AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə7/40
tarix06.07.2017
ölçüsü5.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   40

III FƏSĠL 

 

GĠRDĠMAN ƏRAZĠLƏRĠNĠN TƏBĠĠ-COĞRAFĠ ġƏRAĠTĠ VƏ 

ƏHALĠNĠN MƏSKUNLAġMA DĠNAMĠKASI 

 

Yuxarıda  artıq  qeyd  olunduğu  kimi,  Girdiman  əraziləri  erkən  mərhələdə 

Ģimalda BaĢ Qafqaz silsiləsinədək, qərbdə Göyçay, Ģərqdə Ağsu, cənubda isə Kür 

çayınadək  olan  əraziləri  əhatə  edirdi.  Göründüyü  kimi,  bu  ərazi  özünün  təbii-

coğrafi  xüsusiyyətləri  baxımından  spesifik  bir  rayondur.  Fikrimizcə,  Girdiman 

ərazilərinin özəlliyi hər Ģeydən öncə, onun həm aran, həm dağlıq, həm də dağətəyi 

əraziləri özündə birləĢdirməsindədir. Hansı ki, ta qədim zamanlardan baĢlayaraq bu 

və ya digər ərazinin məskunlaĢması üçün ilkin amillərdən biri kimi dağlıq, dağətəyi 

və aran ərazilərin yanaĢı olması heç də az əhəmiyyət daĢımamıĢdır. Yəni, qədim 

insanlar  nə  qədər  ki,  özlərinə  münasib  Ģərait  qurmaq  vərdiĢlərinə 

yiyələnməmiĢdilər,  təbiidir  ki,  onlar  daha  çox  məhz  ətraf  mühitin  təbii-ilkin 

imkanlarından  yararlanmaqla  ömür  sürmüĢlər.  Bu  mənada yayda  dağ,  qıĢda aran 

ərazilər  onlar  üçün  bir  növ  təbii  sığınacağa  çevrilib.  Beləliklə,  qədim  insanlar 

özlərinə  əlveriĢli  mikromühit  yaratmaq  vərdiĢlərinə  yiyələnənədək  olan  uzun  bir 

tarixi  dövr  ərzində  daha  çox,  məhz  təbii-ilkin  reallıqlara  uyğun  həyat  tərzi 

yaĢayıblar [313; 564]. Əslində, əsrlər boyu davam edən köçəriliyin kökünü də elə 

burada axtarmaq gərəkdir. 

Mütəxəssislərin  fikrincə,  əhalinin  məskunlaĢması  dedikdə  insanların 

yaĢaması üçün zəruri olan Ģəraitin məcmusu nəzərdə tutulur. Burada həm bioloji, 

həm coğrafi, həm sosial, həm də iqtisadi amillərin hər birinin özünəməxsus yeri və 

rolu olubdur [18, 206]. Bir sözlə, əhalinin və ərazinin məskunlaĢması kifayət qədər 

mürəkkəb ictimai hadisə olmaqla çoxlu, həm də biri digəri ilə sıx surətdə əlaqəli 

olan təbii, tarixi, iqtisadi və sosial proseslərlə əlaqəlidir. Beləliklə, məsələ tək-tək 

fərdlərin  bu  və  ya  digər  yerdə  yaĢaya  bilməsindən  deyil,  bütövlükdə  təbii 

komplekslərin elə vahidliyindən gedir ki, orada insanların birlik halında yaĢaması 

və fəaliyyət göstərməsi üçün kifayət qədər əlveriĢli Ģərait olsun. Əlbəttə, bu zaman 

bütün proseslər  bu  və  ya  digər  ərazidə,  yəni  konkret ətraf  mühit  daxilində gedir. 

Odur  ki,  əhalinin  məskunlaĢması  da hər  Ģeydən  öncə məhz  ətraf  mühit  daxilində 

baĢ verir. Bu mənada təbii-coğrafi Ģərait bütün dövrlərdə insanların özünə yaĢayıĢ 

rayonu seçmələrində və nəhayət, məskən salmalarında olduqca mühüm rol oynayıb 

və  bu  gün  də  belədir.  Təsadüfi  deyildir  ki,  elə  indinin  özündə  də  Ġsmayıllı  və 

Qəbələ rayonlarının bir sıra kəndlərinin sakinləri qıĢ düĢəndə öz mal-qarasını Ağsu 

və Kürdəmir rayonları ərazisindəki qıĢlaqlarda bəsləyirlər. Ağsu, Kürdəmir, Ucar 

və Zərdab rayonlarının sakinləri isə yay dövründə mal-qaranı Ġsmayıllı və Qəbələ 

rayonları  ərazisindən  keçirərək  BaĢ  Qafqaz  silsiləsindəki  yaylaqlara  çıxarırlar. 

Əsasən  Babadağ  və  Qovdağ  silsiləsinin  yastan  və  yamaclarından  ibarət  olan  bu 

yaylaqlarda həyat çox da davam etmir. 


64 

 

Məlumat  üçün  bildirək  ki,  BaĢ  suayrıcı  AbĢeron  yarımadasından  Taman 



yarımadasınadək cənub-Ģərqdən Ģimal-qərbə doğru 1500 km məsafədə uzanan BaĢ 

Qafqaz dağ sisteminin Azərbaycan ərazisinə düĢən kiçik bir hissəsidir. BaĢ suayrıcı 

3632  m  yüksəklikdən  baĢlayaraq  cənuba  və  Ģərqə  doğru  alçalır.  Silsilənin  Ģərq 

yamacları Sumqayıt  və Pirsaat çayları, cənub  yamacları isə Göyçay  və Girdiman 

çayları,  habelə  onlara  qovuĢan  çoxsaylı  xırda  qollar  vasitəsilə  dərin  dərələrə 

parçalanıb. Mütəxəssislərin fikrincə, ərazinin relyefi onun geoloji inkiĢaf tarixi ilə 

sıx əlaqədardır [36; 122, 82]. Məlumat üçün bildirək ki, BaĢ suayrıcıdan Alazan-

Həftəran  çökəkliyinədək  olan  dağlıq  və  dağətəyi  ərazinin  geoloji  cəhətdən 

öyrənilməsi  istiqamətində  artıq  uzun  illərdir  ki,  səmərəli  tədqiqat  iĢləri 

aparılmaqdadır.  Bu  cəhətdən  R.Q.Sultanovun  [618,  44-52],  Ə.ġ.ġıxalibəylinin 

[661],  N.K.Kərəmovun  [122],  B.A.Budaqovun  [340]  və  bir  çox  qeyrilərinin 

tədqiqatlarını yada salmaq yerinə düĢərdi. Aparılan elmi araĢdırmalar əsasında belə 

nəticəyə  gəlinmiĢdir  ki,  Böyük  Qafqazın  Azərbaycan  ərazisi  Paleozoy  və  Tiras 

dövründə  baĢdan-baĢa  dəniz  olmuĢdur  [36;  122,  82].  Yalnız  Orta  Aalendən 

etibarən  BaĢ  suayrıcında,  ġahdağda  və  yan  silsilələrdə  quru  parçaları  əmələ 

gəlməyə baĢlayıb. Bayosda dəniz bir qədər də dayazlaĢıb. Bu mənada geoloqların 

silsilənin  cənub  yamacında,  xüsusilə  də  Gəndobçay  və  Axoxçay  hövzəsində, 

habelə  Talıstan  kəndi  yanında  üzə  çıxan  porfirit  və  tufobrekçyaları  bayosa  aid 

etmələri də təsadüf hesab edilə bilməz. Xatırladaq ki, Vəndam zonasında da bayosa 

aid vulkanik materialların olduğu məlumdur [122]. Ümumiyyətlə götürüldükdə isə, 

bu  ərazidə  dağ  əmələgəlmə  prosesinin  Aalenin axırından  və  bayosdan  baĢlandığı 

güman  edilir.  Geoloqların  fikrincə,  Orta  Yuranın  axırından  baĢlayaraq  Böyük 

Qafqazın  hər  yerində  qurunun  qalxması,  dənizin  isə  çəkildiyi  güman  olunur. 

Beləliklə,  dəniz  ancaq  geosinklinalların  ən  dərin  yerində  qalır.  Alt  TəbaĢir 

dövrünün sonlarında və Üst TəbaĢirin baĢlanğıcında quru sahələr getdikcə daha da 

artır. Bu dövrdə Vəndamətrafı ərazilərdə qalxma  prosesinin daha intensiv getdiyi 

bildirilir. Paleotsenin ortalarında quru sahəsi daha da artır, dəniz isə yalnız Alazan-

Əyriçay çökəkliyində qalır [122, 83]. Daha sonrakı dövrdə, xüsusilə də dördüncü 

dövrdə ərazinin relyefində, iqlimində kəskin dəyiĢikliklər olmuĢ, çökmə və qalxma 

hadisələri isə baĢ verməkdə davam etmiĢdir. Geoloqların fikrincə, Böyük Qafqazda 

dağlıq  relyef  sarmatda  yaranmıĢdır.  O  vaxtdan  keçən  dövr  ərzində  baĢ  verən 

uzunmüddətli  və  fasiləsiz  qalxmalar, aĢınmalar  və  çökmələr nəticəsində nəhayət, 

indiki relyef formalaĢmıĢdır [122, 83]. 

Alimlərin hesablamalarına görə, Böyük Qafqaz dağları il ərzində təqribən 1 

sm-ə qədər qalxır. Bu ərazidə zəlzələlərin, qalxma və çökmə hadisələrinin tez-tez 

baĢ  verməsi də xeyli  dərəcədə  dağ əmələgəlmə  prosesinin davam  etməsi  ilə  izah 

olunur.  TanınmıĢ  coğrafiyaĢünas  alim  Ə.ġ.ġıxəlibəyliyə  görə,  Böyük  Qafqazın 

cənub  yamacında  ən  cavan  çöküntü  layları  da  elə  məhz  Göyçayın  sağ  qolu  olan 

Vəndamçaydan Filfilliçayadək olan ərazilərdir [661]. 


65 

 

Böyük  Qafqazın  Azərbaycan  hissəsi  kifayət  qədər  geniĢ  bir  ərazini  əhatə 



edir  və  onun  fiziki-coğrafi  cəhətdən  rayonlaĢdırılması  məsələsi  bir  sıra 

tədqiqatçıların  maraq  dairəsində  olub.  N.V.Fiqurovskinin,  A.F.Lyaster  və 

B.F.Çursinin, B.F.Dobrıninin, N.A.Solntsev və Ġ.V.Vasilyevanın, Ə.M.ġıxlinski və 

Ġ.V.Zavriyevin,  Ġ.S.Səfərov,  N.A.Qvozdetski  və  A.Y.Fedinanın,  N.K.Kərəmov, 

B.Ə.Budaqov,  Q.K.Gül,  M.A.Müseyibov  və  M.Ə.Süleymanovun  tədqiqatları  bu 

cəhətdən maraq doğurur [222, 91]. Xatırladaq ki, ərazinin fiziki-coğrafi baxımdan 

rayonlaĢmasını  verərkən  Ġ.V.Fiqurovski  bioiqlim  və  relyef  xüsusiyyətlərini, 

V.F.Dobrınin  relyef,  iqlim  və  bitki  örtüyünün  xarakterini,  N.A.Solntsev  və 

Ġ.V.Vasilyeva 

zonal-provinsional-genetik 

prinsipləri, 

Ə.M.ġıxlinski 

və 

V.Q.Zavriyev  relyef,  iqlim,  su,  torpaq,  bitki  örtüyü  və  heyvanat  aləmi  ilə  bağlı 



faktorları,  Ġ.S.Səfərov  iqlim,  bitki  örtüyü  və  ərazidə  kənd  təsərrüfatının 

ixtisaslaĢması  ilə  bağlı  amilləri,  N.K.Kərəmov  ayrı-ayrı rayonların təbii  Ģəraitinin 

kompleks  xarakteristikasını,  Q.Gül  və  M.A.Müseyibov  fiziki-coğrafi  amilləri  və 

geomorfoloji  xüsusiyyətlərini  əsas  götürmüĢdür  [222,  91].  Rəngarəng  relyefi, 

torpaq  örtüyü,  bitki  və  heyvanat  aləmi  ilə  fərqlənən  bu  ərazi  tədqiqatçıların  bir 

qismi  tərəfindən  müstəqil  inzibati-coğrafi  rayon  kimi  təqdim  olunsa  da,  əksər 

mütəxəssislər onu məkrəzi-çöl, yaxud da Acınohur-Ceyrançöl zonasına aid ediblər 

[222,  91-92].  Məsələn,  N.K.Kərəmov  1956-cı  ildə  dərc  etdirdiyi  məqalələrindən 

birində bu ərazini relyefi, geoloji və geomorfoloji xüsusiyyətləri, hətta tektonikası 

etibarı ilə biri digərindən xeyli dərəcədə fərqlənən 7 vahidə bölüb. N.K.Kərəmovun 

1958-ci 

ildə  çapdan  çıxan  və  Azərbaycan  ərazisinin  fiziki-coğrafi 

rayonlaĢdırılmasına həsr  edilən məqaləsində isə respublika  ərazisi  bütövlükdə  21 

rayona,  20  yarımrayona,  o  cümlədən  Böyük  Qafqaz  sahəsi  9  rayona  və  11 

yarımrayona bölünüb [465, 91-101]. Fikrimizcə, N.Kərəmovun bu bölgüsü heç də 

ideal  bölgü  deyildir.  Belə  ki,  həmin  bölgüdə  ayrı-ayrı  rayon  və  yarımrayonların 

təbii-coğrafi  sərhədləri  heç  də  dəqiq  göstərilməyib  və  bu  səbəbdən  də  onların 

ərazisi  bir  sıra  hallarda  üst-üstə  düĢür.  Maraqlıdır  ki,  N.Kərəmovun  bölgüsündə 

göstərilən  fiziki-coğrafi  rayonlardan  beĢinin  bu  və  ya  digər  dərəcədə  Girdiman 

vilayəti  ərazilərinə  aidiyyatı  vardır.  Bunlar  aĢağıdakılardır:  1.  Yüksək  dağlıq 

rayonu; 2. Cənub yamac rayonu; 3. Alazan-Həftəran vadisi rayonu; 4. ġəki-Qəbələ 

öndağ rayonu; 5. Basqal-ġamaxı rayonu. Həmin rayonlardan da üçünün Girdiman 

vilayəti  ərazilərinə  bilavasitə  aidiyyatı  vardır.  Hansı  ki,  həmin  rayonlar  ən  yeni 

coğrafi  ədəbiyyata  «Zaqatala-Lahıc»,  «Alazan-Əyriçay»  və  «Basqal-ġamaxı» 

fiziki-coğrafi rayonları kimi daxil edilib. Xatırladaq ki, sonrakı illərin tədqiqatları 

nəticəsində bu bölgü müəyyən dəyiĢikliklərə məruz qalmıĢdır [35; 531]. 



Zaqatala-Lahıc  fiziki-coğrafi  rayonu  (buna  Cənub  yamac  rayonu  da 

deyilir). Məlumat üçün bildirək ki, bu rayon Ģimalda Dağıstan, qərbdə və Ģimali-

qərbdə  Gürcüstan,  cənubda  Alazan-Həftəran  vadisi,  Ģərqdə  Girdimançay,  Ģimali-

Ģərqdə  isə  Quba  və  Qusar  rayonları  ilə  həmsərhəddir.  Uzunluğu  220  km  olan 

Cənub yamac 500 m-dən - 3000 m-dək yüksəkliyə malik olan əraziləri əhatə edir. 



66 

 

Ərazinin  eni  təqribən  20-35  km  arasında  dəyiĢir  [661,  31].  Mütəxəssislərin 



fikrincə,  bu  ərazi  təbii  minerallarla  olduqca  zəngindir  [590].  Məsələn, 

A.N.Salovkinə görə, ümumiyyətlə, cənub-Ģərqi Qafqazda süxur  əmələ gətirən 70-

dən artıq mineral növü mövcuddur. Hansı ki, bu süxurların hamısı dağ əmələgəlmə 

prosesində iĢtirak edir [615]. 

Zaqatala-Lahıc coğrafi rayonunun Azərbaycan hissəsi yüksək və orta dağlıq 

qurĢaqdan  ibarət  olmaqla  Alazan-Həftəran  vadisinə  doğru dikdir.  Burada  yüksək 

dağlıq  qurĢaq  daha  çox  dar  dərələr,  uçurumlar,  ĢiĢ  qayalı  zirvələr  və  çılpaq 

yamacların  olması  ilə  diqqəti  cəlb  edir  [123].  BudaqlanmıĢ  ĢiĢ  təpələr  və 

suayrıcının özü bir sıra hallarda o dərəcədə sərtdir ki, onu aĢıb keçmək çox böyük 

çətinlik  doğurur.  BaĢ  suayrıcından  əsasən  cənub-qərb  istiqamətində  axan  çaylar 

yamacın relyefini kəskin surətdə dəyiĢmiĢ və onu eninə dar dərələrə parçalamıĢdır. 

Bu  səbəbdən  də  orada  cənubi-qərb  istiqamətində  uzanan  çayların  və  axar 

süxurların eroziya fəaliyyəti nəticəsində əmələ gəlmiĢ dərin dərələr vasitəsilə eninə 

ayrılan  (köndələn)  sıra  dağlar  vardır.  Onlardan  da  hər  birinin  özünün  suayrıcı 

mövcuddur  [122,  87].  Köndələn  sıra  dağlar  arasından  axan  çayların  əksəriyyəti 

astanalı  və  Ģəlaləlidir.  Mütəxəssislərin  fikrincə,  ərazinin  indiki  relyefinin 

formalaĢmasında həmin çayların da əhəmiyyətli dərəcədə rolu olubdur. 

Cənub  yamacın dikliyi və  oraya düĢən yağıntıların çoxluğu (təqribən 1000 

mm-ə  yaxın)  təbiidir  ki,  axar  suların  fəaliyyətini,  xüsusən  də  onların  dağıdıcı 

təsirini  daim  artırır.  Mütəxəssislərin  fikrincə, Cənub  yamacda  dağlıq  qurĢağın  ən 

geniĢ yerlərindən biri Qəbələ və Ġsmayıllı Ģəhərləri meridianlarıdır. Burada dağlar 

əksər yerlərdə cənuba doğru itibucaq altında alçalır. Dağların ən hündür nöqtələri 

isə suayrıcında və ya ona yaxın yerlərdədir. 

Girdimançayla  Ağsuçay  arasında  Cənub  yamaca  paralel  uzanan  Niyaldağ-

Fitdağ  silsiləsi  yerləĢir.  Hündürlüyü  2320  m-ə  çatan  bu  silsilə  Girdimançay  və 

Ağsuçay arasında suayrıcı funksiyası daĢıyır. Niyaldağ silsiləsi Ģərqdə Ağsuçayın 

mənbəsinədək,  qərbdə  isə  Vəndamçay  yaxınlığınadək  davam  edir.  Bu  silsilə 

Göyçay  və  Girdiman  çaylarının  qolları  ilə  Ģimaldan  cənuba  doğru  yerbəyerdən 

kəsilərək  parçalanmıĢdır  [122,  89].  Mütəxəssislərin  rəyincə,  Niyaldağ  silsiləsi, 

əsasən  vulkan  mənĢəlidir  və  təqribən  195  milyon  il  əvvəl  bu  yerlər  baĢdan-baĢa 

dəniz suları altında olub [84, 44]. 

Niyaldağ silsiləsi ilə BaĢ Qafqaz silsiləsi arasında ona paralel olan Qovdağ 

silsiləsi  durur.  O,  Göyçay  və  Girdiman  çaylarını  bir-birindən  ayırır.  Hündürlüyü 

2440 m olan bu silsilə çox da uzun deyil, lakin yamacları demək olar ki, baĢdan-

baĢa məhsuldar yay otlaqlarından ibarətdir. Orada çoxlu qoyun sürüləri saxlanılır. 

«Qovdağ»  toponiminin  çox  maraqlı  yozumu  var.  Deyilənlərə  görə,  bu  dağın 

yastanından vaxtilə cıdır yeri kimi istifadə olunub. Elə bu səbəbdən də «Qovdağ» 

toponiminin «at çapılan», «at qovulan» dağ mənası bildirdiyini söyləyirlər [84, 46-

47]. 


67 

 

Lahıc çökəkliyi Niyaldağ və BaĢ Qafqaz silsiləsi arasında yerləĢir. Bu ərazi 



oturaq  həyat  üçün  xüsusilə  daha  əlveriĢli  imkanlara  malikdir.  Hələ  erkən  orta 

əsrlərdən tarixi mənbələrdə adı çəkilən Lahıc Girdiman çayının sol sahilində, dəniz 

səviyyəsindən 1000-1100 m yüksəklikdə olan yamacda yerləĢir. Lahıcdan təqribən 

bir  km  Ģimalda  Ximran  kəndi  yerləĢir.  Bir  vaxtlar  dağ  zonasının  iri  yaĢayıĢ 

məntəqələrindən  olan  bu  kənddə  hazırda  cəmisi  8  ailə  yaĢayır.  Ximran  kəndi  və 

onun ətrafı uzun illərdir ki, çox güclü iĢğına məruz qalmaqdadır. Ötən əsrin 50-ci 

illərindən baĢlayaraq Ximran iĢğını xüsusilə aktiv fazaya daxil olub. Oradan axan 

qatı palçıq və daĢ kütləsi Girdimançayadək hərəkət edərək orada sahəsi təqribən 3 

km

2

  olan gətirmə  konusu  yaradıb  [84,  45].  Deyilənlərə görə,  iĢğın materiallarının 



çayın  qarĢısını  kəsdiyi  və  orada  müvəqqəti  olaraq  göl  əmələ  gətirdiyi  vaxtlar  da 

olub.  Ümumiyyətlə,  Ağsuçay  hövzəsi  kimi,  Girdimançay  hövzəsi  də  sürüĢmələrə 

meyillidir.  Keçən  əsrin  70-ci  illərinin  ortalarında  Qaranohur  kəndi  yaxınlığında 

xüsusilə  güclü  dağ  sürüĢməsi  baĢ  verib.  O  zaman  uçqunun, hətta  Girdimançayın 

qarĢısını  kəsəcəyi  barədə  ehtimallar  da  yayılmıĢdı...  Mütəxəssislərin  fikrincə, 

iĢğınlar  adətən  yamacların  yuxarı  hissəsinin  əhəngdaĢı  ilə  örtüldüyü  və  onun 

altında gilli süxurların olduğu yerlərdə baĢ verir. Yağıntıların miqdarı çox olduğu 

vaxtlarda iĢğınlarda xüsusi fəallıq müĢahidə olunur və yeni iĢğın ocaqları yaranır. 

1964-cü  ilin  iyun-avqust  aylarında  orta  illik  normadan  2  dəfə  artıq  yağıntı 

düĢdüyündən  Lahıcın  qərbində  -  Girdimançayın  sağ  sahilində  daha  bir  nəhəng 

iĢğın  əmələ  gəldi.  Elə  həmin  il  Lahıc  yaxınlığındakı  Zarat  kəndində  də  uçqun 

qeydə alınıb. Sonrakı illərdə Varna və Tircan kəndlərində də çox təhlükəli uçqunlar 

baĢ verib. 70-ci illərdən baĢlayaraq Ağsuçay hövzəsi sürüĢmələrin ən fəal rayonuna 

çevrilib.  Ağsu  rayonunun  ən  iri  yaĢayıĢ  məntəqələrindən  olan  Nuran  kəndi  də 

sürüĢmə nəticəsində həyat səhnəsindən getdi. 

Bütün bunları xatırlamaqda məqsəd odur ki, erkən orta əsrlərə aid yaĢayıĢ 

məntəqələri,  nekropollar  və  arxitektura  abidələri  ilə  zəngin  olan  Girdimançay-

Ağsuçay hövzəsi çox ola bilsin ki, əvvəlki əsrlərdə də güclü iĢğınlara məruz qalıb. 

Bu isə həmin abidələrin ən azı bir qisminin izsiz-soraqsız tarix səhnəsindən getdiyi 

barədə düĢünməyə əsas verir. Və çox ola bilsin ki, qədim və orta əsr mənbələrində 

adı  çəkilən  və  bu  günədək  yeri  bəlli  olmayan  bəzi  yaĢayıĢ  məntəqələri,  habelə 

məbəd,  qala  və  istehkamlar  da  belə  acı  taleyin  qurbanı  olub.  Lahıc  qəsəbəsinin 

timsalında bunu indi də aydın görmək mümkündür. Belə ki, qəsəbənin xeyli hissəsi 

Girdiman  dərəsinin,  habelə  Qaban  dağından  gələrək  Girdiman  çayına  qovuĢan 

xırda  çayların  əmələ  gətirdiyi  yarğan  və  uçqunlar  nəticəsində  zaman-zaman 

dağılıb, dağılır və bundan sonra da dağılmaq təhlükəsi altındadır. Görünür, Lahıcın 

vaxtilə  sel-su  altında  qalaraq,  yoxa  çıxması  ilə  bağlı  əfsanələr  də  bu  zəmində 

yaranıb [84, 23]. 



Alazan-Əyriçay  rayonu.  Girdiman  vilayətinin  indiki  Ağsu,  Ġsmayıllı, 

Qəbələ  və  Oğuz  rayonlarının  dağətəyi  hissəsini  əhatə  edən  ərazilərinin  bir  qismi 

coğrafi  ədəbiyyatda  Alazan-Həftəran  vadisi  kimi  tanınır.  Doğrudur,  bu  ərazini 


68 

 

«Alazan-Əyriçay  düzənliyi»,  «Nuxa-Vəndam  dərəsi»,  «Alazan-Nuxa-Vəndam 



dərəsi», «Nuxa-Həftəran ovalığı» və s. kimi də adlandırırlar [122, 90; 37, 7-30, 88-

94].  Bu  adlardan  bəzisi  sözsüz  ki,  geniĢ  mənada,  bəzisi  isə  məhdud  mənada 

iĢlədilir. Əslində isə söhbət Kaxetiya dağlarından Girdiman çayının orta axarınadək 

uzanan  düzənlik  sahədən  gedir.  Məlumdur  ki,  Alazan-Həftəran  vadisi  dağlıq 

qurĢağa paralel olmaqla Ģimal-qərbdən cənub-Ģərqə doğru uzanır. Vadi Ģərqə doğru 

getdikcə daralır  və  Ġsmayıllı  Ģəhəri  meridianında  onun  eni təqribən  5,5 km  təĢkil 

edir.  O,  Ģimaldan  Qafqaz  dağlarının  cənub  ətəklərinin,  cənubdan  isə  Alazan, 

Əyriçay  və  bu  çaylardan  cənubda  yerləĢən  QuĢencə,  QaĢ  və  DaĢüz  alçaq  sıra 

dağları ilə əhatə olunur. Vadinin «Alazan» adlanan hissəsi DaĢağıl çayından qərbə, 

«Həftəran»  adlanan  hissəsi  isə  Ģərqə  doğru  olan  ərazilərdir  [661,  33].  Buradan 

göründüyü kimi, Alazan vadisinin Girdiman ərazilərinə aidiyyatı yoxdur. Həftəran 

vadisi isə demək olar ki, bütünlüklə qədim Girdiman əraziləridir. 

Vadinin  Ģimal  sərhədləri  boyunca  BaĢ  suayrıcına  yaxın  ərazilərdəki  bəzi 

zirvələrin hündürlüyü 3000 m-ə çatır. Hansı ki, həmin zirvələr arasından Dağıstana 

keçmək  üçün  müxtəlif  dağ  keçidləri  mövcuddur.  Həmin  keçidlərdən  Xərəkoba, 

Qumilyov,  Dindidağ,  Rokaldağ,  Kəm,  Salavat,  Məlkamud  və  baĢqalarını 

göstərmək  olar.  BaĢ  suayrıcının  Babadağdan  Bazardüzünədək  olan hissəsində isə 

indiki Oğuz, Qəbələ və Ġsmayıllı rayonlarından Quba və Qusar rayonları ərazisinə 

keçmək  üçün  əsasən  Fiy,  Salavat  və  Babadağ  keçidlərindən  istifadə  edilir. 

Xatırladaq ki, Fiy keçidi Filfilli dərəsinin (Oğuz rayonu), Salavat keçidi Vəndam 

dərəsinin  (Qəbələ  rayonu),  Babadağ  keçidi  isə  Girdiman  və  Göyçay  dərələrinin 

(Ġsmayıllı rayonu) baĢında yerləĢir. 

Lyos  çöküntülərinin  bol  olduğu  Həftəran  vadisi  dəniz  səviyyəsindən 

təqribən 200-600 m yüksəklikdə yerləĢir. BaĢ  Qafqaz sıra dağlarından axıb gələn 

iri  və  xırda  çaylar  vadini  yararaq geniĢ  çay  dərələri  əmələ  gətirib.  Həmin  çaylar 

barəsində ən ümumi məlumatlar belədir: 



Girdiman  çayı.  BaĢlanğıcını  Babadağın  cənub  yamacından  (2900  m 

yüksəklikdən)  götürür  və  yaratdığı  təngi  vasitəsilə  Niyaldağı  iki  hissəyə 

parçalamaqla  Ġsmayıllı,  Ağsu  və  Kürdəmir  rayonları  ərazisindən  keçərək  Kür 

çayına qovuĢur [292]. Uzunluğu 88 km, hövzəsinin sahəsi 727 km

2

-dir. Ġllik axın 



həcmi 280 mln

3

-dir. Əsasən qar, yağıĢ və yeraltı sularla qidalanır [6, 494; 28, 319]. 



Ġsmayıllı  rayonunun  bir  sıra  kəndləri  (Sərdahar,  Maçaxı,  Qaranohur,  Gəndob, 

Namazgah,  Qaraqaya,  Lahıc,  Ximran,  Burovdal  və  s.)  Girdiman  çayının  əmələ 

gətirdiyi terraslarda salınıb. 

Kür çayı.  Uzunluğu təqribən 1500 km, hövzənin sahəsi 188000 km

2

  olan 



Kür  çayı  təkcə  Azərbaycanda  deyil,  bütövlükdə  Qafqazda  ən  uzun  və  gursulu 

çaydır.  Türkiyə  və  Gürcüstan  ərazilərindən  keçən  Kür  çayı  təqribən  900  km 

məsafədə  Azərbaycan  ərazilərindən  axır  [8,  43].  Girdiman  vilayətinin  Kür  çayı 

boyunca olan cənub sərhədlərinin uzunluğu isə təqribən 100 km təĢkil edir. Böyük 

Qafqazdan baĢlanan bir sıra dağ çayları (Girdiman, Göyçay və Türyan çayları) da 


69 

 

Kürə qovuĢur. Girdiman vilayətinin Kürboyu əraziləri əlveriĢli suvarma imkanları, 



həmçinin ilin əksər vaxtlarında bataqlıq və çəmənliklərə çevrilməsi ilə diqqəti cəlb 

edir.  Kürdən  ayrılan  süni  arxlar  və  kanallar,  vaxtilə  Kür  çökəkliyi  ərazilərini 

suvarıb.  Beləliklə,  əsrlər,  minilliklər  boyu  ərazisindən  keçdiyi  ölkələrin  və 

sahillərində  məskunlaĢan  xalqların  həyatında  Kür  çayının  çox  mühüm  rolu 

olmuĢdur. Bu barədə antik və orta əsr müəlliflərindən Strabonun [617, 475, 482, 

486],  Plininin  [34,  25-26],  Ptolemeyin  [206,  23,  24],  alban  tarixçisi  Moisey 

Kalankatuklunun [120,  122,  129]  və  qeyrilərin  əsərlərində yetərincə  məlumatlara 

rast gəlirik. 



Əyriçay.  Azərbaycan  ərazisində  Əyriçay  adı  ilə  iki  çay  məlumdur. 

Onlardan  birisi  Alazan  çayının,  digəri  isə  Göyçay  çayının  sol  qoludur.  Həmin 

çaylardan  yalnız  ikincisinin  Girdiman  vilayətinə  aidiyyatı  var.  Uzunluğu  36  km, 

hövzəsinin sahəsi 427 km

2

 olan bu çay baĢlanğıcını Niyaldağ silsiləsindən götürür. 



Əsasən  yeraltı,  qismən  də  yağıĢ  suları  ilə  qidalanır  [8,  153].  Əsas  qolları  Axox, 

Cülyan,  Talıstan  və  Diyallı  çaylarıdır.  Suyunun  bir  hissəsi  kanal  vasitəsilə 

AĢıqbayram və Yekəxana su anbarlarına axıdılır. Ġsmayıllı və Göyçay rayonlarının 

əkin və bağ sahələrinin suvarılmasında Əyriçaydan geniĢ istifadə olunur. 



Axox çayı.  Göyçayın sol qolu  olan Əyriçayın sağ qolu. Uzunluğu 25 km, 

hövzəsinin  sahəsi  692  km

2

-dir.  BaĢlanğıcını  Qovdağ  silsiləsindən  (2000  m 



yüksəklikdən) götürür. DaĢanda rayonun Xənəyə və Qalınçaq kəndləri üçün ciddi 

təhlükə  yaradır  [6,  494].  Axox  çayın  yatağındakı  zəngin  qum  və  çınqıl 

ehtiyatlarından tikintidə geniĢ istifadə olunur. 

Göyçay  çayı.  Kür  çayının  sol  qolu.  BaĢlanğıcını  BaĢ  Qafqaz  silsiləsinin 

Cənub yamacından (1980 m yüksəklikdən) götürür. Uzunluğu 113 km, hövzəsinin 

sahəsi  1170  km

2

-dir  [292].  Əyriçay,  Axoxçay,  Vəndamçay,  Qalacıq  çayları  əsas 



qollarıdır.  Əsasən  qar,  yağıĢ  və  yeraltı  sularla  qidalanır  [8,  109].  Hövzəsində 

AĢıqbayram  və  Yekəxana  su  anbarları  yaradılmıĢdır.  Sahilində  olan  Ģəhər  və 

kəndlərin  (Göyçay  Ģəhəri,  Qalacıq,  Ġstisu,  ÇayqovuĢan,  Vələsin,  Buynuz, 

Sumağallı, Topçu, Məmmədağalı, Bunud, Həzrə və s. kəndlər) əhalisi suvarma və 

içməli su mənbəyi kimi Göyçay çayından istifadə edirlər. 




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə