəsi 384 kv.m-ə çatdırılıb (I tablo, Ģək.2). Qazıntıya baĢlanan 

ilk  anlardan  etibarən  əldə  olunan  zəngin  və  rəngarəng  maddi-mədəniyyət 

nümunələri  içərisində  keramika,  metal  və  sümük  məmulatı  üstünlük  təĢkil  edib. 

Tapıntılar içərisində IV-V əsrlər üçün səciyyəvi olan çoxsaylı nümunələrlə yanaĢı, 

Dəmir, Tunc, hətta, Eneolit dövrünə aid əĢyalara və istehsal qalıqlarına da təsadüf 

olunub. Bütün bunlar isə orada Eneolit dövründən baĢlayaraq eramızın V əsrinədək 

intensiv həyat olduğuna dəlalət edir. Abidənin üst təbəqəsindən hicri tarixlə 771-ci 

ildə kəsilmiĢ ġirvanĢahlara məxsus mis sikkənin tapılması onu deməyə əsas verir 

ki,  Qırlartəpədə  V  əsrdən  sonra  da həyat  davam  etmiĢdir.  Lakin,  sonrakı  dövrdə 

həyat intensiv olmadığından, orada orta əsrlərə aid mədəni təbəqə yaranmamıĢdır. 

Görünür, V əsrdən sonrakı dövrdə o, yaĢayıĢ yeri və istehsal mərkəzi funksiyasını 

itirərək,  sadəcə  ġamaxı  ilə  Qəbələni  birləĢdirən  ticarət  yolu  üzərində  dayanacaq-

stansiya funksiyası daĢımıĢdır. 

Qazıntıda  dərinlik  0,3-0,4  m-ə  çatdırıldıqda  təpənin  Ģimal-qərb  tərəfində 

yonulmuĢ çay daĢından hörülmüĢ tikinti qalıqları qeydə alınıb (IV tablo). Tədqiqat 

iĢləri  davam  etdirilərkən  Ģimal  və  cənub  tərəflərdə  də  yonulmuĢ  çay  daĢından 

hörülmüĢ  divar  qalıqları  olduğu  qeydə  alınıb.  Bunlar  bir-biri  ilə əlaqəli  olan  yan 

divarlar  idi.  Həm  də  bu  divarlar  Ģərqə  doğru  qazıntı  sahəsindən  kənara  doğru 

davam edirdi. Qazıntı dərinə düĢdükcə yan divarlara perpendikulyar olan daha bir 

neçə divar qalıqları da üzə çıxıb. Lakin, təpənin mərkəzi hissəsinə yaxın yerlərdə 

hələ  ki,  divar  qalıqları  olduğu  gözə  dəymirdi.  Ümumiyyətlə,  yan  divarlara  yaxın 

nöqtələrə nisbətən mərkəzi hissədə mədəni təbəqə özünün rənginə və xarakterinə 

görə  də  fərqlənirdi.  Belə  ki,  yan  divarlara,  xüsusən  də  Ģimal  və  qərb  divarlarına 

yaxın yerlərdə mədəni təbəqədə müĢahidə olunan yanmıĢ torpaq və kül qalıqlarına 

mərkəzi  hissədə  rast  gəlinmirdi.  Orada,  təbəqə  demək  olar  ki,  bütünlüklə  qara 

torpaqdan ibarət idi. Bu isə təpənin Ģimal və qərb istiqamətdə olan yan divarlarına 

yaxın  nöqtələrdə  əsasən  istehsal  ocaqlarının  cəmləĢdiyini  ehtimal  etməyə  əsas 

verirdi.  Yan  divarlara  perpendikulyar  olan  divar  qalıqları  isə  hələ  ki,  təpənin 

mərkəzi  hissəsinə  gedib  çatmırdı.  Görünür,  təpənin  mərkəzi  hissəsi  çökərkən 

həmin  divar  qalıqları  da  nisbətən  dərinə  çöküb.  Oradakı  qara  torpaqdan  ibarət 

təbəqə də, məhz bu cür düĢünməyə əsas verirdi. Bu, əgər həqiqətən belədirsə, onda 


84 

 

qazıntı  dərinə  düĢdükcə  həmin  divar  qalıqlarının  davamını  mərkəzi  hissədə  də 



izləmək mümkün olacaqdı. 

1984-cü ilin tədqiqat mövsümündə ötən ildən yarımçıq qalmıĢ qazıntı sahəsi 

Ģərqə  doğru  daha  20  m  geniĢləndirilib.  Beləliklə,  qazıntı  sahəsi  təpənin  üst 

hissəsini  bütünlüklə  əhatə  etməklə,  təqribən  800  kv.m-ə  çatdırılıb  (I  tablo). 

GeniĢləndirilmiĢ sahədə təqribən 0,3-0,4 m dərinlikdə əvvəlki illərdən məlum olan 

divarların  Ģərqə  doğru  davam  etdiyi  müəyyənləĢdirilib.  Hansı  ki,  həmin  divarlar 

təpənin Ģərq kənarı boyunca Ģimal-cənub istiqamətində olan divara birləĢərək vahid 

tikinti  kompleksi  yaradır.  Beləliklə,  tikinti  kompleksi  təpənin  üst  hissəsini 

bütünlüklə əhatə etməklə təqribən 800 kv.m-ə qədər sahəni tutur. 

Əvvəlki illərdə öyrənilmiĢ sahələrdə olduğu kimi, 1984-cü il mövsümündə 

təpənin  Ģərq  tərəfində  açılmıĢ  yeni  sahədə  də  yan  divarlara  perpendikulyar  olan 

daxili divar qalıqları olduğu müəyyənləĢdirilmiĢdir. Həmin divar-arakəsmələr bir-

biri ilə qovuĢaraq çoxsaylı otaq yerləri əmələ gətirir (V tablo). Onların demək olar 

ki,  hamısı  kvadrat  və  ya  düzbucaqlı  formasındadır.  Yan  divarlar  (yəni,  əsas 

divarlar)  kimi,  bu  divarlar  (yəni,  köməkçi  divarlar)  da  yonulmuĢ  çay  daĢından 

hörülüb.  Tikintidə  birləĢdirici  material  kimi  sarı  palçıqdan  istifadə  edilib. 

Divarların  möhkəmliyini  təmin  etmək  üçün  ağac  kəmərlərdən  istifadə  olunduğu 

güman  edilir.  Xatırladaq  ki,  keçən  əsrin  60-cı  illərinədək  Girdiman  hövzəsinin 

yaĢayıĢ  məntəqələrində  analoji  tikinti  üsullarından  geniĢ  istifadə  olunub.  Bu  cür 

tikinti  üslubundan  Girdiman  ərazilərində  geniĢ  istifadə  olunduğunu  Lahıcın  və 

Basqalın həm qədim, həm də müasir binalarında da müĢahidə etmək mümkündür. 

Qırlartəpə  tikinti  kompleksinin  yan  divarları,  arakəsmə  funksiyası  daĢıyan 

digər divarlarla müqayisədə qalın və möhtəĢəmdir. Bu isə həmin divarların, yəni, 

təpənin  bütün  tərəflərini  əhatə  edən  yan  divarların,  eyni  zamanda  həm  də  qala 

divarları funksiyası daĢıdığından xəbər verir. 

Kompleksə  giriĢ  cənubdan  və  Ģərqdən  olub.  Tədqiqatlar  zamanı  hər  iki 

tərəfdə qapı yerləri olduğu müəyyənləĢdirilib. Qapı yerlərinin altında və kənarında 

qalın  kömür  qalıqları  qeydə  alınıb.  Yuxarıda  deyildiyi  kimi,  qazıntıya  yeni 

baĢlananda  təpənin  mərkəzi  hissəsində  divar  qalıqları  olduğu  bilinmirdi.  Lakin, 

dərinlik  0,7-0,8  m-ə  çatdırıldıqda,  yan  divarlara  yaxın  hissələrdə  aĢkar  edilmiĢ 

arakəsmə-divar  qalıqlarının  davamı  tədricən  təpənin  mərkəzi  hissəsində  də  üzə 

çıxıb. Lakin, mərkəzi hissələrdəki divarların bünövrə hissələri yan divarlara və ona 

yaxın  olan  divarlara  nisbətən  pis  qalmıĢdır  (IX-X  tablolar).  Bu,  fikrimizcə,  iki 

mühüm  amillə  əlaqədar  ola  bilərdi.  Birincisi,  yuxarıda  qeyd  olunduğu  kimi, 

təpənin  orta  hissəsi  çöküb  və  təbiidir  ki,  bu  zaman  həmin  ərazidəki  divarlar  da 

deformasiyaya  uğrayaraq  dağılıb.  Ġkincisi,  ola  bilsin  ki,  kompleks  inĢa  edilərkən 

mərkəzi  hissədəki  divarların  köməkçi,  yardımçı  divar  olduğunu  nəzərə  alaraq, 

onların möhkəmliyinə o qədər də əhəmiyyət verilməyib. 

1985-ci  ilin  qazıntıları  Qırlartəpə  tikinti  kompleksinin  daha  ətraflı 

öyrənilməsinə imkan yaradıb.  Yəni, həmin il aparılan axtarıĢlar tikintinin ümumi 



85 

 

mənzərəsinə  aydınlıq  gətirilməsi  ilə  nəticələnib.  Bu  cəhətdən  öyrənilməsi  vacib 



olan məsələlərdən birisi əsas-yan divarların ölçülərini müəyyən etmək idi. Məlum 

olduğu kimi, əvvəlki illərin axtarıĢları zamanı əsas-yan divarların ancaq içəri tərəfi 

açılmıĢdı. Abidənin çöl tərəfinin maillik dərəcəsi yüksək olduğundan orada qazıntı 

aparılması  divar  qalıqlarının  uçub-dağılması  ilə  nəticələnə  bilərdi.  Odur  ki, 

ekspedisiya rəhbərliyi yan divarların çöl tərəfini bütünlüklə deyil, qismən açmaqla 

kifayətləndi.  Beləliklə,  1985-ci  ildə təpənin  Ģimal  tərəfində  4  m  məsafədə  əsas  - 

yan divarların kənarı açıldı və təqribən 0,9-1 m dərinlikdə daha bir divarın bünövrə 

yeri üzə çıxdı. Əsas divara perpendikulyar olan bu divar, görünür, dayaq-kontrfors 

funksiyası daĢıyıb. Tədqiqatlar davam etdirilərkən əsas-yan divarların qalınlığının 

3,1  m  olduğu  müəyyən  edildi.  Təpənin  cənub  divarının  çöl  tərəfi  açıldıqda  da 

təqribən  eyni  mənzərə  qeydə  alındı.  Yəni,  tikinti  kompleksinin  cənub  qapısı 

ətrafında qazıntı davam etdirilərkən, orada divar qalıqlarının hündürlüyünün 0,6 m, 

qalınlığının  3,2  m,  qapı  yerinin  eninin  isə  2,4  m  olduğu  müəyyənləĢdirildi. 

Maraqlıdır ki, qapı yeri təmizlənərkən onun altında da divar qalıqları qeydə alınıb. 

Bu, tikinti kompleksinə olan əsas giriĢ qapısının yer səthindən təqribən 25-30 sm 

hündürdə olduğunu deməyə əsas verir. Qapı yeri öyrənilərkən onun həm içəri, həm 

də  çöl  tərəfində  yanaraq  kömür  olmuĢ  ağac  kətil  qalıqları  aĢkar  olunmuĢdur. 

Kömürün tərkibindən onun palıd ağacına aid olduğu aydın bilinirdi. Ümumiyyətlə, 

bu  ərazilərdə  elə  indinin  özündə  də  tikintidə  kətil  və  ya  qapı  baĢı  üçün  material 

seçilərkən bir qayda olaraq palıd ağacına üstünlük verilir. Bu da onunla əlaqədardır 

ki,  palıd  ağacı  rütubətə  dözümlü  olmaqla  bütün  yerli  ağac  materiallarının  ən 

uzunömürlüsüdür. 

Tədqiqatlar  davam  etdirilərkən  təpənin  Ģərq  kənarı  boyunca  Ģimal-cənub 

istiqamətində uzanan  yan divar da bütünlüklə açılmıĢdır. Onun uzunluğu 7,45 m, 

qalınlığı  3,2  m, hündürlüyü  1  m,  oradakı  qapı  yerinin  eni  isə  1,4  m-dir. Təpənin 

cənub tərəfindəki qapı yerində olduğu kimi, Ģərq tərəfdəki qapı yerində də yanaraq 

kömürləĢmiĢ olan ağac kətil-qapı üstü qalıqları qeydə alınıb. 

Qırlartəpə  tikinti  kompleksi  mürəkkəb  daxili  quruluĢa  malikdir  (II  tablo). 

Kompleksin  içərisində  irili-xırdalı  20-yə  qədər  otaq  yeri  qeydə  alınıb.  Onların 

əksəriyyəti  yan  divarlara  bitiĢik  vəziyyətdədir.  YonulmuĢ  çay  daĢından  palçıq 

məhlulu  vasitəsilə  hörülmüĢ  bu  divarların  qalınlığı  1,2-1,5  m-dir.  Kompleksin 

mərkəzi  hissəsi  ilə  müqayisədə  kənar  hissələrdə,  yəni,  yan  divarlara  yaxın 

hissələrdə  arakəsmələr  daha  yaxĢı  qalıb.  Abidə-kompleksin  Ģimal-qərb  və  cənub-

qərb  kənarlarındakı  iki  otaq  yeri  xüsusilə  böyük  maraq  doğurur.  Onların  digər 

otaq-arakəsmələrdən  əsas  fərqi  ondadır  ki,  həmin  otaqlar  qərb  tərəfdə  xeyli 

dərəcədə  yan  divarın  içərisinə  girir.  Qazıntı  davam  etdirilərkən  orada  Ģiddətli 

hərarət  nəticəsində  yanaraq  daĢlaĢmıĢ  qalın  torpaq  və  kül  təbəqəsi  qeydə 

alınmıĢdır. Ġçərisində çoxsaylı dəmir ərintiləri, keramika fraqmentləri, o cümlədən 

istehsal  prosesində  çıxar  vəziyyətə  düĢmüĢ  nümunələr  olan  bu  cür  yanmıĢ-

daĢlaĢmıĢ təbəqə sözsüz ki, həmin ərazidə uzun müddət ərzində metaliĢləmə sənəti 



86 

 

və keramika istehsalı ilə məĢğul olunduğuna dəlalət edir. Görünür, bəhs edilən otaq 



yerlərindən eyni zamanda həm emalatxana, həm də kürəxana kimi istifadə olunub. 

Divarların  kənarı  boyunca  aĢkar  edilən  metal  Ģlaklar  və  kürə-ocaq  yerlərinin 

qalıqları da məhz bu cür düĢünməyə əsas verir. Ehtimal etmək olar ki, yerli ustalar 

orada metal məmulatından müxtəlif növ alət və silahlar istehsal ediblər. Xatırladaq 

ki,  Qırlartəpə  və  ona  yaxın  ərazilərdə  aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində, 

habelə təsadüfi tapıntılar içərisində metal məmulatının çox olması faktının özü də 

həmin məmulatın məhz yerli istehsal məhsulu olduğunu düĢünməyə əsas verirdi. 

Qırlartəpə  tikinti  kompleksi  Ģərq  tərəfdə  təqribən  8  m  məsafədə  yamac  - 

terrasa  doğru  davam  edir.  Orada  abidə-kompleksin  əsas  divarlarının  davamı 

olmaqla təqribən 16 kv.m sahəni əhatə edən yardımçı tikinti qalıqları qeydə alınıb. 

Həmin  ərazi  təmizlənərkən,  orada  tərkibində  peyin  qalıqlarının  üstünlük  təĢkil 

etdiyi  mədəni  təbəqə  qeydə  alınmıĢdır.  Bu  əlamətlər  qeyd  olunan  yardımçı 

tikintilərin  çox  güman  ki,  ev  heyvanlarının  saxlandığı  yer-tövlə  olduğunu 

düĢünməyə əsas verir. 

Qazıntının planından göründüyü kimi, emalatxana-kürəxana olduğu güman 

edilən  otaq-arakəsmələrdən  Ģərqə  doğru  da  bir  neçə  otaq-arakəsmə  qeydə  alınıb. 

Onların bir qisminin qalıqları aydın bilinsə də, bəziləri çox ciddi dağıntıya məruz 

qalıb. Özü də yuxarıda qeyd  olunduğu kimi, əsas-yan divarlara  bitiĢik olan otaq-

arakəsmələr  qərb  tərəfdə  olduğu  kimi,  Ģimal,  cənub  və  Ģərq  tərəfdə  də  nisbətən 

yaxĢı  qalmıĢdır.  Həmin  otaq-arakəsmələrin  demək  olar  ki,  əksəriyyətində  Ģaquli 

istiqamətdə  basdırılmıĢ  iri  təsərrüfat  küpləri  aĢkar  edilmiĢdir  (VII-VIII  tablolar). 

Hansı  ki,  həmin  küplərin  içərisində  müxtəlif  növ  ərzaq  məhsullarının  qalıqları 

olduğu müəyyənləĢdirilmiĢdir. Küplərdən bir neçəsində taxıl və un qalıqları aĢkar 

edilmiĢdir.  Bu  isə  həmin  otaq-arakəsmələrin  daha  çox  anbar  funksiyası 

daĢıdığından xəbər verir. 

Qırlartəpə  tikinti  kompleksinin  funksional  təyinatı  barədə  mütəxəssislər 

tərəfindən  müxtəlif  mülahizələr  bildirilib.  Məsələn,  memar  V.H.Kərimov  bu 

abidəni  ətrafı  qala  divarları  ilə  möhkəmləndirilmiĢ  olan  Ģəhərtipli  yaĢayıĢ 

məntəqəsi  kimi  xarakterizə  edib  [461,  39].  Arxeoloq  F.L.Osmanov  da  abidənin 

qalaça  tipli  kompleks  olduğunu  ehtimal  edir.  Təpənin  mərkəzi  hissəsinin 

çökdüyünü əsas götürərək o, bu kompleksin üstünün günbəzvari formada olduğunu 

bildirir. Əlbəttə, kompleksin yan divarlarının möhtəĢəmliyi onun həqiqətən qalaça 

tipli  obyekt  olduğu  barədə  söylənilən  fikirlərin  məntiqə  uyğun  olduğuna  dəlalət 

edir.  Bununla  yanaĢı,  belə  bir  cəhəti  də  unutmaq  olmaz  ki,  kompleksin  bünövrə 

hissəsi  düzgün  olmayan  düzbucaqlı  formasında  olduğundan,  onun  üstünü 

günbəzvari  formada  örtüklə tamamlamaq mühəndis-texniki  baxımdan  o  qədər də 

asan  məsələ  deyil.  Fikrimizcə,  Qırlartəpə  tikinti  kompleksinin  yan-əsas  divarlara 

bitiĢik  otaq-arakəsmələri  ikimərtəbəli  olub  (III  tablo).  Onların  alt  mərtəbəsindən 

əsasən  anbar,  emalatxana  və  kürəxana  kimi  istifadə  olunub.  Üst  mərtəbədəki 

otaqlar  isə  yaĢayıĢ  funksiyası  daĢıyıb.  Xatırladaq  ki,  yaĢayıĢ  binalarının 



87 

 

zirzəmisindən  sex,  emalatxana  və  kürəxana  kimi  istifadə  olunması  praktikası 



Azərbaycanın  bütün  bölgələrində,  o  cümlədən  ġirvan  ərazisində  geniĢ  yayılıb. 

Lahıc,  Basqal,  Mücü  və  Küsnət  ustalarına  məxsus  emalatxana,  sex  və 

kürəxanaların  demək  olar  ki,  əksəriyyəti  bu  gün  də  həmin  sahədə  çalıĢan  sənət 

adamlarına məxsus evlərin zirzəmisində yerləĢir. 

Ehtimal etmək olar ki, Qırlartəpə tikinti kompleksinin mərkəz hissəsindəki 

otaq-arakəsmələr  də  birmərtəbəli  olmaqla  yardımçı  funksiya  daĢıyıb.  Abidənin 

mərkəzindəki  nəhəng  quyu  çox  ehtimal  ki,  orada  daimi  su  ehtiyatı  yaratmaq 

məqsədinə  xidmət  edib.  Tikintinin  üst  örtüyünün  bir  hissəsinin  mərkəzə  meyilli 

olması da,  fikrimizcə,  qar,  yağıĢ  və  Ģeh  suları hesabına  quyuda  daimi  su  ehtiyatı 

yaratmaq  məqsədinə  xidmət  etmiĢdir.  Bütün  bunlar  isə  bütövlükdə  Qırlartəpə 

tikinti  kompleksinin  daha  çox  sənətkar  ailələrinin  və  onların  fəaliyyətinə nəzarət 

edən  insanların  iĢ  və  yaĢayıĢ  yeri  funksiyasını  özündə  birləĢdirən 

möhkəmləndirilmiĢ qalaça olduğunu söyləməyə əsas verir. 

Arxeoloji tədqiqatlar nəticəsində Qırlartəpədən zəngin və rəngarəng çeĢidli 

maddi-mədəniyyət  nümunələri  tapılmıĢdır.  Hansı  ki,  həmin  tapıntılar  abidənin 

dövrü, xarakteri, yerli sakinlərin həyatı və məĢğuliyyəti, onların inam və inancları 

barədə  kifayət  qədər  aydın  təsəvvür  yaratmağa  imkan  verir.  Xatırladaq  ki,  üst 

mədəni  təbəqədən  əldə  olunan  keramika  nümunələrinin  əksəriyyəti  xronoloji 

cəhətdən  III-V  əsrlərə  aiddir.  Bunlar  əsasən iri  təsərrüfat  küplərinə,  təkqulplu  su 

qablarına, dopu, küpə, qazan, dayaz çölmək-vaza və çıraqlara aid fraqmentlərdən 

ibarətdir  (XII-XIV  tablolar).  Oradan  əldə  olunan  maraqlı  tapıntılardan  birisi  də 

gildən hazırlanmıĢ bütdür. 1983-cü il mövsümündə 0,5 m dərinlikdə aĢkar edilmiĢ 

həmin tapıntı demək olar ki, tam salamat vəziyyətdədir. Səthi anqobla örtülmüĢdür. 

BiĢirildikdən  sonra  çəhrayı  rəng  alıb.  Forma  etibarı  ilə  daha  çox  Qalagahdan  və 

Nurandan  tapılmıĢ  bütlərə  bənzəyir.  Bütün  ĢiĢ  baĢı,  konusvari  gövdəsi,  altdan 

içəriyə  doğru  batıq  vəziyyətdə  olan  yastı  və  dairəvi  oturacağı  var.  BaĢına  sanki 

zireh  geydirilib.  Sifət  və  alın  hissəsi  Ģaquli  istiqamətdə  yapma  nazik  gil 

çubuqcuqlarla,  onların  arası  isə  gil  düyməciklərlə  bəzədilib.  Fiqurun  baĢ 

hissəsindən  baĢlayaraq  yanlara,  daha  doğrusu,  çiyinlərə  doğru  gil  çubuqcuqdan 

yapma  üsulu  ilə  ziqzaqvari  lent  Ģəklində,  saç  hörüklərinə  bənzəyən  naxıĢ 

vurulmuĢdur.  Burun  və  gözləri  yapma  üsulu  ilə,  həm  də  çox  böyük  ustalıqla 

iĢlənmiĢdir. Heykəlciyin yanlara doğru sallanmıĢ vəziyyətdə olan qolları arasında 

da kiçik yapma düyməcik formalı naxıĢları var. AĢağı hissəsi daha çox sxematik 

olduğundan  ayaqları  görsənmir.  Sanki  ayaq  üstə  dayanmıĢ  bu  insan  topuğadək 

əbaya  bürünüb  (XII  tablo,  Ģək.  1,  2).  Qadın  fiqurları  üçün  xarakterik  olan 

boyunbağı  və  bilərziyi  olmadığından,  habelə  baĢ  hissəsindəki  zirehəbənzər 

örtüyündən onun kiĢi fiquru olduğunu ehtimal etmək olar. Görunür, yerli sakinlər 

bu  cür  bütlərə  sitayiĢ  etdiklərindən  onu  öz  evlərində  və  ya  emalatxanalarında 

saxlayırmıĢlar.  Bu  isə  Girdiman  vilayəti  ərazisində  xristianlığın  hələlik  tam 

hökmran dinə çevrilmədiyindən xəbər verir. 



88 

 

Qırlartəpə materiallarının böyük bir qrupu əsasən dəmirdən, qismən də mis 



və gümüĢdən hazırlanmıĢ əmək alətlərindən, məiĢət və bəzək əĢyalarından, habelə, 

silahlardan  ibarət  metal  məmulatıdır  (XV  tablo,  Ģək.  6-15,  16,  17).  Metaldan 

hazırlanmıĢ  əmək  aləti  və  məiĢət  əĢyalarından  dəmir  qayçı,  bıçaq,  biz  və  qıyığı, 

bəzək əĢyalarından gümüĢ sancağı (XV tablo, Ģək.6), mis məmulatı içərisində üzük 

və  sırğaları,  silah nümunələrindən  isə  ox  ucluğunu  misal  göstərmək  olar.  Həmin 

tapıntılardan  yalnız  gümüĢ  sancağın  ölkəyə  kənardan  gətirildiyi  güman  edilir. 

Metaldan olan digər tapıntıların isə əsasən yerli istehsal nümunələri olduğu Ģübhə 

doğurmur. Bu qəbildən olan tapıntılar içərisində bir ədəd dəmir ox ucluğu xüsusilə 

maraq doğurur. Onun tiyəsinin uzunluğu 6 sm, eni 1-1,5 sm, saplağının uzunluğu 

isə  5  sm-dir.  Nisbətən  uzun  və  iti  saplağı  var.  Tiyəsi  ilə  saplağının  arası  kort 

formasındadır.  Uc  hissəsi  üçbucaqvari  formada  olmaqla  çapacağa  bənzəyir  (XV 

tablo,  Ģək.13).  Xatırladaq  ki,  buna  bənzər  ox  ucluqları  Qırlartəpəyə  yaxın  olan 

abidələrdən  də  bəllidir.  Analoji  nümunələrə  Azərbaycandan  çox-çox  uzaq  olan 

məmləkətlərdə  də  təsadüf  olunub.  Məsələn,  tədqiqatçı  Y.S.Xudyakovun  fikrincə, 

belə ox ucluqlarına uzaq Zabaykalye və Çitada tez-tez rast gəlmək mümkündür. O, 

bəhs edilən ox ucluqlarının 22 nümunəsi barədə məlumat dərc edib [650]. Buradan 

belə bir qənaətə gəlmək olar ki, qeyd olunan ox ucluqları həm Qafqazda, həm də 

Sibir çöllərində məskunlaĢan qədim türk tayfalarına mənsub olmuĢdur. 

Mütəxəssislərin fikrincə, Qırlartəpədə aĢkar edilən xırda və nisbətən yumru 

sapand daĢına bənzəyən, yaxud da üçbucaqvari formada iti tilli, ucu ĢiĢ daĢlar yerli 

sakinlər  tərəfindən  özünü  müdafiə  sistemini  qurmaq  məqsədilə  tədarük  olunub. 

Məlum olduğu kimi, Qırlartəpə tikinti kompleksində baĢlıca olaraq asanlıqla qəlpə 

verən,  çəkiclə  istənilən  formada  sındırılması  asan  olan  qaya  daĢlarından  istifadə 

olunub.  Lakin,  sınmağa  deyil,  daha  çox  ovulmağa  meyilli olan  əhəngdaĢı tərkibli 

xırda, yumru və iti tilli daĢlar isə tikintidə istifadə oluna bilməzdi. Əslində, həmin 

daĢlar tikintidən deyil, oradakı anbar-arakəsmələrdən tapılmıĢdır. Sözsüz ki, yumru 

və  kəsici  daĢların  bir  yerdə,  topa  Ģəklində  aĢkar  edilməsi  də  təsadüfi  hal  kimi 

dəyərləndirilə  bilməz.  Bu  amilləri  nəzərə  alaraq  tədqiqatçılar  onlardan  daha  çox 

sapand daĢı kimi istifadə olunduğunu güman edirlər. 

Tədqiqatlar zamanı əldə olunan daĢ alətlər içərisində qayıqvari formalı dən 

daĢları və onların qırıqlarına xüsusilə tez-tez təsadüf olunubdur. Bu isə onu göstərir 

ki, yerli sakinlər əvvəlki tarixi dövrlərdə olduğu kimi, ilk orta əsrlərdə də müxtəlif 

növ ərzaq məhsullarını üyütmək məqsədi ilə bu cür dən daĢlarından geniĢ istifadə 

ediblər. 

Qırlartəpədə cəmi bir ədəd ĢüĢə qab parçası tapılıb [198, 14]. Həmin tapıntı 

son  dərəcə  kiçik  olduğundan  onun  hansı  qaba  uyğun  gəldiyini  müəyyən  etmək 

mümkün olmamıĢdır. Əlbəttə, bu fraqmentin özü Qırlartəpə abidəsinin xarakteri və 

təyinatı  barədə  düĢünmək  istiqamətində  bəzi  ehtimallar  söyləməyə  kömək  edir. 

Sözsüz  ki,  orada  Albaniya  cəmiyyətinin  yüksək  təminatlı  zümrəsi  cəmləĢmiĢ 

olsaydı, onda o dövrün saray məiĢətinin göstəricisi olan nəfis ĢüĢə qabların olması 



89 

 

bir  növ  zərurət  idi.  Çünki,  erkən  orta  əsrlərdə,  yəni,  ĢüĢə  məmulatının  yeni 



yayıldığı  vaxtlarda  o  daha  çox  məhz  dəbdəbəli  saray  məiĢətinin  göstəricisi  idi. 

Buradan da belə bir nəticəyə gələ bilərik ki, IV-V əsrlərdə Qırlartəpədə saray həyat 

tərzi mövcud olmayıb. 

Beləliklə,  aparılan  geniĢmiqyaslı  arxeoloji  tədqiqatların  nəticələrinə 

əsaslanaraq  deyə  bilərik  ki,  III-V  əsrlərdə  Qırlartəpədə  intensiv  həyat  olub.  IV 

əsrin ortalarında orada yonulmuĢ çay daĢından və ağac konstruksiyalardan istifadə 

etməklə təqribən 1000 kv.m sahəni əhatə edən nəhəng tikinti kompleksi inĢa edilib. 

Qırlartəpə  tikinti  kompleksi  hər  Ģeydən  öncə  məhz  özünün  memarlıq  quruluĢu 

etibarı ilə saray və ya məbəd tipli kompleks hesab edilə bilməz. Yəni, orada saray 

və  ya  məbəd  əzəməti  duyulmur.  Onun  Albaniyada,  yaxud  da  qonĢu  ərazilərdə 

tikilmiĢ  antik  dövr  və  ilk  orta  əsrlərə  aid  saray  və  məbəd  tipli  komplekslərə 

bənzərliyi  barədə  söhbət  belə  ola  bilməz.  Qırlartəpə  tikinti  kompleksini  dövrün 

digər saray və məbəd tipli abidələrindən fərqləndirən mühüm əlamətlərdən biri də, 

çoxsaylı  irili-xırdalı  otaq-arakəsmələrdən  ibarət  olmasıdır.  Hansı  ki,  həmin  otaq-

arakəsmələrin  bir  qismindən  uzun  müddət  anbar  kimi  istifadə  olunmuĢdur. 

Ġçərisində müxtəlif növ ərzaq məhsullarının saxlandığı iri təsərrüfat küpləri bunu 

qəti Ģəkildə təsdiq edir. Tədqiqatlar göstərir ki, Qırlartəpə tikinti kompleksinin qərb 

kənarında uzun müddət keramika istehsalı və metaliĢləmə sənəti ilə məĢğul olunub. 

Orada aĢkar edilmiĢ kürə qalıqları, istehsal tullantıları, istehsal alətləri və nəhayət, 

davamlı istehsal olduğunu təsdiqləyən yanıq torpaq və kül təbəqəsi bunu bir daha 

təsdiq edir. Arxeoloji tədqiqatlar zamanı oradan tapılan sümükiĢləmə və toxuculuq 

sənəti ilə bağlı maddi-mədəniyyət qalıqları, xüsusilə də əmək alətləri və istehsalat 

tullantıları isə Qırlartəpənin həm də müvafiq sənət sahələri üzrə mərkəz olduğuna 

dəlalət  edir.  Nəhayət,  bütün  bunlar  yekun  olaraq  onu  söyləməyə  əsas  verir  ki, 

Qırlartəpə  təqribən  eramızın  IV-V  əsrlərində  bir  sıra  mühüm  sənət  sahələrinin 

cəmləĢdiyi  nəhəng  istehsalat  mərkəzi  olub.  Çox  güman  ki,  orada  Girdiman 

feodallarının  müxtəlif  sənətkarlıq məmulatlarına  dair hərbi-iqtisadi  sifariĢləri  icra 

olunurmuĢ. Fikrimizcə, Mehranilərin gəliĢi, beləliklə də yerli feodalların fəal siyasi 

səhnədən kənarlaĢdırılması ilə Qırlartəpə də süqut etmiĢdir. 

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə