AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu


GĠRDĠMAN TARĠXĠ RUS-SOVET TARĠXġÜNASLIĞINDA



Yüklə 5.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə3/40
tarix06.07.2017
ölçüsü5.66 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40

GĠRDĠMAN TARĠXĠ RUS-SOVET TARĠXġÜNASLIĞINDA 

 

Azərbaycan  ərazisində  zaman-zaman  çox  güclü  dövlətlər  olmuĢdur. 

CavanĢirin, Uzun Həsənin,  I ġah Ġsmayılın və neçə-neçə qeyrilərinin hakimiyyəti 

illərində bu dövlətlər zəmanəsinin ən qüdrətli imperiyaları ilə qarĢı-qarĢıya durmaq 

qüdrətində  olduqlarını  dəfələrlə  hərb  və  siyasət  meydanında  sübuta  yetirmiĢlər. 

Lakin  Azərbaycan  dövlətlərindən  heç  birisi  baĢqa  xalqlara  və  dövlətlərə  qarĢı 

istilaçılıq siyasəti yeritməmiĢdir. Əfsuslar olsun ki, azərbaycanlıların bu münasibəti 

müqabilində qonĢuların Azərbaycana tam fərqli münasibəti olub. Onların paxıllıq, 

gözügötürməzlik,  ərazi  hərisliyi,  riyakarlıq,  hətta  açıq-açığına  düĢmənçilik  etdiyi 

hallar  az  olubmu?  Tarix  özü  bütün  bunlara  Ģahiddir.  Elə  götürək  XIX  əsrin  I 

yarısında baĢ vermiĢ rus-Ġran müharibələrini. Hansı ki, həmin müharibələrdə  əsas 

hədəflərdən  birisi məhz  Azərbaycan  torpaqları  idi.  Bir  çox  qüdrətli  imperiyaların 

zaman-zaman can atdığı Azərbaycan ərazisi nəhayət ki, XIX əsrin I yarısında məhz 

bu  iki  dövlət  tərəfindən  bölüĢdürüldü.  Beləliklə,  10  fevral  1828-ci  il  tarixdə 

imzalanmıĢ Türkmənçay  müqaviləsinə  əsasən  Azərbaycan  iki hissəyə  parçalandı. 

Məhz  o  vaxtdan  baĢlayaraq  Cənubi  Azərbaycanın  tarixi  daha  çox  Ġran 

tarixĢünaslığının,  ġimali  Azərbaycanın  tarixi  isə  əvvəlcə  rus-slavyan,  daha  sonra 

isə  sovet  tarixĢünaslığının  maraq  və  təsir  dairəsinə  düĢdü.  Rus  tarixĢünaslığında 

Albaniya - qədim Azərbaycan tarixinə dair ilk araĢdırmalara da məhz o zamandan 

baĢlanıb  [365].  Bu  baxımdan  F.Kruzenin  1835-ci  ildə  nəĢr  olunan  məqaləsi 

problemin öyrənilməsinə giriĢ kimi dəyərləndirilə bilər [477, 423-438]. Bundan bir 

qədər  sonra  A.Yanovskinin  Qafqaz  Albaniyasına  dair  nisbətən  daha  əhatəli 

məqaləsi  dərc  olunur  [672,  97-203].  Bununla  da  rus  tarixĢünaslığında  ilk  dəfə 

olaraq  Strabonun,  Ptolemeyin,  Plininin,  Moisey  Xorenlinin,  YeqiĢenin  və  bəzi 

digər  qədim  muəlliflərin  Qafqaz  Albaniyası  tarixinə  dair  fikirləri 

ümumiləĢdirilərək onlara münasibət bildirilib. O, Ptolemey tərəfindən adı çəkilən 

29  Ģəhərin  və  4  çayın  müxtəlif  yerli  toponimlərlə  zahiri  uyğunluğunu  əsas 

götürərək  müəyyən  mülahizələr  söyləyib.  O,  həmçinin  ilk  dəfə  olaraq  Qəbələ 

Ģəhərinin nisbətən daha dəqiq koordinatlarını verib. Göründüyü kimi, A.Yanovski 

bu  məqaləsində  Girdiman  tarixindən  bəhs  etməsə  də,  əslində  toxunduğu 

məsələlərin əksəriyyətinin bu problemə birbaĢa aidiyyatı var. 

1866-cı  ildə  qafqazĢünas,  tarixçi  və  etnoqraf  Ġ.Ġ.ġopenin  «Qafqaz  və  onun 

sakinlərinin qədim tarixi barədə yeni qeydlər» adlı əsəri iĢıq üzü görür [663]. Hansı 

ki, bu əsərin «Aqvaniya, Albaniya və Çola» adlanan IV fəslində Girdiman tarixinə 



24 

 

dair  bir  sıra  məsələlərə  də  münasibət  bildirilib  [663,  359-501].  Xatırladaq  ki, 



mənĢəcə  fransız  olan  Ġ.Ġ.ġopen  XIX  əsrin  20-ci  illərində  Qafqaz  caniĢinliyində 

general  Ġ.F.Paskeviçin  tapĢırığı  əsasında  Albaniya  və  Ermənistanın  tarixi-

coğrafiyasının  tədqiqi  ilə  məĢğul  olub  [9,  559;  334,  140]. Bəri  baĢdan  deyək  ki, 

onun Qafqaz Albaniyasının tarixinə dair mülahizələrinin xeyli hissəsi ya səhvdir, 

yaxud da  birtərəflidir. Məsələn, Ġ.Ġ.ġopen Albaniyanı kasıb  ölkə kimi xarakterizə 

edir [663, 359]. Göründüyü kimi, tənqidə dözümü olmayan bu fikri ondan çox-çox 

əvvəl  Strabon  söyləyib  [617,  477].  ġopenə  görə,  Albaniya  guya  tarixi abidələrin 

mövcudluğu baxımından da kasıb ölkədir. Məsələn, o yazır ki, «burada qədim dövr 

abidələri  yoxdur,  ona  görə  ki,  qədim  vaxtlarda  burada  heç  yaĢayıĢ  da  olmayıb» 

[663,  359].  ġopen  bu  «fikri»  sözsüz  ki,  ermənilərin  Azərbaycana  olan  düĢmən 

münasibətinin təsiri altında qələmə alıb. Xatırladaq ki, o bundan əvvəl Ermənistan 

ərazisindəki  tarixi  abidələri  «öyrənib»  və  1852-ci  ildə  bu  barədə  ayrıca  əsər  çap 

etdirib [334, 140]. 

Ġ.Ġ.ġopenin  Albaniya  tarixinə  dair  qeydlərində  «Girdiman»  termini  ilkin 

olaraq M.Kalankatuklunun «Albaniya tarixi» əsərinin I kitabının V fəslində Ģərhi 

verilən məsələlərlə əlaqədar yada salınır [120, 17; 334, 361]. Daha sonra yenə də 

M.Kalankatukluya  istinadən  Mehranın  30  minlik  ailə  ilə  Ġrandan  qaçaraq 

Albaniyaya  gəlməsi,  Girdiman  vilayətində  Ģəhər  salaraq  orada  məskunlaĢması 

faktını yada salır [120, 101; 334, 366]. 

Ġ.Ġ.ġopenin  ġirvanın  tarixi  ilə  bağlı  qeydləri  də  olduqca  ziddiyyətlidir. 

Məsələn, o, əsərinin bir yerində yazır ki, «ġirvan xanlığı Albaniyanın  cənubi-Ģərq 

hissəsini tutur...» [663, 406]. BaĢqa bir yerdə isə ġirvan Kür çayının mənsəbində 

yerləĢən,  daha  çox  qamıĢlıq  və  bataqlıqdan ibarət  olan  bir ərazi kimi  xarakterizə 

olunur [663, 406]. 

Ġ.Ġ.ġopen  Albaniyaya  daxil  olan  vilayət  və  nahiyələrin,  o  cümlədən 

Girdimanın adını çəkərkən M.Xorenliyə istinad edib və təhriflərə yol verib [529, 

225;  663,  415-416].  Fransız  alimi  öz  əsərinin  Albaniyaya  dair  bölməsinin  xüsusi 

qeydlər  hissəsində  Girdiman  barədə  nisbətən  daha  ətraflı  bəhs  edərək  yazır: 

«Girdiman,  girdimanlılar,  kartmanlılar...onlar  utilərlə  birlikdə  Kürün  hər  iki 

sahilində  yaĢayırlar...  Uti  vilayətinə  daxildir.  Bu  xüsusi  olaraq möhkəmləndirilən 

və  çətin  keçilən  dərə  və  keçidlərlə  dolu  olan  bir  vadidir.  O,  əzəldən  xırda 

knyazlıqlar tərəfindən idarə olunur. V əsrin əvvəllərində orada iĢxan Xors ağalıq 

edirdi. Ərəb istilasından sonra X əsrədək demək olar ki, tam müstəqilliyə nail olub. 

Təqribən 854-cü ildə isə sonuncu Girdiman hakimi olan Qetriç ərəblər tərəfindən 

əsir götürülüb» [663, 483]. 

1864-cü  ildə  A.Yanovskinin  Albaniya  tarixinə  dair  iri  həcmli  məqaləsi 

çapdan  çıxır.  Hansı  ki,  həmin  məqalədə  Girdiman  abidələrinin  bir  qismi  və 

ərazinin qədim toponimləri ilə bağlı müəyyən mülahizələr bildirilib [672]. 

1875-ci  ildə  akademik  B.A.Dornun  Albaniya  tarixinə  dair  ilk  əsəri  çapdan 

çıxır [416]. O, A.Yanovskinin Albaniya ərazisindəki bir sıra toponimlərin izahına 



25 

 

dair mülahizələrində qədim və müasir adların zahiri bənzərliyinə istinad etməsinə 



münasibət  bildirərək  belə  oxĢarlıqları  təsadüfi  hal  kimi  dəyərləndirib.  Akademik 

B.A.Dorn,  həmçinin  özündən  əvvəlki  müəlliflərlə  müqayisədə  Qəbələ  Ģəhərinin 

yerini nisbətən daha dəqiq müəyyən edərək onun Nic kəndi yaxınlığında olduğunu 

bildirib [416, 341]. 

XIX  əsr  tarixĢünaslığında  qafqazĢünaslığa  dair  əsərlər  içərisində 

N.Adontsın  tədqiqatlarının  da  xüsusi  yeri  var.  Xatırladaq  ki,  mənĢə  etibarı  ilə 

erməni  olan  Nikolay  Ter-Avetisyan  Gevorkov  Adonts  1871-ci  ildə  Ermənistanın 

Sisian  rayonunda  doğulub,  keĢiĢ  təhsili  keçib,  Eçmiədzindəki  dini  seminariyanı, 

1894-cü ildə Peterburq Universitetinə daxil olaraq oranı bitirib. Almaniya, Fransa, 

Ġtaliya və Ġngiltərədə ixtisas kursları keçdikdən sonra yenidən Peterburqda imtahan 

verərək erməni Filologiyası üzrə magistr dərəcəsi alıb. 1904-cü ildə Rus Arxeoloji 

Cəmiyyətinin  həqiqi  üzvü  seçilib.  1908-ci  ildə  Sankt-Peterburqda  nəĢr  etdirdiyi 

«Ermənistan  Yustinian  epoxasında»  adlı  monoqrafiyası  onun  magistr 

dissertasiyasıdır [255, 3-20]. BaĢlıca olaraq erməni mənbələri əsasında və erməni 

ruhunda yazılmıĢ bu əsər bütün qüsurlarına baxmayaraq, Albaniya, o cümlədən də 

Girdiman tarixinin bir sıra məsələlərinin, xüsusən də ġərqdə geniĢ yayılmıĢ feodal 

siyasi-inzibati  vahidləri  sisteminin  araĢdırılması  baxımından  dəyərli  tədqiqatdır. 

Onun  mənbə  məlumatlarına  əsaslanaraq  dərc  etdirdiyi  dərəcə  fərmanından  - 

«Qaxnamak»dan  aydın  olur  ki,  Girdiman  nahararı  mövcud  hərbi  qaydalara  görə 

1000 süvari çıxara bilərdi [255, 263]. N.Adontsın əsərində bir neçə yerdə Girdiman 

yepiskopluğunun adı çəkilir [255, 327, 338 və s.]. Onun yazdığına görə «qarqarlar 

Uti,  Girdiman  və  tsovdevlilərin  qonĢusudur»  [255,  424].  N.Adonts  Strabonun 

Albaniyada  müxtəlif  dillərdə  danıĢan  29  xalq  yaĢaması  barədə məlumatına  əlavə 

olaraq onu da bildirir ki, ilk vaxtlar bu xalqlardan hər birinin özünəməxsus xırda 

çarlıqları olub. Beləliklə, erməni tarixçisinə görə, Albaniyada mərkəzləĢmiĢ dövlət 

yaranmazdan əvvəl ən azı 26 xırda çarlıq olub və onlar sonradan birləĢiblər [255, 

408-409]. N.Adontsın Girdiman feodalları olan Mehranilərin nəsli, kökü və onların 

Ġrandakı mövqeyi ilə bağlı araĢdırmaları da maraq doğurur [255, 440-441]. 

Keçən  əsrin  20-30-cu  illərində  tanınmıĢ  rus-sovet  ĢərqĢünasları 

V.V.Bartoldun [33] və A.Y.Krımskinin [476] Albaniya tarixinə dair çapdan çıxan 

əsərləri  də  Girdiman  tarixinin  bəzi  məsələlərinin  araĢdırılması  baxımından 

əhəmiyyət  kəsb  edir.  Lakin  onların  tədqiqatları  da  nöqsan  və  xətalardan  xali 

deyildir. Məsələn, A.Y.Krımskinin 1934-cü ildə çapdan çıxmıĢ məqaləsində əsasən 

Qəbələnin,  qismən  də  ġəkinin  tarixindən  bəhs  olunur  və  beləliklə  də  əslində, 

Albaniya əraziləri ġəki və ġirvanla məhdudlaĢdırılır. Məqalədə, həmçinin antik və 

orta  əsr  müəlliflərinin  Qəbələyə  dair  qeydləri  nəzərdən  keçirilərək  onun 

lokalizəsinə dair Y.S.TkayĢvili və N.Karaulovun fikirlərinə qarĢı çıxılır [476, 369-

384]. 


ġimali  Azərbaycanın  Rusiya  tərkibinə  ilhaq  edilməsindən  keçən  100  il 

ərzində  Qafqaz  Albaniyası  sərhədlərinin  müəyyənləĢdirilməsi  rus-sovet 



26 

 

tarixĢünaslığında çox ciddi polemika mövzusu olub. Bu baxımdan S.V.YuĢkovun 



1937-ci ildə çap olunmuĢ məqaləsi xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Lakin onu da qeyd 

etmək  lazımdır  ki,  özündən  əvvəlki  araĢdırıcılar  kimi  S.V.  YuĢkov  da  Albaniya 

tarixinə münasibətdə  bir  sıra  çox  ciddi  səhvlərə  yol  verib. Ən  ciddi  səhvlərindən 

biri  isə  Albaniyanın  siyasi  mərkəzini  ifrat  dərəcədə  Ģimala  çəkməsi,  Qəbələnin 

Samur  və  Sulak  çayları  arasındakı  ərazidə  olduğunu  güman  etməsidir  [668,  129-

148]. 


30-cu illərin sonlarından baĢlayaraq S.T. Yeremyanın Albaniya tarixinə dair 

silsilə  məqalələri  çıxır.  Sasanilər  dövründə  Zaqafqaziyanın  ticarət  yollarına  dair 

məqaləsində  Ptolemey  də  daxil  olmaqla  bir  sıra  qədim  və orta əsr müəlliflərinin 

tərtib  etdikləri  xəritələrin  müqayisəli  təhlili  əsasında  Albaniya  tarixinə  dair  bəzi 

mübahisəli məsələlərin izahına cəhd göstərilib. O, ayrı-ayrı tarixi mənbələrdə adı 

çəkilən Xalxal, Xadaka, Girdiman, Qəbələ və bəzi digər Alban Ģəhərlərinin, habelə 

çay  və  qəbilələrin  yerini  göstərməklə  onları  qovuĢduran  baĢlıca  ticarət  yollarını 

müəyyənləĢdirməyə  çalıĢıb.  Məhz  həmin  məqaləsində  S.T.Yeremyan  ilk  dəfə 

olaraq  Girdimanın  lokalizəsi  məsələsinə  toxunaraq  onun  erməni  və  gürcü 

mənbələrində  adı  çəkilən  XuzaĢeni-Xunani-Xunakert  olduğunu  bildirib  [421,  79]. 

Bu  isə  orta  əsr  ərəb  mənbələrində  adı  çəkilən  və  ġəmkirdən  11  fərsəx  (yəni, 

təqribən  70-80  km)  məsafədə  yerləĢdiyi  bildirilən  Xunan  qalasına  uyğun  gəlir. 

Tədqiqatçılardan bir qismi Xunanın indiki Tovuz rayonu ərazisindəki Torpaqqala, 

baĢqa  bir  qismi  isə  Azərbaycanın  Gürcüstanla  sərhədində,  daha  doğrusu,  Xram 

çayının  Kür  çayına  töküldüyü  ərazidə  olduğunu  bildirirlər  [229;  376;  517]. 

Halbuki,  bütün  bunların  Girdimana  əsla  aidiyyatı  yoxdur.  Bununla  belə, 

S.T.Yeremyan  1941-ci  ildə  çapdan  çıxmıĢ  məqalələrindən  birində  Girdimanın 

lokalizəsinə dair iki il əvvəl söyləmiĢ olduğu ehtimalı yenidən gündəmə gətirməklə 

onu  bir  daha  əsaslandırmağa  cəhd  edib.  Beləliklə,  «Sımbatın  salnamələri»  [622] 

adlı gürcü mənbəsinə istinadən o, alban knyazları Varaz Qriqorun, CavanĢirin və 

qeyrilərinin doğma qalası olan Girdimanın Albaniyanın qərbində - Ermənistan və 

Gürcüstan  sərhədinə  yaxın  bir  ərazidə  olduğunu  bildirib  [423,  27-30]. 

S.T.Yeremyan  özünün  bu  ehtimalını  1939-cu  ildə  çapdan  çıxan  ikicildlik  «SSRĠ 

tarixi»nin  maketinə  də  daxil  edib.  Və  nəhayət,  1958-ci  ildə  nəĢr  olunan  «SSRĠ 

tarixinin oçerkləri» kitabının müəlliflərindən biri kimi o, Girdiman tarixi  ilə bağlı 

fikirlərini  yenidən  elmi  ictimaiyyətə  sırımaq  Ģansı  qazanıb  [425,  303-310;  426, 

323-330; 427, 530-536]. 

Məlumat üçün bildirək ki, həmin kitaba Albaniya tarixinə dair daxil  edilən 

bölmələrin (III-VII əsərlərdə Albaniyanın sosial-iqtisadi quruluĢu; III-VII əsrlərdə 

Albaniyanın  siyasi  quruluĢu;  III-VII  əsrlərdə  Albaniyada  ideologiya  və 

mədəniyyət)  müəllifi  məhz  S.T.  Yeremyandır.  Təəccüblüsü  odur  ki,  «SSRĠ 

tarixinin  oçerkləri»  kitabı  xronoloji  cəhətdən  III-IX  əsrləri  əhatə  etsə  də, 

S.T.Yeremyanın  müəllifi  olduğu  bölmələrdə  Albaniyanın  yalnız  III-VII  əsrlər 

tarixindən  bəhs  olunub.  Beləliklə  də,  Albaniya  tarixinin  VIII-IX  əsrlərə  aid  çox 



27 

 

mühüm bir dövrü diqqətdən kənarda qalıb. Erməni müəllifinin Albaniyanın III-VII 



əsrlər  tarixinə  dair  bir  çox  mülahizələri  isə  qərəzli,  ziddiyyətli  və  həm  də 

mübahisəlidir.  F.C.Məmmədovanın  təbirincə  desək,  o  Albaniya  tarxinin 

araĢdırılmasına  erməni  mənafeyindən  və  «Böyük  Ermənistan»  prizmasından 

yanaĢıb [157, 48]. Təəssüflər olsun ki, o zaman SSRĠ-nin siyasi rəhbərliyinə yaxın 

olan və həmin kitabın çapına məsul olan tarixçi-alimlər heyəti də S.T.Yeremyanın 

Albaniya  tarixi  adı  altında  əslində  saxta  erməni  tarixi  təqdim  etdiyinə  göz 

yummuĢlar. 

Akademik 

Z.M.Bünyadov, 

albanĢünas 

alimlər 

F.C.Məmmədova, 

K.H.Əliyev,  T.M.Məmmədov  və  digər  Azərbaycan  tarixçiləri  yeri  gəldikcə 

S.T.Yeremyanın Albaniya tarixinə dair ermənipərəst mövqeyini alt-üst edərək ona 

tutarlı  cavab  verdiklərindən  [43;  154;  157;  274],  təkrarən  həmin  məsələlər 

ətrafında  diskussiya  açmağı  artıq  bilirik.  Lakin  onun  Girdiman  tarixinə  dair 

mülahizələrinə  Azərbaycan  tarixĢünaslığında  hələlik  yetərincə  münasibət 

bildirilmədiyindən  həmin  məsələlər  üzərində  bir  qədər  ətraflı  dayanmaq  zərurəti 

var.  Məsələn,  S.T.Yeremyanın  yazdığına  görə  erkən  orta  əsrlərdə  sağ  sahil 

Albaniyası Böyük Ermənistan çarının təyin etdiyi satrap-nahararlar tərəfindən idarə 

olunan  Artsax,  Girdiman  və  Balasakandan  (Kaspi)  ibarət  olmaqla  üç  satraplığa 

bölünmüĢdü  [424,  303].  Erməni  tarixçisinin  fikrincə,  «Girdiman  və  ya 

Girdimanadzor  satraplığı,  indiki  Dilican  və  Göyçə  (Sevan)  rayonları  ərazisindəki 

dağ keçidlərini Ģimaldan olan basqın və hücumlardan qorumalı idi. Bu satraplığın 

mərkəzi  erməni  ArĢakitlərinin  yay  iqamətgahı  olan  Xalxal  yaxınlığındakı 

Girdimanda  (Azərbaycan  Respublikasının  Qazax  rayonu  ərazisində)  idi»  [424, 

303].  Bizcə,  S.T.Yeremyanın  bu  qeydlərində  tək  bir  həqiqət  var.  Bəli,  Girdiman 

hökmdarları  Sasanilərin  (Ermənistanın  yox,  məhz  Sasanilərin!  Ona  görə  ki,  o 

zaman  qismən  müstəqil  siyasət  yeritsə  də,  hər  halda  Albaniya  da  Sasani 

imperiyasının  tərkibində  idi.)  maraqlarına  uyğun  olaraq  dağ  keçidlərini  Ģimaldan 

olan basqınlardan qorumalı idi. Çünki həmin keçidlər birbaĢa Girdiman ərazisinə 

açılırdı.  S.T.Yeremyan isə  Girdimanın  yerini  dəqiq  bilmədiyindən,  yaxud  da  ona 

məhz  bu  cür  sərfəli  olduğundan  Böyük  Qafqaz  əvəzinə  Kiçik  Qafqazın  dağ 

keçidlərindən  bəhs  edib.  Halbuki,  bütün  tədqiqatçılar  tərəfindən  dağ  keçidləri 

dedikdə birmənalı Ģəkildə Böyük Qafqazın dağ keçidləri baĢa düĢülür. Çünki, tarix 

boyu köçərilərin Cənubi Qafqaza, Sasanilərə və Xilafətə qarĢı yönələn basqın və 

hücumları  məhz  oradan  olub.  Fikrimizcə,  S.T.Yeremyanın  Qafqazın  dağ 

keçidlərini  Göyçə  (Sevan)  və  Dilican  ərazisində  görməsi  onun  erməni 

ideologiyasına,  daha  konkret  desək,  saxta  «Böyük  Ermənistan»  ideyasını 

gerçəkləĢdirməyə  xidmət  etmək  cəhdi  kimi  dəyərləndirilməlidir.  Maraqlıdır  ki, 

S.T.Yeremyan  qeydlərinin  bir  yerində  özü  də  hiss  etmədən  Favstos  Buzanda 

istinadən  Girdimanı  Ermənistandan  ayrı  düĢmüĢ  ucqar  Ģimali-Ģərq  vilayəti  kimi 

təqdim edir [425, 311]. Elə isə sual olunur: Ermənistan sərhədlərindən uzaq olan 

«ucqar  Ģimal-Ģərq  vilayəti»  haraya  daha  çox  uyğun  gəlir?!  Yəni,  S.T.Yeremyan 



28 

 

özü də bir qədər əvvəl xatırlatdığımız kimi, Girdiman ərazisi olaraq təqdim etdiyi 



Göyçə  (Sevan)  və  Dilican  ərazilərinin  heç  vaxt  «ucqar  Ģimal-Ģərq  vilayəti» 

olduğundan bəhs etməzdi. 

Bəli,  nə  qədər  qəribə  olsa  da,  hər  halda,  əsil  həqiqət  ondan  ibarətdir  ki, 

ermənilər min illər ərzində o dərəcədə fanatik və Ģovinist olublar ki, artıq onlar hər 

yerdə  «Böyük  Ermənistan»  axtarıblar.  Onlar  nəinki  Böyük  Qafqaz  dağlarını,  lap 

elə Ural dağlarını da o kiçik Ermənistanın sərhədi daxilində yerləĢdirmək istəyi ilə 

alıĢıb  yanıblar.  Daha  bir  danılmaz  həqiqət  ondan  ibarətdir  ki,  erməni  dövləti 

mövcud  olduğu  dövrlərdə  (bəli,  bu  dövlət  tarix  boyu  dəfələrlə  nəinki  öz 

müstəqilliyini,  hətta  dövlət  olaraq  mövcudluğunu  belə  itirməli  olub)  regionda 

marağı  olan  böyük  dövlətlər  üçün  bufer  funksiyası  daĢıyıb.  Bu,  o  deməkdir  ki, 

erməni dövlətinin heç vaxt müstəqil siyasəti olmayıb və o daim kimlərinsə əlində 

oyuncağa  çevrilib.  Məsələn,  S.T.Yeremyanın  yazdığına  görə,  387-ci  ilədək  o, 

Roma imperiyasına bufer olub [425, 312]. Lakin kimlərəsə bufer olmaq ermənilərə 

həmiĢə  olduqca  baha  baĢa  gəlib.  Məsələn,  387-ci  il  müqaviləsinə  əsasən 

Ermənistan  Roma  və  Ġran  arasında  parçalandı  [425,  312].  Daha  doğrusu, 

Ermənistanın  kiçik  bir  hissəsi  Roma  imperiyasının  əlində  qalsa  da,  onun  böyük 

hissəsi Sasani Ġranının pəncəsi altına keçdi. Erməni tarixçilərinin və siyasətçilərinin 

daim ĢiĢə-ĢiĢə yazdıqları «Böyük Ermənistan» məfhumu da əslində elə o vaxtdan 

meydana gəlib. Bu isə o deməkdir ki, tarix boyu heç zaman «Böyük Ermənistan» 

adlı  dövlət  olmayıb.  Söhbət  sadəcə  olaraq  387-ci  il  müqaviləsinə  əsasən 

Ermənistanın  bölünməsi  nəticəsində  onun  Sasani  Ġranının  pəncəsi  altına  düĢən 

nisbətən böyük hissəsindən gedə bilər. Erməni tarixçiləri isə Ermənistanın böyük 

hissəsi  əvəzinə  «Böyük  Ermənistan»  yaza-yaza  bütün  dünyanı  aldatmaq 

niyyətindədirlər  və  guya  387-ci  il  müqaviləsinə  əsasən  bufer  dövləti  olaraq 

Ermənistanın  mövqelərinin  zəifləməsi  Sasani  Ġranının  Qafqazda  nüfuzunun 

artması, bu isə Albaniya və Ġberiyanın da əsarət altına düĢməsi ilə nəticələnib [425, 

319]. Halbuki, Albaniya o vaxta qədər də, ondan sonrakı dövrdə də ermənilərdən 

müttəfiqlik  yox,  daha  çox  məhz  xəyanət  görüb.  Ola  bilsin  ki,  təbiətən  sadəlövh 

olan albanlar çox zaman bunu bəlkə də ya hiss etməyiblər, yaxud da bilsələr də onu 

biruzə  verməyiblər.  Ona  görə  də  bir  sıra  hallarda  məhz  erməni  xəyanətindən 

qorunmaq  naminə  Albaniya  dövlətinin  siyasətini  müəyyən  edən  insanlar  konkret 

tarixi Ģəraitdən asılı olaraq gah Roma, gah Bizans, gah Ġran, gah ərəb Xilafəti, gah 

Gürcüstan  dövləti,  gah  da  xəzərlərlə  müttəfiqlik  etməyə  can  atıb.  Bununla  da 

özünün dövlət müstəqilliyini qorumağa çalıĢıb. Bu səylər isə, əlbəttə ki, nəticəsiz 

qalmayıb.  Xüsusən  də  Girdiman  feodalları  olan  Mehranilərin  ölkədə  siyasi 

hakimiyyətə nəzarət etdiyi vaxtlarda Albaniya dövləti özünün daha uğurlu daxili və 

xarici siyasəti sayəsində Cənubi Qafqazda aparıcı mövqeyi ilə seçilən qüdrətli bir 

dövlətə  çevrilib.  S.T.Yeremyanın  fikrincə,  ölkənin  iqtisadi  və  siyasi  həyatında 

Girdimanın  mövqeyinin  durmadan  artması,  hər  Ģeydən  öncə,  onun  əlveriĢli  təbii 


29 

 

coğrafi mövqeyi  və  beynəlxalq ticarət yollarının üzərində yerləĢməsi ilə əlaqədar 



olub [425, 319]. 

S.T.Yeremyanın  Albaniya-Girdiman  münasibətlərinin  Ģərhində  yanlıĢlığa 

yol verdiyini də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Məsələn, onun fikrincə, guya 591-ci il 

müqaviləsindən  sonra  Girdiman  birbaĢa  Bizans  əraziləri  ilə  həmsərhəd  olduğuna 

görə  həm  də  Sasanilərin  qərb  sərhədlərini  təcavüzdən  qorumalı  idi  [425,  319]. 

Fikrimizcə,  erməni  tarixçisi  burada  «Albaniya»  və  «Girdiman»  məfhumlarını 

qarıĢıq salıb, yaxud da Girdiman hökmdarları o dərəcədə nüfuzlu və məĢhur olub 

ki, bəzən hətta alban dövləti də onların adı ilə tanınıb. 

Tarixdən  bəlli  olduğu  kimi,  II  Xosrov  Pərviz  Ġran  taxt-tacına  sahib 

durmaqda  ona  yardımçı  olduğuna  görə  591-ci  ildə  imzalanmıĢ  sülh  müqaviləsi 

əsasında  o  vaxtadək  Sasanilərin  tabeçiliyində  olan  Ġberiya  və  Ermənistan 

ərazilərinin bir hissəsini Bizansa verib. Daha böyük ərazilər isə yenə də Ġranın təsir 

dairəsində  qaldı.  Urmiya  gölünün  Ģimali-Ģərq  ərazilərindən  baĢlayaraq  Naxçıvan, 

Dvin  vilayəti,  Ararat  vadisi,  Zəngəzur  və  Göyçəətrafı  ərazilər  isə  bütünlüklə 

Albaniyanın  nüfuz  dairəsinə  qaytarılıb.  Tədqiqatçıların  bir  qismi  bu  hadisəni 

Ermənistan  və  Gürcüstanın  bölüĢdürülməsi  kimi  Ģərh  edirlər.  Əslində  isə  söhbət 

müxtəlif  vaxtlarda  hiylə  və  hərb  yolu  ilə  zəbt  olunmuĢ  tarixi  Azərbaycan 

torpaqlarının geri qaytarılmasından gedirdi. 

Təbiidir ki, Bizansla müharibədə Sasanilərlə müttəfiqlik etdiyindən 591-ci il 

müqaviləsindən  sonra  Cənubi  Qafqazda  Albaniyanın  mövqeləri  daha  da 

möhkəmlənib.  Yəni,  bu  dövrdə  ölkə  hüquqi  baxımından  Sasanilərin  mərzbanlığı 

hesab edilsə də, əslində tam müstəqil dövlət siyasəti yeritməkdə davam edirdi. Bu, 

əlbəttə  xeyli  dərəcədə  həm  də  Albaniya  taxt-tacının  sahibi  olan  Girdiman 

feodallarının yeritdiyi çevik daxili və xarici siyasətlə əlaqədar idi. 

Yuxarıda  artıq  qeyd  olunduğu  kimi,  XX  əsrin  30-cu  illərindən  baĢlayaraq 

Albaniya  tarixinin  yazılması  Moskva  tərəfindən  ermənilərə  etibar  olunub.  Bu  da 

çox  güman  ki,  iki  mühüm  amillə  əlaqədar  olub.  Birincisi,  görünür,  Moskvada 

əyləĢənlər,  daha  doğrusu  SSRĠ  tarixinin  əsas  istiqamətlərini  müəyyənləĢdirənlər 

hələ ki, Albaniya tarixi barəsində yetərincə təsəvvürə malik olmayıblar. Ola bilsin 

ki,  bir  çoxları  erməni  təbliğatının  təsiri  altına  düĢərək,  ümumiyyətlə  tarixdə 

Albaniya adlı müstəqil dövlət olduğunu hələ ki, anlamırmıĢ. Bu, həmçinin rus və 

Azərbaycan tarixçiləri içərisində hələlik nüfuzlu albanĢünas alimlərin olmaması ilə 

də əlaqədar ola bilərdi. Sözsüz ki, hər iki halda məsələyə münasibətdə ermənilərin 

fəallığı  həlledici  rol  oynayıb.  Bəli,  hər  Ģeydən  öncə  məhz  bu  amillər  30-50-ci 

illərdə  erməniləri  SSRĠ  miqyasında  albanĢünaslıq  sahəsində  söz  sahibi  etmiĢdir. 

Yalnız  1959-cu  ildə  K.V.Treverin  çapdan  çıxan  «Qafqaz  Albaniyasının  tarix  və 

mədəniyyətinə  dair  oçerklər»  kitabı  ilə  ermənilərin  SSRĠ  tarixĢünaslığındakı  bu 

monopoliyasına son qoyulmuĢ oldu [628]. 

K.V.Treverin  əsərinin  üstünlüyü  ondadır  ki,  o  təkcə  yazılı  mənbələrdən 

deyil,  həm  də  Azərbaycan  və  Dağıstan  ərazisində  aparılmıĢ  geniĢ  miqyaslı 



30 

 

arxeoloji  tədqiqatların  nəticələri  nəzərə  alınmaqla  yazılıb.  Bu  əsərdə  təbiidir  ki, 



yeri gəldikcə Girdiman tarixinə də toxunulub. Daha doğrusu, müəllif qədim və orta 

əsr  mənbələrinin  Girdiman  tarixi  ilə  bu  və  ya  digər  dərəcədə  əlaqəsi  olan 

məlumatlarını  çox  diqqətlə  süzgəcdən  keçirməklə,  onları  peĢəkarcasına  təhlil 

etməklə  oxucuda  mümkün  qədər  obyektiv  və  dolğun  təsəvvür  yaratmağa  çalıĢıb. 

Fikrimizcə,  K.V.Treverin  Girdiman  tarixinə  dair  mülahizələrini  aĢağıdakı  kimi 

qruplaĢdırmaq olar: 

1.

 

S.T.Yeremyan  kimi,  K.V.Trever  də  Girdiman  ərazilərini  indiki  Qazax 



rayonu ərazisində lokalizə edir [628, 234]. 

2.

 



O,  digər  bütün  albanĢünaslardan  fərqli  olaraq  M.Kalankatuklunun 

Mehranilər  barəsində  qeydlərini  «əfsanəvi  geneloji  arayıĢ»  adlandırmaqla əslində 

onların Ġrandan gəldiyinə Ģübhə edir [628, 235]. Beləliklə də, o, Mehranilərin yerli 

alban-Girdiman feodalları nəslindən olması ehtimalı üzərində dayanır [628, 235]. 

3.

 

Tarixi mənbələrə görə, Mehranilər Albaniyada VI əsrin sonu - VII əsrin 



əvvəllərində  hakimiyyətə  gəliblər  [20,  150-158].  K.V.Trever  bu  tarixlə  də 

razılaĢmayaraq onu ən azı yarım əsr və daha artıq qədimə çəkməyin tərəfdarı kimi 

çıxıĢ edir [628, 235-236]. 

4.

 



Girdiman  hökmdarı  CavanĢirin  həyatı,  onun  hərbi  və  diplomatik 

fəaliyyətinin demək olar ki, bütün aspektlərinin hərtərəfli və geniĢ iĢıqlandırılması 

-  K.V.Treverin  əsərini  digər  albanĢünasların  əsərlərindən  fərqləndirən  əsas 

xüsusiyyətlərdən birisi də məhz budur [628, 289-291, 313-315]. O, alban tarixçisi 

M.Kalankatuklunun  CavanĢirin  timsalında  «döyüĢlərin  qəhrəmanı»,  «Bizansla, 

xəzərlərlə  və  xilafətlə  münasibətləri  tənzimləməyi  bacaran»,  «mahir  diplomat», 

«dağıntılar 

içərisində 

olan 

ölkəsini 



quran 

və 


bərpa 

edən» 


[628,  249]  görkəmli  Ģəxsiyyət  obrazı  yaratdığını  qeyd  edərək  yazır:  «Alban 

tarixçisi  sözsüz  ki,  CavanĢiri  ideallaĢdırıb,  lakin,  bununla  belə,  o  həmçinin, 

Zaqafqaziya xalqlarının tarixində ən ağır dövrlərdən biri olan VII  əsrin ortalarına 

aid  görkəmli  dövlət  xadiminin maraqlı  və həm  də parlaq  portretini  yarada  bilib» 

[628, 249]. K.V.Treverin fikrincə, CavanĢirin hakimiyyəti dövründə ölkənin nəinki 

maddi mədəniyyəti, həm də mənəvi mədəniyyəti yüksək inkiĢaf səviyyəsinə çatıb 

[628,  249].  Məhz  CavanĢirin  hakimiyyəti  illərində  və  çox  güman  ki,  bilavasitə 

onun  tapĢırığı  ilə  «Albaniya  tarixi»  əsəri  yazılıb,  Girdiman  qalasında  CavanĢirin 

Ģəxsi  təĢəbbüsü  ilə  zəmanəsinin  ən  təmtəraqlı  məbədlərindən  biri  ucaldılıb  və  s. 

[120, 130]. 

Fikrimizcə,  K.V.Treverin  M.Kalankatuklu  tərəfindən  CavanĢirin  guya  ki, 

«ideallaĢdırıldığı»  barədə  yazdıqları  ən  azı  velikorus  Ģovinizmindən  irəli  gələn 

qısqanclıq hissinin ifadəsi kimi baĢa düĢülə bilər. O, sadəcə Rusiya imperiyasının 

təmsilçisi  və  velikorus  Ģovinizminin  nümayəndəsi  olaraq  qeyri  xalqların 

təmsilçiləri  içərisində  bu  cür  parlaq  Ģəxsiyyətlərin  olduğunu  qəbul  edə 

bilmədiyindən  belə  yazıb.  Əslində  isə  CavanĢir  həqiqətən  dövrünün  böyük 

Ģəxsiyyəti  olub.  Onun  xidmətlərini  ideallaĢdırmağa  ehtiyac  olmadığı  kimi,  onu 


31 

 

danmaq  da  qeyri  mümkündür.  Çünki,  onun  xidmətləri  artıq  xalqın  yaddaĢına 



hopub.  Bir  də  ki,  CavanĢirin  cəsur  sərkərdə,  görkəmli  dövlət  xadimi,  mahir 

diplomat və ən nəhayət, vətənini və xalqını ürəkdən sevən böyük bir insan olduğu 

barədə  təkcə  M.Kalankatuklu  yazıbmı?!  Elə  isə  CavanĢirin  Vətən  və  xalq 

qarĢısındakı  misilsiz  xidmətləri  ilə  bağlı  əsrlər  boyu  xalqın  yaddaĢında,  çoxsaylı 

folklor nümunələrində yaĢayan o parlaq əfsanəvi obrazları kim yaradıb?! 

Girdiman tarixinin araĢdırılması baxımından V.F.Minorskinin 1963-cü ildə 

çapdan çıxmıĢ «ġirvan və Dərbəndin tarixi (X-XI əsrlər)» əsərinin də əhəmiyyəti 

qeyd olunmalıdır [523]. Fikrimizcə, bu əsər daha çox məhz ġirvanın, Dərbəndin və 

Girdiman  vilayətinin  müĢtərək  tarixinin  öyrənilməsi  baxımından  əhəmiyyətlidir. 

Xüsusən  də  ərazinin  tarixi-etnik  mənzərəsi,  Ġran  elementlərinin  orada  yayılması, 

ərəblərin  və  köçərilərin  hücumları,  xristian  elementləri  və  onun  təsiri  barədə 

V.F.Minorskinin  fikir  və  mülahizələrinin  Girdiman  tarixinin  öyrənilməsi 

baxımından faydalı olduğu danılmazdır [523, 27-42]. 

V.F.Minorskinin  əsərində  Girdiman  tarixində  xüsusi  yeri  olan  Lahıcın  və 

Layzan  (Lahıc)  Ģahlığının  tarixinə  dair  bir  çox  maraqlı  məqamlara  toxunulub, 

Niyal və Kürdüvan barədə elmi cəhətdən olduqca qiymətli məlumatlar verilib [523, 

43-97].  Türk  tarixçisi  MünəccimbaĢının  məlum  əsəri  əsasında  LayzanĢah-

ġirvanĢah-XursanĢah  və  Dərbənd  münasibətləri  kifayət  qədər  ətraflı  Ģərh  olunub 

[523, 107-112]. Xatırladaq ki, orta əsr müəlliflərindən əl-Məsudinin [236, 52-53], 

əl-Bəlazurinin  [27,  69],  Ġbn  Havqəlin  [236,  113-114]  və  bəzi  digər  müəlliflərin 

əsərlərində, habelə X əsrə aid anonim mənbə olan «Hüdud əl-aləm»də [651] Lahıc 

və  Layzan  Ģahlığının  adı  çəkilsə  də,  onun  ərazisi  və  coğrafi  koordinatları  barədə 

dəqiq məlumat verilmir. ġirvanĢahların tarixini öyrənən bəzi digər müəlliflər də öz 

araĢdırmalarında  bu  məsələyə  yetərincə  aydınlıq  gətirməyiblər.  Ġlk  dəfə  məhz 

V.F.Minorski  1958-ci  ildə  «Hüdud  əl-aləm»  əsərinin  ingilis  dilinə  tərcüməsinə 

yazmıĢ olduğu qeydlərində orta əsr mənbələrinin məlumatlarını sərf-nəzər edərək, 

Layzan  Ģahlığının  Göyçay  və  Girdiman  çayları  arasındakı  əraziləri  əhatə  etdiyini 

bildirib  [224,  605].  Beləliklə,  V.F.Minorskinin  fikrincə,  orta  əsr  mənbələrində 

«Layzan», «Laizan», «Lahican», «əl-Ġran», «əl-Abxaz» və sair formada adı çəkilən 

«Layzan» [523, 107] Girdiman çayının yuxarı axarı boyunca uzanan müasir Lahıc 

vadisinə  uyğun  gəlir.  Hansı  ki,  əvvəllər  Sasanilərin  vassal  knyazlıqlarından  biri 

olub [523, 107]. 

Göründüyü  kimi,  V.F.Minorski  tərəfindən  Layzan  Ģahlığı  ərazisinin 

lokalizəsi  daha  çox  qədim  Girdiman  ərazilərinə  uyğun  gəlir.  Lakin  burada  bəzi 

məqamlara aydınlıq gətirmək tələb olunur. Birincisi, V.F.Minorski Ģahlığın Ģimal 

və  cənub  sərhədlərini  göstərməyib.  Fikrimizcə,  Ģahlığın  Ģimal  sərhədlərinin  BaĢ 

suayrıcınadək  davam  etdiyi  daha  inandırıcı  görünür.  Cənub  sərhədləri  isə,  çox 

güman ki, Acınohur-Həftəran yaylasına, bəzi yerlərdə isə Qaraməryəm tirəsinədək 

davam  edirdi.  V.F.Minorskinin  Layzan  Ģahlığının  Ģərq  sərhədlərini  Girdiman 

çaydan götürməsi barədəki fikrini də dəqiqləĢdirməyə ehtiyac var. Hər Ģeydən öncə 



32 

 

təkcə ona görə ki, elə Ģahlığın mərkəzi olan Lahıc özü V.F.Minorskinin müəyyən 



etdiyi sərhəddən kənarda qalıb. Odur ki, Ģahlığın Ģərq sərhədlərini Girdimançaydan 

deyil, Ağsuçaydan götürmək daha düzgün olardı. Xatırladaq ki, bu, əl-Məsudinin 

və əl-Ġstəxrinin Layzan Ģahlığının (Ģəhərinin) Muğaniyə (yəni, Muğanlı) ilə qonĢu 

olmasına dair fikri ilə də təsdiqlənir. Bütün bunlar isə yekun olaraq belə bir qənaətə 

gəlməyə  əsas  verir  ki,  Layzan  Ģahlığı  əvvəllər  Girdiman  vilayəti  kimi  tanınan 

ərazilərin bir hissəsini, daha doğrusu, Ģimal-Ģərq hissəsini əhatə edirdi. 

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə