AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/40
tarix06.07.2017
ölçüsü5.66 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   40

Türyan  çayı.  Kürün  sol  qolu.  BaĢlanğıcını  BaĢ  Qafqaz  silsiləsinin Cənub 

yamacından  (3680  m  yüksəklikdən)  götürərək  Oğuz,  Qəbələ,  AğdaĢ  və  Zərdab 

rayonları  ərazisindən  keçir.  Uzunluğu  180  km,  hövzəsinin  sahəsi  1480  km

2

-dir. 



Əsasən qar, yağıĢ və yeraltı sulardan qidalanır. Orta illik axın həcmi 565 mln.m

3

-



dir. Güclü sel törədir. AĢağı axını Qarasu adlanır. Tikanlı, Qoçalan və Dəmiraparan 

çayları  Türyan  çayın  əsas  qollarıdır.  DaĢanda  Oğuz,  Qəbələ,  AğdaĢ  və  Zərdab 

rayonlarının bir sıra yaĢayıĢ məntəqələri üçün təhlükə yaradır [8, 391]. 

Ağsu çayı. Girdiman vilayətinin Ģərq sərhədi olan Ağsuçay öz baĢlanğıcını 

Niyaldağ  silsiləsindəki  Sarıbulaq  dağından  (2110  m  yüksəklikdən)  götürür. 

Uzunluğu  85  km, hövzəsinin  sahəsi  527  km

2

-dir.  AĢağı  axarında  kanal  vasitəsilə 



Kür çayına axıdılır. Əsas qolu Sulut çayıdır. Bundan əlavə Mücü və Basqal çayları 

70 

 

da  Ağsuçaya  qovuĢur.  BaĢlıca  olaraq  yağıĢ  və  yeraltı  sulardan,  qismən  də  qar 



suyundan qidalanır. Daha çox yaz və payız aylarında daĢır. DaĢarkən Ġsmayıllı və 

Ağsu rayonlarının bir sıra yaĢayıĢ məntəqələri üçün ciddi təhlükə yaradır. Suyunun 

bir  hissəsi  kanal  vasitəsilə  Ağsu  Ģəhərinin  Ģimal-Ģərqindəki  CavanĢir  su  anbarına 

axıdılır.  ġirvan  düzündəki  bağ  və  bostanların,  əkin  sahələrinin  suvarılmasında, 

habelə yerli əhalinin, xüsusilə də Ağsu Ģəhəri sakinlərinin içməli su ilə təchizatında 

Ağsuçaydan geniĢ istifadə olunur [6, 111]. 

Ümumiyyətlə,  götürüldükdə  BaĢ  suayrıcından  Həftəran  çökəkliyinə  daxil 

olan çaylar, çoxlu miqdarda irili-xırdalı qollardan ibarət olmaqla, olduqca sıx çay 

Ģəbəkəsi yaradıbdır. Həm də elə ilk baxıĢdan bu Ģəbəkədə ümumi bir sistem olduğu 

diqqəti cəlb edir. Belə ki, Həftəran çökəkliyindən baĢlayaraq Ģimala, yəni, Böyük 

Qafqazın Cənub yamacına doğru çaylar daraq diĢləri kimi Ģaxələnir. BaĢqa sözlə, 

mənbəyini  Böyük  Qafqazın  Cənub  yamacından  götürən  bir  çox  xırda  çaylar 

Həftəran  düzənliyinə  çıxıĢda  bir  neçə  məcrada  cəmləĢir.  Bunlar  əsasən  Ağsu, 

Girdiman,  Göyçay  və  Türyan  çaylarıdır.  Maraqlıdır  ki,  həmin  çaylar  Acınohur-

Ceyrançöl öndağlığını cənuba keçəndən sonra yenidən daraq diĢi kimi Ģaxələnirlər. 

Bu  halda  sözsüz  ki,  insanın  ətraf  mühitə  təsiri  də  mühüm  rol  oynayıb.  Konkret 

desək, həmin çaylar aran ərazilərə çatar-çatmaz, həm də müxtəlif kanallar Ģəbəkəsi 

ilə suvarma məqsədlərinə istiqamətləndirilir. Bütün bunlar isə ərazinin landĢaftının 

formalaĢması və diferensiasiyaya uğramasında mühüm rol oynayıb. 

Girdiman  ərazisindən  keçən  çayların  demək  olar  ki,  hamısı  sel  təhlükəsi 

əmələ  gətirir.  Məhz  bu  səbəbdən  də  Cənub  yamac  Qafqazda  intensiv  sellər  olan 

ərazi  kimi  dəyərləndirilir  [156,  36].  Ərazinin  geomorfologiyasını  öyrənən 

mütəxəssislərin fikrincə, bu çaylarda selləri yaradan bir sıra faktorlar mövcuddur 

[158; 601]. Həmin faktorlar aĢağıdakılardan ibarətdir: 



Əsas  faktorlar:  Qravitasiya  prosesləri,  aĢınma,  yatağın  və  hövzənin 

meyilliyi,  torpaqların  eroziyası,  süxurların  litologiyası  və  s.  Bunlardan  əlavə, 

sellərin baĢ verməsi, onların təhlükəlilik dərəcəsi bir çox digər köməkçi faktorların 

təsirilə  də  əlaqədar  ola  bilər.  Lakin  bütün hallarda həlledici  faktor  kimi  daha  çox 

meteoroloji  Ģərait,  həm  də  məhz  leysan  yağıĢları  bilavasitə  təhlükəli  sellərin  baĢ 

verməsinə səbəb olur [601, 25-35]. 

Həftəran  vadisi  yeraltı  sularla  da  olduqca  zəngindir.  Bir  sıra  sahələrdə 

yeraltı sular həddən artıq üzdə olduğundan çoxlu bataqlıqlar əmələ gəlib. Görünür, 

elə  bu  cəhəti  nəzərə  alaraq  mütəxəssislər  «Həftəran»  toponiminin  «Abtörəyən» 

(«Ab»+«törəyən»)  sözündən  əmələ  gəldiyini  yazırlar.  Məlum  olduğu  kimi  «Ab» 

fars dilində «su» deməkdir. Bir daha təkrar edirik ki, Həftəran vadisi su ehtiyatı ilə 

çox  zəngindir.  Burada  həm  yeraltı  sular  üzdədir,  həm  də  dağlardan  axıb  gələn 

bulaq  və  çayların  suları  da  oraya  toplanır.  Beləliklə,  Həftəran  çökəkliyi  sözün 

müəyyən mənasında, həm də sutoplayıcı funksiyaya malik bir ərazidir. Xatırladaq 

ki,  Ġsmayıllı  Ģəhərinin,  Mican,  Qalınçaq,  Qəzli  və  bəzi digər  kəndlərin ərazisi  də 

keçən  əsrin  50-60-cı  illərinədək  bütünlüklə  bataqlıqlardan  ibarət  olub.  Talıstan, 



71 

 

Diyallı və Təzəkənd kəndlərinin cənub əraziləri isə xalq arasında indi də «Çeyil» 



adlandırılır. BaĢdan-baĢa bataqlıq və qamıĢlıqlardan ibarət olan bu yerlər hətta yay 

mövsümündə də nəqliyyat üçün keçilməz olur. Ümumilikdə isə Həftəran çökəkliyi 

ərazisində bataqlıqlaĢmıĢ xam torpaqlar kifayət qədər geniĢ sahə tutur [37, 102]. 

Alazan-Həftəran  çökəkliyinin  yaranması  ilə  bağlı  geoloqların  öz 

mülahizələri var [122, 91-93]. Əlbəttə, biz onlarla mübahisə etmək fikrində deyilik. 

Yəni,  bu  dağların  da,  yaylaların  da,  elə  Həftəran  çökəkliyinin  də  yaranması  ilə 

bağlı  onların  fikirlərinə  tam  mənada  hörmət  edirik.  Amma  geoloqların 

tədqiqatlarında  rastlaĢmadığımız  bir  məqamı  da  nəzərdən  qaçırmaq  istəməzdik. 

Söhbət  ondan  gedir  ki,  Girdiman  və  Göyçay  çaylarının  vaxtı  ilə  QuĢencə  və 

Ġvanovka  yaylalarından  cənuba doğru  çıxıĢı  olmadığından, uzun  bir  dövr  ərzində 

məhz  Həftəran  çökəkliyinə  dolaraq  orada  böyük  göl-dəniz  əmələ  gətirib.  Həmin 

ərazidəki çeyillik və bataqlıqlar da çox güman ki, o vaxtdan qalıb. Lakin uzun illər 

ərzində  Həftəran  çökəkliyində  (buna  Həftəran  dənizi  də  demək  olar)  suyun 

səviyyəsi  həddindən  artıq  ĢiĢdiyindən,  o  bir  neçə  yerdən  yaylanı  yararaq  cənuba 

doğru  axmağa  baĢlayıb.  Bu  yarğanlar həm  Girdimançayın,  həm  Göyçay  çayının, 

həm də Türyançayın orta axarında çox aydın müĢahidə olunur. Və zaman keçdikcə 

dağ çaylarının iti axınları həmin yarğanları daha da dərinləĢdirərək indiki vəziyyətə 

gətirmiĢdir. Eyni halı Girdimanın nisbətən aĢağı axarında da müĢahidə etmək olar. 

Belə ki, bir zamanlar çayın aĢağı axarının qarĢısını kəsən Qaraməryəm tirəsi bütöv 

olub. Buna görə də Girdimanın suyu həmin tirəni aĢaraq cənub ərazilərə daxil ola 

bilmirmiĢ.  Beləliklə  də  Qaraməryəm  tirəsi  ilə  QuĢencə  yaylası  arasında,  yəni, 

indiki  Ağsu  Ģəhərilə  Yuxarı  Qaraməryəm  arasında  daha  bir  göl  əmələ  gəlib.  Çox 

güman ki, Göyçay rayonunun Yekəxana və ġahsoltanlı kəndləri, habelə Ġsmayıllı 

rayonunun  Xəlilli,  Qubaxəlilli,  Gəraybəyli  və  Külüllü  kəndləri  ərazilərindəki 

bataqlıqlar  da  məhz  həmin  gölün  qalıqları  kimi  izah  olunmalıdır.  Lakin  həmin 

gölün  də  aqibəti,  görünür,  yuxarıda  barəsində  bəhs  etdiyimiz  Həftəran  dənizinin 

aqibətinə  bənzəyib.  Belə  ki,  orada  da  suyun  səviyyəsi  müəyyən  həddə  çatdıqdan 

sonra,  o,  tədricən  Qaraməryəm  tirəsinin  üstündən  aĢmağa  baĢlayıb.  Beləliklə, 

Qaraməryəm tirəsində də Girdiman çayının aĢağı axarı istiqamətində 5-6 yerdə iri 

yarğanlar  əmələ  gəlib.  Ola  bilsin  ki,  ilk  vaxtlarda həmin  yarğanlar  yerli  sakinlər 

tərəfindən  ġirvanın  aran  ərazilərini  suvarma  məqsədilə  süni  surətdə  yaradılıb. 

Lakin sonralar zaman keçdikcə sel suları həmin yarğanları daha da dərinləĢdirərək 

indiki vəziyyətə gətirib. Hər halda bu da faktdır ki, elə indinin özündə də yaz-yay 

mövsümündə  aran  kəndlərin  sakinləri  məhz  Qaraməryəm  tirəsindəki  yarğanlarda 

suyun istiqamətini müxtəlif səmtlərə yönəltməklə suvarmanı təĢkil edirlər. 

Zəngin  su  ehtiyatları  ilə  yanaĢı,  münbit  torpaqları  da  Həftəran  vadisinin 

əbədi  sərvətidir.  Burada  geniĢ  sahələri  əhatə  edən  bağlar,  meĢələr,  əkinlər  min 

illərdir  ki,  yerli  sakinlərin  daimi  dolanacaq  sahəsinə  çevrilib.  Fındıq,  qoz,  alma, 

armud  və  çəyirdəklilər  Həftəran  düzündə  xüsusilə  geniĢ  yayılıb.  Xatırladaq  ki, 

akademik  V.D.Hacıyevin  tədqiqatları  əsasında  Zaqatala-Lahıc  fiziki-coğrafi 



72 

 

rayonunda alp landĢaft qurĢağında 309, subalpda 860, meĢə-çəməndə 846 və meĢə 



qurĢağında 1414 bitki növü qeydə alınmıĢdır [369; 370]. Qəbələ və Qırlartəpədən 

əldə olunan arxeoloji tapıntılar göstərir ki, yerli sakinlər hələ qədim zamanlardan 

baĢlayaraq meyvəçilikdən geniĢ surətdə yararlanıblar. Əfsuslar olsun ki, XX əsrin 

son  onilliklərindən  baĢlayaraq  təbiətdən  istifadə  balansı  pozulduğundan  Həftəran 

çökəkliyindəki  sıx  meĢələr  və  bağlar  baĢdan-baĢa  qırılaraq  məhv  edilib.  Özü  də 

təbiətə  bu  cür  dağıdıcı  münasibət  təkcə  Həftəran  düzənliyində  deyil,  bütövlükdə 

BaĢ suayrıcından cənuba doğru olan ərazilərin hamısına aiddir. Bu isə nəticə etibarı 

ilə  ərazinin  iqliminə,  su  ehtiyatlarının  azalmasına,  təhlükəli  sellərin  və  istilərin 

artmasına, eroziya və uçqunların intensiv xarakter almasına səbəb olub. 

Qədim  Girdiman  vilayətinin  Sanqalan,  QuĢencə  və  Ġvanovka  yaylaları  da 

daxil  olmaqla  Həftəran  çökəkliyindən  baĢlayaraq  Qaraməryəm  tirəsinədək  olan 

əraziləri dəmyə əkinçilik üçün əlveriĢli ərazilərdir. Coğrafi ədəbiyyatda Acınohur-

Ceyrançöl  öndağlığı  fiziki-coğrafi  rayonu  kimi  tanınan  bu  yerlərdə  taxılçılıq 

xüsusilə  yüksək  inkiĢaf  edib.  ġərqdə  Ağsuçayadək  davam  edən  bu  ərazinin 

relyefinin  mütləq  yüksəkliyi  200  m-lə  700-1000  m  arasında  dəyiĢir.  Əsasən 

asimmetrik  quruluĢlu  alçaqdağ  tirələrindən  və  onların  arasında  olan  sinklinal 

quruluĢlu çökəkliklərdən, habelə yüksək düzənliklərdən ibarətdir [18, 8]. Ərazidə 

yerüstü  Ģirin  su  ehtiyatları  azdır.  Odur  ki,  su mənbəyi  kimi  baĢlıca  olaraq həmin 

əraziləri kəsən tranzit çaylardan istifadə olunur. Ərazinin iqlimi quraq olduğundan 

orada  bağçılığı  inkiĢaf  etdirmək  o  qədər  də  əlveriĢli  deyil.  Bu  baxımdan  təkcə 

üzümçülük  istisnalıq  təĢkil  edir.  Yəni,  həmin  ərazilərdə  indi  olduğu  kimi,  lap 

qədim  zamanlarda  da  geniĢ  və  məhsuldar  üzüm  bağları  olub.  Ona  görə  də 

taxılçılıqla  yanaĢı,  üzümçülük  və  Ģərabçılıq  da  yerli  əhalinin təsərrüfat həyatında 

olduqca mühüm yer tutub. 

Arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  müəyyən  edilmiĢdir  ki,  Acınohur-

Ceyrançöl öndağlığı, daha konkret desək Həftəran çökəkliyi ilə Qaraməryəm tirəsi 

arasındakı  yaylalar  həm  aran,  həm  də  dağlıq  ərazilərlə  müqayisədə  tarixən  daha 

erkən  məskunlaĢıbdır.  Bu  ərazi  həyatın  intensivliyi  və  uzunmüddətli  olması  ilə 

ətraf  ərazilərdən  ciddi  surətlə  seçilir.  Bu  da  sözsüz  ki,  hər  Ģeydən  öncə  ərazinin 

ibtidai  insanların  yaĢaması  üçün  əlveriĢli  təbii  imkanlara  malik  olması  ilə  izah 

olunmalıdır. 

Yuxarıda qeyd olunduğu kimi, Alazan-Əyriçay fiziki-coğrafi rayonu Ģərqdə 

Girdimançaya  qədər  davam  edir.  ġamaxı  fiziki-coğrafi  rayonu  isə  Ağsuçaydan 

Ģərqə olan əraziləri əhatə edir. Elə isə Girdimançayla Ağsuçay arasındakı ərazilər 

hansı fiziki-coğrafi rayona aid edilməlidir? Təəccüblüdür ki, Azərbaycanın fiziki-

coğrafi rayonlaĢmasına dair ədəbiyyatda bu suala konkret cavab tapmaq mümkün 

deyil.  Fikrimizcə,  Alazan-Əyriçay  fiziki-coğrafi  rayonunun  qərb  sərhədlərini 

Girdimançayadək deyil, Ağsuçayadak götürməklə coğrafi ədəbiyyatdakı bu qeyri-

müəyyənliyə son qoymaq olar. Həmin ərazinin relyefinin, iqliminin, torpaq və bitki 

örtüyünün uyğunluğu da məhz bu cür düĢünməyə əsas verir. 



73 

 

BaĢ  suayrıcından,  habelə  Niyaldağ-Fitdağ  silsiləsindən  və  onların 



ətəklərindən baĢlanğıcını götürən bir sıra çaylar, o cümlədən Ağsu, Sulut, Haram, 

Mücü  və  Basqal  çayları  bu  ərazini  Ģimaldan  cənuba  dəğru  dərin  dərələrə  bölüb. 

Hansı ki, həmin dərələrin vadilərində əsrlər boyu intensiv həyat olub. Bu cəhətdən 

Girdimançaydan  baĢlayaraq  Ģərqə  doğru,  Nüydi-Nuran-Sanqalan  yaylalarınadək 

olan  ərazilər həyat  üçün  xüsusilə  daha  əlveriĢli  olub.  Həmin  ərazilər  əkinçiliyin, 

maldarlığın  və  bağçılığın  inkiĢaf  etdirilməsi  baxımından  olduqca  əlveriĢli  təbii 

imkanlara  malikdir.  Bu  rayonun  dərələrindəki  bulaqlar,  təpələrindəki  yastanlar, 

yamaclarındakı otlaqlar minillər boyu insanlar üçün həyat və məĢğuliyyət mənbəyi 

olub. 

Mərkəzi  aran  rayonu.  Girdiman  vilayəti,  həmçinin,  Acınohur-Ceyrançöl 

öndağlığından  cənuba  doğru  olan  və  müasir  coğrafi  ədəbiyyatda  Mərkəzi  aran 

rayonu  kimi  tamnan  ərazilərin  də  xeyli  hissəsini  əhatə  edir.  Buraya  Türyançayın 

aĢağı axarından Ağsu və Girdiman çaylarının aĢağı axarınadək olan ərazilər, yəni, 

indiki Ağsu, Kürdəmir, Göyçay, Ucar və Zərdab rayonlarının xalq arasında ġirvan 

düzü  kimi  tanınan  əraziləri  də  aiddir.  Girdiman  feodallarının  hərbi-siyasi 

nüfuzunun  güclü  olduğu  dövrlərdə,  hətta,  Küdrü-ġirvan  rayonu  ərazilərinin  də 

xeyli  hissəsi  onların  təsir  dairəsində  olub.  Xatırladaq  ki,  Küdrü-ġirvan  fiziki-

coğrafi  rayonu  bir  sıra  sahələrdə  Mərkəzi  aran  rayonunun  əraziləri  ilə  qovuĢur. 

Ġndiki  Ağsu  rayonunun  Ģərq  hissəsini  əhatə  edən  bu  ərazi  əsasən  Acınohur 

öndağlığının  və  Ləngəbiz  tirəsinin  ətəklərini  əhatə  edir.  Ərazinin  landĢaftı 

yeknəsəq  olub,  əsasən  düzənliklərin  yarımsəhra  kompleksindən,  dağətəyi 

ərazilərdə isə quruçöllərdən ibarətdir. Bu yerlərdən əsasən əkinçilik və qıĢ otlaqları 

məqsədilə istifadə edirlər [164, 43-76]. Daha çox pambıq, qismən də taxıl, üzüm, 

nar,  habelə  quru  subtropik  bitkilər  yayılıb  [18,  182].  Əkinçiliyin  inkiĢafı  burada 

heyvandarlığın da yem təminatında əsaslı rol oynayıb. 

Ərazinin  su  ehtiyatları  olduqca  məhduddur.  Əhali  daha  çox  Ağsu, 

Girdiman, Göyçay və Türyan çaylarının suyundan istifadə edir. Bu çayların hamısı 

yaz və payız mövsümündə daĢaraq ətraf ərazilər üçün sel problemi yaratsa da, yay 

mövsümündə quruyaraq çox vaxt aran ərazilərə gedib çatmır. Beləliklə, Girdiman 

vilayətinin aran əraziləri isti yay mövsümündə həyat və təsərrüfat fəaliyyəti üçün 

əlveriĢli olmayan əraziyə çevrilir [26]. Görünür, bu ərazilərdəki bir sıra iri və  ya 

xırda yaĢayıĢ məntəqələrində həyatın kəsilməsi həm də sərt təbii Ģəraitlə əlaqədar 

olub. 


Ərazinin  torpaq  örtüyü,  flora  və  faunası  da  olduqca  rəngarəngdir.  Bu  da 

sözsüz  ki,  hər  Ģeydən  öncə  ərazinin  ayrı-ayrı  yerlərinin  okean  səviyyəsindən 

yüksəklik  dərəcəsindən  asılıdır.  Yuxarıda  artıq  qeyd  edildiyi  kimi,  burada 

yüksəklik  0  m-dən  3632  m-ə  qədər  dəyiĢir.  Yəni,  əgər  ġirvan  düzündə  və  Kür 

çayına  yaxın  ərazilərdə hündürlük  0-a  bərabərdirsə,  BaĢ  suayrıcında  bu  göstərici 

3632  m-dir.  Əlbəttə,  yüksək  dağlıq  ərazilərlə  orta  və  ya  aran  ərazilərin  təbii 

imkanları  eyni  ola  bilməz  [587].  Əvvəlcə  torpaq  örtüyü  barədə.  TorpaqĢünas 


74 

 

alimlərin fikrincə, ərazinin torpaq örtüyünü aĢağıdakı ardıcıllıqla səciyyələndirmək 



olar: 

1.

 

Alp  və  subalp  çəmənlikləri zonasının  torpaqları.  Buraya  2000-2200 

m-dən  daha  yüksək  olan  ərazilər  aiddir.  BaĢ  suayrıcı  və  ona  bitiĢik  olan  yaylaq 

ərazilərinin  torpaqları  buna  misal  ola  bilər.  Bu  sahələr  əsasən  Ģist  və  qumlu 

süxurlardan  və  möhkəm  təbaĢir  əhəngdaĢından  ibarətdir.  Həmin  ərazilərin  sərt 

iqlimi, Ģiddətli parçalanmaya məruz qalmıĢ sıldırım qayalıqları, dərin və uçurumlu 

yamaclarla  müĢayiət  olunan  dərələri,  daĢlı-çınqıllı  yamacları  torpaq  və  bitki 

örtüyünün əmələ gəlməsi üçün əsla əlveriĢli deyil. Yalnız soyuq Ģimal küləyindən 

qorunan  Cənub  yamaclarda  bitki  örtüyü  görünür.  Torpaqəmələgəlmə  prosesinin 

getdiyi ərazilərdə isə tədricən dağ-çəmən torpaqları formalaĢır [18, 116-117; 632, 

238]. 



2.

 

Dağ-meĢə  zonasının  torpaqları.  Buraya  hündürlüyü  500-700  m-dən 

2000-2200 m-dək olan ərazilərin torpaqları aiddir. Bu torpaqlar da meĢə örtüyünün 

geobotaniki  tərkibindən,  bioiqlim  xüsusiyyətlərindən  və  rütubətlənmə  Ģəraitindən 

asılı olaraq iki qrupa ayrılır: mezofil meĢələr və kserofit seyrək meĢələr. Mezofil 

meĢələr  altında  əsasən  qonur  torpaqlar,  seyrək  meĢələr  altında  isə  qəhvəyi 

torpaqlar əmələ gəlmiĢdir [83; 216]. 

3.

 

Rütubətli və yarımrütubətli subtropik zonanın torpaqları. Bu zonada 



əsasən  dağ-meĢə  sarı,  podzollu  sarı  və  podzollu  sarı  qleyləĢmiĢ  torpaqlar 

yayılmıĢdır. Göyçay, Girdimançay və Ağsuçay hövzəsinin dağ-meĢə sarı torpaqları 

dəniz səviyyəsindən 100-150 m-dən 600-700 m-ə qədər olan yüksəkliklərdə hirkan 

tipli meĢələr altında qeydə alınıb. Çökmə və püskürmə mənĢəli süxurların aĢınma 

materialları  burada  torpaqəmələgətirmənin  əsasını  təĢkil  edir  [18,  127-128;  159]. 

Mütəxəssislərin  fikrincə,  podzollu  sarı  qleyli  torpaqlar  daha  çox  qrunt  sularının 

səthə yaxın olduğu sahələrdə, yəni, yüksək rütubətlənmə Ģəraitində əmələ gəlib. Bu 

torpaqlar  üçün  qalın  olmayan  humus  qatı  (15-18  sm),  açıq-qəhvəyi,  alt  qatlara 

doğru isə sarımtıl rəng səciyyəvidir. Belə torpaqlar subtropiklər və tərəvəz bitkiləri 

yetiĢdirilməsi üçün olduqca əlveriĢlidir [18, 128]. 



4.  Quru  subtropik  çöl  və  yarımsəhra  zonasının  torpaqları.  Ġllik  orta 

temperaturun  12-14,5°  olduğu  bu  ərazilərdə  torpaqəmələgəlmə  iki  fazalı  bioloji 

mərhələdə  gedir.  Fəal  faza  yaz  və  payız  dövrlərini  əhatə  edir.  Bu  dövrdə 

mütəxəssislərin  fikrincə,  torpaqda  humusun  toplaĢması  intensivləĢir,  torpaqdaxili 

aĢınma  sürətlənir,  gilli  minerallar  və  dəmir  birləĢmələri  artır  və  s.  Ġkinci  fazada, 

yəni,  isti  yay  dövründə  isə  karbohidratların  torpaqda  çökməsi  artır,  ellüvial 

karbonat qatı formalaĢmaqda davam edir, aĢınma zəifləyir və s. Quru subtropik çöl 

və yarımsəhra zonasında əsasən dağ-boz-qəhvəyi (Ģabalıdı), dağ qaratorpaqları və 

yarımsəhra xarakterli çəmən-boz torpaqlar, eləcə də bataqlıq, çəmən-bataqlıq Ģoran 

torpaqlar və qumsallıqlar inkiĢaf etmiĢdir [18, 128-129]. 

Göründüyü  kimi,  coğrafi  qurĢaqlardan  asılı  olaraq  yüksəklikdən  aĢağıya 

doğru  (yəni,  3632  m-dən  0-a  doğru)  iqlim  dəyiĢdikcə,  torpaq  örtüyü  də  tədricən 



75 

 

dəyiĢir.  Buna  müvafiq  olaraq,  əlbəttə  ərazinin  florası  da  dəyiĢikliyə  məruz  qalıb 



[632,  210-230].  Məsələn,  1800-2000  m-dən  baĢlayaraq  2200-2400  m-dək  olan 

yüksəkliklərdə,  konkret  olaraq  BaĢ  suayrıcı  və  ona  bitiĢik olan  yaylaq  ərazilərdə 

əsasən  müxtəlif  ot  bitkiləri  geniĢ  yayılıb.  Alp  çəmənliklərin  formalaĢmasında 

soğankimilərin  və  yumruköklülərin  də  öz  yeri  var.  Zəncirotu,  qaytarmaotu, 

zınqırovotu, bulaqotu, Ģabdar, iĢıqotu, Qafqaz zirəsi və bu kimi spesifik ot növləri 

alp  çəmənliklərin  yaraĢığına  çevrilib.  Dağ  çəmənlərində  otlar  adətən  qısaboylu, 

çiçəkləri isə iri və iĢıqsaçan olur [18, 150-152; 369; 370; 632, 222-226]. Onların 

əksəriyyətindən dərman bitkisi kimi xalq təbabətində geniĢ istifadə olunur. 

Subalp  və  alp  qurĢaqdan  aĢağıda  dağüstü-kserofit  qurĢaq  baĢlayır.  Bu 

qurĢaq  təqribən  1200-1600  m hündürlüyə  malik  əraziləri  əhatə  edir  və  daha  çox 

qayalıq və yarğanlardan ibarət olmaqla Ģiddətli eroziyaya məruz qalıb. Odur ki, bu 

qurĢağın  bitki  örtüyü  də  zəif  və  epizodikdir.  Daha  çox  fiqan  tipli  yastıqcalılara, 

tikanlı yastıqcalılara və radial qol-budağa malik tikanlı kollara təsadüf olunur [632, 

222]. 


Girdiman  vilayəti  ərazilərinin  xeyli  hissəsini  meĢələr  tutur.  Bunun 

içərisində həm dağ meĢələri, həm də düzənlik meĢələri var. Dağ meĢələri  əsasən 

BaĢ  suayrıcının  Cənub  yamacındadır.  Bu  meĢələrdə  palıd,  fısdıq,  vələs,  çökə, 

qovaq, ağcaqovaq, qarağac, qızılağac, gövrüc, arçan, qoz, yalanqoz, quĢarmudu, cır 

albalı, cır alma, alça, zoğal, əzgil, yemiĢan və s. ağac növləri geniĢ yayılıb. Həmin 

ağac  növlərinə,  eynilə  Alazan-Həftəran  çökəkliyinin  meĢələrində  də  rast  gəlmək 

olur [588]. 

Bəhs edilən ərazinin lap  qədim zamanlardan baĢlayaraq insanlar tərəfindən 

məskunlaĢmasında sözsüz ki, meĢə ehtiyatlarının bol olması da az rol oynamayıb. 

Bəli, meĢələr minilliklər boyu insanlar üçün həm sığınacaq, həm də dolanacaq yeri 

olub.  Yəni,  Cənub  yamacın  və  Həftəran  vadisinin  meĢələrində  yetiĢən  meyvə  və 

giləmeyvələr  minilliklər  boyu  nəinki  yerli  sakinlərin,  hətta  bazarın  da  tələbatını 

ödəmiĢdir. 

MeĢə və səhra qurĢaqları arasında bir növ keçid zonası olan meĢə-bozqırlar, 

yaxud da arid seyrək meĢələr də son illərin təlatümləri nəticəsində, nəinki daha da 

seyrəlib,  hətta  bir  sıra  yerlərdə  baĢdan-baĢa  məhv  edilib.  Bu  cəhətdən  Göyçay-

Əlciyançay arasındakı bozqır yaylalardakı saqqız-ardıc meĢələri də istisnalıq təĢkil 

etmir.  Məlumat  üçün  bildirək  ki,  arid  seyrək  meĢələrdə  dominantlardan  savayı, 

qaratikan,  nar,  dağdağan,  murdarça,  cağan  və  s.  ağac  növlərinə  də  rast  gəlinir. 

Bozqır  yaylalarda  və  onların  ətəklərində,  həmçinin,  müxtəlif  növlərdən  olan 

yovĢan  bitkilərinə,  habelə  tərkibində  efir  yağı,  alkaloid  və  rəng  maddələri  olan 

bitkilərə də təsadüf olunur [18, 139; 632, 215-222]. 

Acınohur-Ceyrançöl  öndağlığından  və  Qaraməryəm  tirəsindən  cənubda  - 

ġirvan düzü ərazisində əsasən yarımsəhra mühiti üçün səciyyəvi olan bitki örtüyü 

yayılıbdır. Adətən, bu cür bitki örtüyü dəniz səviyyəsindən 200-500 m yüksəkliyə 

qədər olan ərazilərdə davam edir. Aran ərazilərdə iqlimin rütubətlilik dərəcəsindən 



76 

 

və  qrunt  sularının  səviyyəsindən  asılı  olaraq  ayrı-ayrı  lokal  yerlərdə meĢə-bozqır 



və meĢə bitkilərinə də təsadüf olunur. Bütövlükdə isə, yarımsəhra yerlər üçün daha 

çox  yarımkol  bitki növləri  xarakterikdir.  Ətraf rayonların əhalisinin  qıĢlaq  sahəsi 

kimi  istifadə  etdiyi  bu  ərazilərdə  xüsusilə  geniĢ  yer  alan  yovĢanlıq  və 

yarımkolluqlar mal-qara üçün çox əlveriĢlidir [18, 137-138; 632, 212-213]. 

Girdiman vilayəti ərazilərinin iqlimi, torpaq örtüyü və florası kimi, faunası 

da  olduqca  zəngin  və  rəngarəngdir.  Bu  ərazidə  aparılan  arxeoloji  axtarıĢlar 

nəticəsində  aĢkar  edilən  çoxsaylı  at, it,  qoyun,  qaban, keçi  sümükləri hələ  2000-

7000  il  bundan  öncə  ərazinin  faunasının  kifayət  qədər  zəngin  olduğundan  xəbər 

verir.  Maraqlıdır  ki,  Azərbaycan  ərazisində  ilk  dəfə  Qırlartəpədə  cüyür  sümüyü 

tapılıb [250, 51]. Arxeoloqlar tərəfindən aĢkar edilmiĢ qədim at, it, maral fiqurları 

da ərazinin qədim faunası barədə çox Ģey deyir. Uzunboylardan tapılmıĢ daĢ cam 

üzərindəki ov səhnəsi bu baxımdan böyük maraq doğurur. Hansı ki, həmin camın 

üzərində  maral,  tur,  dağ  keçisi,  qaban  və  canavar  kimi  vəhĢi  heyvanların  qaçıĢ 

səhnəsi təsvir olunub [50, 282]. 

Aparılan  müĢahidə  və  tədqiqatlar  göstərir  ki,  ərazinin  faunasının 

rayonlaĢması  da  hər  Ģeydən  öncə  iqlim  və  bitki  örtüyünə  müvafiqdir.  Belə  ki, 

yüksək dağlıq ərazilərdə, subalp və alp çəmənliklərdə Dağıstan turu, dağ kəli, dağ 

keçiləri  daha  geniĢ  yayılıb.  DovĢan  və  tülküyə  az-az  hallarda  rast  gəlinir.  Yay 

müddətində yaylaqlara mal-qara gələndə, sürülərin ardınca canavarlar da bu yerlərə 

ayaq açır [632, 238]. 

Yaylaqlardan  və  sıldırım  qayalıqlardan  aĢağı,  meĢə  zonasına  endikcə 

təbiətin digər komponentləri kimi, fauna da dəyiĢir. Burada Qafqaz maralı, cüyür, 

qaban, qonur ayı, meĢə piĢiyi, porsuq və müxtəlif növ quĢlar xüsusilə geniĢ yayılıb. 

MeĢə  və  vadilərdən  axan  qara  sularda  farel  balığına  da  rast  gəlinir  [632,  239]. 

Dağətəyi  meĢə  və  kolluqlarda  fauna  demək  olar  ki,  dəyiĢilmir.  Yəni,  meĢə 

zonasında yayılan bütün növ heyvan və quĢlara burada da rast gəlmək mümkündür. 

Sadəcə  olaraq  bu  ərazilərdə  canavar,  çaqqal,  porsuq,  kirpi,  dovĢan  daha  çoxdur. 

QuĢlardan  qırqovul,  kəklik  və  turac  bu  yerlərin  bəzəyinə  çevrilib.  Düzənlik  və 

yarımsəhra ərazilərdə əsasən ceyran, tülkü, porsuq, çaqqal və çoxsaylı quĢ növləri 

rayonlaĢıb [632, 240-241]. Su hövzələrindəki qamıĢlıq, kolluq və meĢələrdə tək-tək 

hallarda qabana rast gəlinir. Əfsuslar olsun ki, son illər meĢələrə olan vandalcasına 

münasibət  heyvanat  aləminin  artmasına  və  yayılmasına  da  ciddi  əngəl  olub.  Nə 

qədər  acınacaqlı  olsa  da,  təbiəti  qoruyanlardan  çox,  ondan  qeyri-qanuni  yollarla 

qazanc əldə etməyə can atanlar var. 

Ərazinin təbii-coğrafi xarakteristikası deməyə əsas verir ki, qədim Girdiman 

vilayəti bir çox özəllikləri, daha doğrusu, rəngarənglikləri baxımından həqiqətən də 

Azərbaycanın  digər  fiziki-coğrafi,  iqtisadi  və  inzibati  ərazi  vahidlərindən  xeyli 

dərəcədə  fərqlənir.  Bu  isə,  əlbəttə,  həmin  ərazidə  əhalinin  məskunlaĢma 

dinamikasında öz əksini tapmaya bilməzdi. Belə ki, ərazinin cənubunda isti iqlim, 

susuzluq  və  torpaqların  zaman-zaman  ĢoranlaĢmaya  meyilli  olması,  Ģimalda  isə 



77 

 

sərt dağlıq relyef, yağıntıların çoxluğu, qıĢın nisbətən uzun keçməsi, əhalinin təbii 



Ģəraitə uyğun olaraq mövsümi surətdə arandan yaylağa, yaylaqdan arana intensiv 

miqrasiyası, daha sonra isə oturaq həyat üçün xüsusilə əlveriĢli olan orta zonada, 

yəni,  Hacıhətəmli,  Ġvanovka,  QuĢencə,  Nüydi  və  Sanqalan  yaylaları  ərazisində 

cəmləĢməsi ilə nəticələnib. Hansı ki, e.ə. V minillikdən etibarən Girdiman vilayəti 

ərazisinin  məhz  bu  hissəsi  ilkin  olaraq  məskunlaĢıb.  Orada  aĢkar  edilmiĢ  qədim 

yaĢayıĢ  yeri  və  nekropolların  sıxlığı  bu  barədə  aydın  təsəvvür  yaradır.  Eramızın 

əvvəllərindən  etibarən  Girdiman  ərazilərində  əhalinin  məskunlaĢma  arealında 

əsaslı  dəyiĢiklik  və  yenilik  meydana  gəlir.  Belə  ki,  III-V  əsrlərdən  baĢlayaraq 

Həftəran  vadisindən  Ģimala  doğru  olan  dağətəyi  ərazilərdə  yeni-yeni  yaĢayıĢ 

məskənləri  salınır.  Bu  barədə  kitabın  sonrakı  fəsillərində  yeri  gəldikcə  söhbət 

açılacaqdır. 

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə