AZƏrbaycan mġLLĠ elmlər akademġyasi a. A. Bakixanov adina tarġX Ġnstġtutu



Yüklə 5.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/40
tarix06.07.2017
ölçüsü5.66 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40

 

AZƏRBAYCAN MĠLLĠ ELMLƏR AKADEMĠYASI  



A.A. BAKIXANOV ADINA TARĠX ĠNSTĠTUTU 

 

 



 

 

QAFAR CƏBĠYEV 



 

 

 

 

 

 

GĠRDĠMAN TARĠXĠ 

 

(IV-IX əsrlər) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

«ġərq-Qərb"  

BAKI - 2010 

 

 

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası A.A.Bakıxanov adına  



Tarix İnstitutunun Elmi Şurasının qərarı ilə nəşr olunur 

 

 

Redaktor: 

Y.M.Mahmudov 

AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor 

 

Rəyçilər: 

İ.A.Babayev 

AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor 

 

V.H.Əliyev 



AMEA-nın müxbir üzvü, tarix elmləri doktoru, professor 

 

 



 

 

Q. C. Cəbiyev. Girdiman tarixi (IV-IX əsrlər). Bakı, «ġərq-Qərb»,  

2010, 616 səh. 

 

Əsərdə  erkən  orta  əsrlərdə  Qafqaz  Albaniyasında  mövcud  olan  inzibati-



siyasi  vahidlərdən  birinin  -  Girdiman  vilayətinin  tarixindən  bəhs  olunur.  Yazılı 

mənbələrin məlumatları,  arxeoloji  materiallar,  qədim  toponimlər  və  etnik-mədəni 

reallıqlar  əsasında  Girdiman  ərazilərinin  indiyədək  güman  edildiyi  kimi 

Albaniyanın  qərbində,  yaxud  da  Ģimal-qərbində  deyil,  ġirvan  ərazisində  olduğu 

əsaslandırılır.  Ərazinin  təbii-coğrafi  xarakteristikası  və  əhalinin  məskunlaĢma 

dinamikası  verilməklə  maddi-mədəniyyət  abidələri  və  təsərrüfat  həyatından  bəhs 

olunur.  Girdiman  vilayətinin  Albaniyanın  iqtisadi,  siyasi,  hərbi,  dini  və  mədəni 

həyatında  yeri  və  rolu  araĢdırılır.  Bir  sözlə,  bu  kitab  Albaniyanın  inzibati-siyasi 

vahidlərindən  biri  olan  Girdiman  vilayətinin  tarixinə  həsr  olunmuĢ  ilk  xüsusi 

tədqiqat əsəridir. 

 

 

ISBN 978-9952-448-99-3 



 

© Qafar Cəbiyev, 2010 



 

GĠRDĠMANIN GERÇƏK TARĠXĠ 

 

XX əsrin 50-ci illərinədək respublikamızda nüfuzlu albanĢünaslıq  məktəbi 



hələ  formalaĢmadığından  antik  dövrdə  ġimali  Azərbaycan  ərazisində  təĢəkkül 

tapmıĢ  Albaniya  dövlətinin  tarixi ilə  daha  çox  Azərbaycandan  kənarda  olan  elmi 

mərkəzlərdə  məĢğul  olublar.  Bu  səbəbdən  də  30-40-cı  illərdə  SSRĠ  xalqlarının 

tarixinə  dair  Moskvada,  yaxud  da  Moskvanın  sifariĢi  ilə  aparılan  tədqiqatlar 

ermənilərin və onların təsiri altına düĢən ifrat ermənipərəst dairələrin nəzarətində 

olub.  O  illərdə  SSRĠ  tarixinə  dair  ümumiləĢdirici  əsərlərin  Qafqaz  Albaniyası 

tarixinə  dair  fəsil  və  bölmələrinin  yazılmasının  Moskva  tərəfindən  məhz 

S.T.Yeremyana  həvalə  edilməsi  də  buna  sübutdur.  Təbiidir  ki,  bu  qəbildən  olan 

əsər  və  tədqiqatlarda  Albaniya  tarixinin  bir  sıra  prinsipial  məsələləri  bilərəkdən, 

həm  də  məqsədli  Ģəkildə  təhrif  olunaraq  saxtalaĢdırılmıĢdır.  Girdiman  tarixi  və 

Girdiman  ərazilərinin  lokalizəsi  ilə  bağlı  əvvəlcə  SSRĠ  tarixĢünaslığında,  daha 

sonra  isə  Azərbaycan  tarixĢünaslığında  özünə  yer  alan  və  uzun  illər  ərzində 

tədqiqatçılar arasında çox ciddi polemikaya səbəb  olan yanaĢma və ehtimallar da 

məhz bu zəmində meydana gəlmiĢdir. 

Ötən əsrin 50-ci illərindən baĢlayaraq Azərbaycan albanĢünasları tərəfindən 

Albaniya tarixi həm arxeoloji, həm də mənbəĢünaslıq baxımından intensiv surətdə 

öyrənilməkdədir.  Z.M.Bünyadovun,  Ġ.H.Əliyevin,  M.X.ġəriflinin,  Y.A.Paxomo- 

vun, Z.Ġ.Yampolskinin, R.B.GöyüĢovun, C.Ə.Xəlilovun, A.B.Nuriyevin, Q.Ə.Qey- 

bullayevin,  N.Ġ.Rzayevin,  K.H.Əliyevin,  T.M.Məmmədovun,  S.M.Qazıyevin, 

Ö.ġ.Ġsmizadənin, R.M.Vahidovun, F.L.Osmanovun və qeyrilərinin tədqiqatlarında 

bu  araĢdırmalar  xüsusilə  geniĢ  spektrdə  aparılmıĢdır.  Bununla  belə  Albaniyada 

mövcud  olmuĢ  inzibati-siyasi  vahidlərdən  heç  birinin  tarixi  indiyədək  xüsusi 

tədqiqat  mövzusu  olmamıĢdır.  Girdiman  tarixi  barədə  isə  bu  və  ya  digər əsər  və 

tədqiqatlar  çərçivəsində  olduqca  yığcam,  bir  çox  hallarda  ziddiyyətli  məlumatlar 

verilməklə  kifayətlənilmiĢdir.  Bu  baxımdan  tarix  elmləri  doktoru  Q.C.Cəbiyevin 

oxuculara  təqdim  olunan  «Girdiman  tarixi  (IV-IX  əsrlər)»  əsəri  Albaniyada 

mövcud olmuĢ inzibati-siyasi vahidlərdən birinin - Girdiman vilayətinin erkən orta 

əsrlər tarixinə həsr olunmuĢ ilk monoqrafik tədqiqat əsəridir. 

Əsərdə irəli sürülən və Azərbaycan tarix elmi üçün tamamilə yeni olan bəzi 

məqamlar  üzərində  xüsusi  dayanmaq  istərdim.  Əvvəla  Girdiman  vilayətinin 

lokalizəsi barədə. Məlum olduğu kimi, Albaniyanın iqtisadi, siyasi, hərbi, dini və 

mədəni  həyatında  aparıcı  mövqe  tutan  Girdiman  vilayətinin  lokalizəsi  ilə  bağlı 

tədqiqatçılar  arasında  bu  günədək  çox  ciddi  fikir  ayrılıqları  mövcuddur.  Belə  ki, 

əksər  tədqiqatçılar  Girdiman  vilayəti  ərazilərini  Albaniyanın  qərbində  lokalizə 

ediblər.  Ġlk  dəfə  məhz  Q.C.Cəbiyev  Girdimanın  ġirvan  ərazisində,  daha  konkret 

desək  Ağsuçay,  Girdimançay  və  Göyçay  çayları  hövzəsində  lokalizəsinə  dair 

mülahizəni  bir  sıra  çox  ciddi  elmi  dəlillər əsasında  sübuta yetirməyə  çalıĢmıĢ  və 

buna  müvəffəq  olmuĢdur.  Koryunun,  M.Kalankatuklunun,  habelə  orta  əsr  ərəb 



 

coğrafiyaĢünas  və  səyyahlarının  Albaniyaya  dair  qeydlərində  Girdimanın  məhz 



ġirvan  ərazisində  lokalizəsini  təsdiqləyə  biləcək  bir  sıra  prinsipial  əhəmiyyətli 

məqamlar  üzərində  dayanan  müəllif,  öz  mülahizəsini,  həmçinin  Albaniyanın 

qərbində,  daha  doğrusu  ġəmkir,  DaĢkəsən,  Gədəbəy,  Tovuz,  Qazax  və  Ağstafa 

rayonları  ərazisində  Girdimanla  bağlı  heç  bir  arxeoloji  və  memarlıq  abidəsinin, 

habelə  qədim  toponimlərin  olmaması,  ġirvan  ərazisində  isə  bu  cür  abidə  və 

toponimlərin  mövcudluğu  ilə  də  əsaslandırmağa  çalıĢıb.  Qafqaz  ərazisində 

Girdiman  adı  ilə  məlum  olan  yeganə  çayın,  Girdiman  hökmdarları  Xursun  və 

Cəsur  Vardanın  adını  daĢıyan  qədim  yaĢayıĢ  yerlərinin,  CavanĢirin adını  daĢıyan 

yaĢayıĢ  yeri və VII əsrə aid möhtəĢəm qalanın məhz ġirvan ərazisində olması da 

müəllifin  fikrincə,  Girdiman  vilayətinin  lokalizəsi  ilə  bağlı  son  və  qəti  fikir 

söyləmək üçün kifayət qədər ciddi arqumentlər hesab edilməlidir. 

Əsərdə  Girdiman  vilayətinin  təbii-coğrafi  Ģəraiti  və  orada  əhalinin 

məskunlaĢma dinamikasından bəhs olunur,  ərazinin əlveriĢli iqlim Ģəraitinə, flora 

və faunasına, əkin yerləri, örüĢ sahələri və su ehtiyatlarının zənginliyinə, müxtəlif 

istiqamətdə  olan  karvan  yollarının  bilavasitə  oradan  keçməsinə  və  nəhayət, 

arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  aĢkar  edilən  çox  zəngin  maddi-mədəniyyət 

qalıqlarına istinadən Girdiman ərazilərinin minilliklər boyu intensiv məskunlaĢma 

rayonu olduğu bildirir. Müəllifin qənaətinə görə erkən orta əsrlər dövründə bir sıra 

daxili  və  xüsusən  də  xarici  amillərin  təsiri  altında  Girdiman  vilayətinin  əhalisi 

Alazan-Həftəran vadisi ilə Qaraməryəm tirəsi arasındakı ənənəvi yaĢayıĢ  yerlərini 

tədricən  tərk  edərək  Böyük  Qafqazın  Cənub  yamacındakı  dağlara  və  dağətəyi 

ərazilərə  çəkilib.  Beləliklə  də,  V  əsrin  sonu  -  VI  əsrin  əvvəllərindən  baĢlayaraq 

həmin  ərazidə  çoxsaylı  müdafiə  tikililəri  və  yaĢayıĢ  yerləri  meydana  gəlir. 

Fikrimizcə,  müəllifin  bu  mülahizələri  Albaniyanın  erkən  orta  əsrlər  dövrünə  aid 

tarixi-coğrafiyasını iĢləmək baxımından da çox əhəmiyyətlidir. 

Albaniyanın digər bölgələri kimi, Girdiman vilayətinin ərazisi də ilk orta əsr 

abidələri ilə olduqca zəngindir. Hansı ki, həmin abidələr barəsində əsərdə təfsilatı 

ilə bəhs olunur, Girdimanın yaĢayıĢ yerləri, qala və istehkamları, oradakı məbədlər 

və  qəbir  abidələri  barəsində  ətraflı  məlumat  verilir.  ġəhər  və  Ģəhərtipli  yaĢayıĢ 

məntəqələrindən Qəbələ, Qalagah, Mehrəvan, Qırlartəpə, Lahıc, kəndtipli yaĢayıĢ 

məskənlərindən  Pəldahar,  Kürdüvan,  Həsən  bəyin  yeri,  AĢağı  Qaraməryəm, 

Yekəxana, TərkəĢ, KələĢ, qəbir abidələrindən Gəndob və Ərəbcəbirli nekropolları, 

Girdiman və Kilsədağ məbədləri, habelə bir sıra digər abidələr və həmin abidələrdə 

aparılan  arxeoloji  tədqiqatlardan  bəhs  olunur.  Xatırladaq  ki,  bu  abidələrdən  bir 

qismi  ilk  dəfə  olaraq  məhz  Q.C.Cəbiyev  tərəfindən  tədqiq  olunub.  Əsərdə, 

həmçinin əvvəllər tədqiq olunmuĢ abidələrin də xeyli qisminin dövrü və təyinatı ilə 

bağlı bir sıra yeni mülahizələr irəli sürülüb. 

Mehrəvan  Ģəhərində  Q.C.Cəbiyevin  rəhbərliyi  ilə  aparılmıĢ  arxeoloji 

tədqiqatları  xüsusi  olaraq  qeyd  etmək  istərdim.  Məlum  olduğu  kimi,  tarixi 

mənbələrdə  adı  çəkilən  Mehrəvan  Ģəhərinin  yeri  uzun  illər  idi  ki,  elm  üçün  sirr 



 

olaraq  qalırdı.  Bu  Ģəhərin  lokalizəsi  ilə  bağlı  müxtəlif  vaxtlarda  ayrı-ayrı 



tədqiqatçılar  tərəfindən  söylənilmiĢ  mülahizələr  ciddi  elmi  dəlillərlə 

əsaslandırılmadığından, ehtimal olaraq qalırdı. Ġlk dəfə məhz Q.C.Cəbiyev 2004-cü 

ildə  apardığı  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  Ağsu  rayonun  Bəyimli  kəndi 

yaxınlığındakı  9  hektar  əraziyə  malik  qala  yerinin  Mehrəvan  Ģəhərinin  qalıqları 

olduğunu elmi cəhətdən əsaslandırmıĢdır. 

Girdiman  abidələrində  aparılan  arxeoloji  tədqiqatlar  nəticəsində  aĢkar 

olunan  zəngin  maddi-mədəniyyət  nümunələri  yerli  əhalinin  məĢğuliyyəti  və 

təsərrüfat  həyatı  barədə  kifayət  qədər  aydın  təsəvvür  yaradır.  Müəllif  arxeoloji 

materiallara,  həmçinin  mənbə  məlumatlarına  istinadən  erkən  orta  əsrlərdə  bəhs 

olunan  ərazidə  əkinçiliyin,  maldarlığın,  ovçuluğun  və  sənətkarlığın  yerli  əhalinin 

təsərrüfat  həyatındakı  rolunu  və  əhəmiyyətini  göstərə  bilib.  Əsərdə  sənətkarlığın 

ayrı-ayrı  sahələri,  o  cümlədən  metaliĢləmə,  dulusçuluq,  daĢiĢləmə,  toxuculuq, 

ağaciĢləmə, sümükiĢləmə və ĢüĢə məmulatı istehsalı barəsində xüsusilə ətraflı bəhs 

olunur.  Müəllifin  keramika  istehsalı  tarixi  və  texnologiyası,  o  cümlədən  dulus 

çarxının  kəĢfi  və  təkmilləĢdirilmiĢ  dulus  kürələrinin  meydana  gəlməsi  ilə  bağlı 

mülahizələri də elmi cəhətdən maraq doğurur. 

Erkən  orta  əsrlərdə  Albaniyanın  iqtisadi,  siyasi,  hərbi,  dini  və  mədəni 

həyatında  Girdiman  vilayəti  aparıcı  mövqeyə  malik  olmuĢdur.  Bu  da hər  Ģeydən 

öncə vilayətin təbii-iqtisadi imkanları, Girdiman feodallarının hərbi-siyasi nüfuzu 

və onların ölkədə siyasi hakimiyyətə təsir dairəsinin geniĢliyi ilə izah oluna bilər. 

Hansı ki, əsərdə bütün bunlar barəsində ətraflı bəhs olunur. 

Girdiman  hökmdarı  CavanĢirin  böyük  sərkərdə,  mahir  diplomat,  bacarıqlı 

dövlət xadimi, ən baĢlıcası isə vətənini və xalqını sonsuz məhəbbət hissi ilə sevən 

alovlu bir vətənpərvər kimi təqdim olunması, əsərin mühüm üstünlüklərindən biri 

kimi dəyərləndirilməlidir. Xatırladaq ki, indiyədək Albaniya tarixi barədə yazılan 

tədqiqat  əsərlərinin  heç  birində  CavanĢirin  xidmətləri  və  onun  hərbi  yürüĢləri 

barəsində bu dərəcədə əsaslı və əhatəli bəhs olunmayıb. 

IV-IX  əsrlərdə  Girdimandakı  mürəkkəb  dini  durum  və  bu  müstəvidə 

cərəyan edən hadisələr, ərazidə məskunlaĢan insanların etnik mənsubiyyəti, onların 

dili, mədəniyyəti və nəhayət, alban əlifbasının meydana gəlməsi ilə bağlı məsələlər 

də təqdim olunan kitabda kifayət qədər əhatəli Ģərh olunub. 

Bir sözlə, Q.C.Cəbiyevin «Girdiman tarixi (IV-IX əsrlər)» əsəri Azərbaycan 

albanĢünaslığına  yeni  töhfə  kimi  dəyərləndirilə  bilər.  Ümid  edirik  ki,  bu  əsər 

gələcəkdə  Albaniyada  mövcud  olan  digər  inzibati-siyasi  vahidlərin  tarixinin  də 

ayrı-ayrılıqda tədqiqinə təkan olacaqdır. 

Göründüyü kimi, Q.C.Cəbiyevin «Girdiman tarixi (IV-IX əsrlər)» adlı əsəri 

Azərbaycan  tarix  elminin  çox  mühüm  və  olduqca  aktual  problemlərindən  birinə 

həsr  olunmuĢdur.  Bir  daha  xatırladım  ki,  bu  mövzu  milli  tarixĢünaslığımızda 

indiyədək ayrıca bir problem kimi tədqiq olunmamıĢdır və bu mövzunun hərtərəfli 

araĢdırılması tarix elmimiz üçün çox gərəklidir. 



 

Girdiman  probleminin  dərin  elmi  əsaslarla  araĢdırılması  tarixĢünaslığımız 



üçün bir də ona görə aktualdır ki,  bu mövzu  yaxın keçmiĢdə  - sovet hakimiyyəti 

illərində  xüsusi  məqsəd  güdən  basqılara  və  saxtalaĢdırmalara  məruz  qalmıĢdır. 

Azərbaycanın  qədim  tarixi  vilayəti  olan  Girdimanı  ġirvandan  uzaqlaĢdırıb  indiki 

Ermənistanla  sərhəd  regiona  aparıb  çıxaran  erməni  saxtakarları,  əslində  mifik 

«Böyük  Ermənistan»  saxtakarlığına  haqq  qazandırmaq  və  ölkəmizə  qarĢı  ərazi 

iddialarını  «əsaslandırmaq»  məqsədi  güdürdü.  Erməni  tarixĢünaslığında 

«Gardman» xəstəliyi bu gün də davam edir və getdikcə «Ģiddətlənməkdədir». Buna 

görə  də  Qafar  Cəbiyevin  həmin  problemi  xüsusi  tədqiqat  mövzusu  olaraq 

araĢdırması olduqca təqdirəlayiq haldır. 

Əsərin  xronoloji  çərçivəsi  düzgün  müəyyənləĢdirilmiĢdir.  Çünki  IV-IX 

əsrlər  tarixi  Girdimanın  ən  yüksək  tərəqqi  dövrüdür.  Bunu  ərazinin  qiymətli 

arxeoloji və tarixi abidələrlə son dərəcə zəngin olması bir daha sübut edir. 

Müəllif  məlum  olan  bütün  ilk  mənbələrin  məlumatlarını  və  arxeoloji 

araĢdırmaların nəticələrini təhlil edir, üzləĢdirir, müqayisələr aparır, mövcud elmi 

ədəbiyyata öz tənqidi münasibətini bildirir. O, ciddi və inkarolunmaz elmi əsaslara 

söykənərək  S.T.Yeremyanın  və  digər  üzdəniraq  erməni  tarixçilərinin 

saxtalaĢdırmalarını  və  onun  «ardıcıllarının»  qeyri-elmi  iddialarını  rədd  edir. 

Girdimanın  real  tarixini  -  ġirvan  ərazisində  yaranmıĢ,  təĢəkkül  tapmıĢ  və  öz 

inkiĢafının zirvəsinə yüksəlmiĢ tarixini təqdim edir. 

Əsər  mühüm  elmi-nəzəri  əhəmiyyətə  malik  olduğu  qədər  də  əməli 

əhəmiyyətə  malikdir.  ġübhə  etmirəm  ki,  bu  əsər  Girdimanın  tarixi  ilə  bağlı  çox 

məsələlərə aydınlıq gətirəcəkdir. 

Q.C.Cəbiyev tərəfindən təqdim olunan Girdiman tarixi real tarixdir, olmuĢ 

tarixdir, bizim tariximizdir. Bu təkcə müəllifin deyil, ümumiyyətlə tarix elmimizin 

də böyük uğurudur. 

Müəllifin  Girdimanın  IV-IX  əsrlər  tarixinə  həsr  olunmuĢ  əsəri  elmimizdə 

yenilikdir,  tarixi  saxtalaĢdıranlara,  xüsusilə  erməni  saxtakarlarına tutarlı  cavabdır, 

tarixi  həqiqəti  müdafiə  edən  araĢdırmadır.  Onun  apardığı  ciddi  tarixi-arxeoloji 

araĢdırmalar  sayəsində  gəldiyi  elmi  nəticələr  kifayət  qədər  əsaslandırılmıĢdır  və 

inandırıcıdır. 



Yaqub Mahmudov 

AMEA-nın müxbir üzvü, 

tarix elmləri doktoru, professor, 

Əməkdar elm xadimi 

 

 



 

 

GĠRĠġ 

 

Azərbaycanın  erkən  orta  əsrlər  tarixi  uzun  illərdir  ki,  tarixçilər  və 



arxeoloqlar  tərəfindən  davamlı  Ģəkildə  öyrənilməkdədir.  Bununla  belə,  Qafqaz 

Albaniyasının tərkibinə daxil olan ayrı-ayrı inzibati-siyasi vahidlərin tarixi hələ də 

lazımınca  öyrənilməyib.  Deməli,  ölkənin  iqtisadi,  siyasi  və  mədəni  həyatında 

onların iĢtirakı və rolu da hələlik dəqiq müəyyənləĢdirilməyib. Bu cəhətdən uzun 

müddət Albaniyanın iqtisadi, siyasi, hərbi, dini və mədəni həyatında çox mühüm 

yeri olan Girdiman vilayəti tarixinin öyrənilməsi xüsusi aktuallıq kəsb edir. Yazılı 

mənbələrdən  məlum  olduğu  kimi  Girdiman  knyazları  və  yepiskopları  hələ 

ArĢaqilər  dövründə  ölkədə  böyük  nüfuz  sahibi  olublar.  Mehranilərin hakimiyyəti 

dövründə isə Girdiman knyazları bütövlükdə Albaniyada siyasi hakimiyyəti də ələ 

alıblar. Girdiman yepiskoplarından bir neçəsi alban katalikosu kürsüsünə yüksəlib. 

Bütün  bunlar  barəsində  yazılı mənbələrdə  yalnız  ümumi  Ģəkildə  məlumat  verilir. 

AraĢdırıcılar  isə  hələlik  həmin  məlumatları  Albaniya  tarixi  kontekstində  sadəcə 

olaraq  yada  salmaqla  kifayətləniblər.  Halbuki  ötən  əsrin  ortalarından  etibarən 

tədqiq  olunan  çoxsaylı  arxeoloji  abidələr,  Girdiman  hökmdarları  tərəfindən 

təqribən V-VIII əsrlərdə tikilən əzəmətli məbəd, qala və istehkamlar, əsrlər boyu 

Girdiman tarixini özündə yaĢadan toponimlər, orada məskunlaĢan etnosların dili və 

mədəniyyəti  -  bütün  bunların  yazılı  mənbələrin  məlumatları  ilə  əlaqələndirilərək 

kompleks Ģəkildə öyrənilməsi zəruriyyəti təqdim olunan əsərin aktuallığına dəlalət 

edir. 

Tədqiqatın xronoloji çərçivəsinin IV-IX əsrləri əhatə etməsi bir çox mühüm 



amillərlə əlaqədardır. Birincisi, Girdiman vilayətinin adı yazılı mənbələrdə ilk dəfə 

olaraq məhz IV əsrə aid hadisələrlə əlaqədar çəkilir. Məlum olduğu kimi IV əsrdə 

Albaniyada  artıq  yeni  ictimai-iqtisadi  formasiya  olan  feodal  cəmiyyəti  tədricən 

formalaĢmaqda  idi.  Əsasında  iri  torpaq  sahibliyi  dayanan  ilkin  inzibati-siyasi 

vahidlərin  də  məhz  bu  dövrdə  təĢəkkül  tapdığı  güman  edilir.  Tədqiqat  iĢinin 

xronoloji çərçivəsinin IV əsrdən götürülməsi də elə bu amillərlə izah oluna bilər. 

Əsərin  xronoloji  çərçivəsinin  IX  əsrin  əvvəllərinədək  olan  dövrü  əhatə 

etməsi də bir sıra çox mühüm elmi-məntiqi əsaslarla izah oluna bilər. Birincisi, IX 

əsrin  əvvəllərində,  daha  doğrusu  822-ci  ildə  Mehranilər  sülaləsinin  sonuncu 

nümayəndəsi  II  Varaz  Tiridat  öldürülüb.  854-cü  ildə  isə  Girdimanın  sonuncu 

hakimi  Qetric  ərəblər  tərəfindən  əsir  alınıb.  IX  əsrin  əvvəllərindən  baĢlayaraq 

Azərbaycanda, o cümlədən ġirvanda yeni feodal dövlətləri meydana gəlir. Bununla 

da inzibati-siyasi vahid olmaq etibarı ilə Girdimanın mövcudluğu sona yetir. Elə bu 

səbəbdən  də  sonrakı  dövrə  aid  mənbələrdə  inzibati-siyasi  və  dini  vahid  olaraq 

Girdimanın  adı  çəkilmir.  Ġkincisi,  erkən  orta  əsrlər  xronoloji  baxımdan  məhz  IX 

əsrin əvvəllərinədək olan dövrü əhatə edir. Göründüyü kimi, təqdim olunan əsər də 

Azərbaycan  tarixinin  özünəməxsus  xüsusiyyətləri  ilə  səciyyələnən  bütöv  bir 

dövrünü - erkən orta əsrlər dövrünü əhatə edir. 



 

IX  əsrin  əvvəllərində  Girdiman  ərazisindəki  ilk  orta  əsr  yaĢayıĢ 



məskənlərinin  bir  qismində  (Mehrəvan,  Qəbələnin  Səlbir  hissəsi  və  s.)  həyat 

tamamilə dayanır və bir sıra yeni yaĢayıĢ məntəqələri meydana gəlir. Həyat davam 

etməkdə olan əski yaĢayıĢ yerlərində isə yeni dövrün xüsusiyyətlərini özündə əks 

etdirən  (Ģirli  keramikanın  meydana  gəlməsi,  dulus  dəzgahında  istehsal  olunan 

keramikanın  kəmiyyət  etibarı  ilə  artması,  keyfiyyətinin  yaxĢılaĢması,  məmulatın 

çeĢid  müxtəlifliyinin  çoxalması  və  s.)  keyfiyyətcə  yeni  mədəni  təbəqə 

formalaĢmağa baĢlayır. Əsərin xronoloji çərçivəsinin IX əsrin əvvəllərinədək olan 

dövrlə tamamlanması da sözsüz ki, yuxarıda sadalanan amillərlə əlaqədardır. 

«Girdiman  tarixi  (IV-IX  əsrlər)»  əsərinin  tədqiqat  obyekti  coğrafi 

ədəbiyyatda Böyük Qafqazın Cənub yamacı, Alazan-Həftəran çökəkliyi, Həftəran 

yaylası  və  AĢağı  ġirvan  düzü  adı  ilə  bəlli  olan  geniĢ  bir  ərazini  (təqribən  7  000 

km

2



) əhatə edir. Bolsulu çay Ģəbəkəsi, əkinə yararlı münbit torpaqları, geniĢ sahəni 

əhatə edən yay və qıĢ otlaqları, zəngin bitki və heyvanat aləmi bu ərazidə hələ e.ə. 

V  minillikdən  baĢlayaraq  ilk  yaĢayıĢ  məskənlərinin  meydana  gəlməsinə  zəmin 

olmuĢdur. Yerli əhalinin daha çox qədim Girdiman əraziləri kimi tanıdığı bu yerlər 

erkən  orta  əsrlərdə  xüsusilə  intensiv  məskunlaĢma  rayonu  olmuĢdur.  Ərazidəki 

çoxsaylı Ģəhər və Ģəhər tipli iri yaĢayıĢ məntəqələri (Qəbələ, Mehrəvan, Girdiman, 

Qalagah,  Qırlartəpə,  Lahıc),  digər  yaĢayıĢ  yerləri  və  nekropollar  (Həsənbəyin 

mülkü, Səngər yeri, Kənd yeri, Tərkəs, Ərəbcəbirli, AĢağı Qaraməryəm, KələĢ və 

s.) buna sübutdur. Oradakı neçə-neçə əzəmətli qalalar (Girdiman, CavanĢir, Niyal, 

Fit,  Xanəgah,  Xaçmaz,  Bum,  Vəndam,  Xosrov  və  Qız  qalaları),  habelə  digər 

müdafiə  tikililəri  (Xiroki  müdafiə  səddi,  Həzrə  qülləsi,  Qalatap  və  s.)  IV-IX 

əsrlərdə  Girdiman  vilayətinin  istər  lokal,  istərsə  də  regional  xarakterli  hərbi 

əməliyyatlarda fəal iĢtirakından xəbər verir. Müxləlif tiplərdən olan qəbir abidələri 

(küp  qəbirlər,  təknə  qəbirlər,  torpaq  qəbirlər,  sərdabə  tipli  qəbirlər,  daĢ  qutu 

qəbirlər  və  s.),  bütlər  və  nəhayət,  dini  əhəmiyyətli  obyektlər  (Kilsədağ  məbədi, 

Girdimandakı  Allah  evi  və  s.)  Girdiman  əhalisinin  mədəni  səviyyəsinin,  dini 

baxıĢlarının öyrənilməsi baxımından mühüm elmi əhəmiyyətə malikdir. Arxeoloji 

qazıntılar, təbii dağıntılar və tikinti-abadlıq iĢləri zamanı üzə çıxan istehsal ocaqları 

və  rəngarəng  çeĢidli  zəngin  maddi  mədəniyyət  nümunələri  ölkənin  təsərrüfat 

həyatını,  mədəni,  iqtisadi  və  ticarət  əlaqələrini  daha  dərindən  və  daha  əhatəli 

Ģəkildə öyrənməyə imkan verir. 

Ġnzibati-siyasi vahid olmaq etibarı ilə Girdiman vilayəti bütün ilk orta əsrlər 

boyu  Azərbaycanın  iqtisadi,  siyasi,  dini,  hərbi  və  mədəni  həyatında  aparıcı  yer 

tutmuĢdur, hansı ki, bütün bunlar ilk dəfə olaraq müəllif tərəfindən xüsusi tədqiqat 

obyekti kimi araĢdırılmıĢdır. 

Əsərin  iĢlənməsində  məqsəd  yazılı  mənbələr,  arxeoloji  komplekslər  və 

memarlıq  abidələri,  onlardan  aĢkar  edilən  zəngin  maddi  mədəniyyət  nümunələri 

əsasında  erkən  orta  əsrlərdə  Girdiman  vilayətində,  bütövlükdə  Qafqaz 

Albaniyasında cərəyan edən hadisə və prosesləri, ölkənin təsərrüfat həyatını, dini 


 

və mədəni durumu araĢdırmaqdır. Müəllif qarĢıya qoyduğu məqsədi reallaĢdırmaq 



üçün konkret olaraq aĢağıdakı məsələlərin həllinə çalıĢmıĢdır: 

-

 



Girdiman  vilayəti  ərazilərinin lokalizəsini dəqiqləĢdirərək  onun  arxeoloji 

xəritəsini iĢləmək; 

-

 

Ərazinin təbii-coğrafi xarakteristikasını vermək və əhalinin məskunlaĢma 



dinamikasını izləmək; 

-

 



Lokal miqrasiyanın səbəb və nəticələrini araĢdırmaq; 

-

 



Girdiman  abidələrini  və  oradan  məlum  olan  maddi  mədəniyyət 

nümunələrini sistemləĢdirərək onların təsnifatını vermək; 

-

 

Əhalinin  məĢğuliyyətini  -  əkinçilik,  maldarlıq,  ovçuluq  və  sənətkarlığın 



inkiĢafı  sahəsində  müĢahidə  olunan  proqressiv  və  reqressiv  meyilləri  izləyərək 

ümumiləĢdirmək; 

-

 

Cəmiyyətin sinfi tərkibini və sosial vəziyyətini öyrənmək; 



-

 

Ölkədə gedən etnik, dini və mədəni proseslərin konkret olaraq Girdiman 



vilayəti timsalında izlənilməsi; 

-

 



Bizans  və  Sasani  imperiyaları,  ərəb  Xilafəti  və  Xəzər  xaqanlığı,  habelə 

qonĢu  ölkələrlə  Albaniyanın  hərbi,  siyasi,  iqtisadi  və  mədəni  əlaqələrində 

Girdiman  vilayətinin  və  böyük  Mehrani  knyazlarının  rolunu  və  xidmətlərini 

öyrənmək; 

-

 

Ölkədə xristianlığın və Ġslamın yayılmasında, bütpərəstliyə və zərdüĢtliyə 



qarĢı mübarizənin təĢkilində Girdiman knyazlarının və yepiskoplarının iĢtirakını və 

rolunu müəyyənləĢdirmək. 

Tədqiqat iĢinin metodoloji əsasını hadisə və prosesləri tarixi inkiĢafda dərk 

etməyə  imkan  verən  dialektik  materialist  baxıĢı  təĢkil  edir.  AraĢdırmalar  zamanı 

yeri gəldikcə tarixi, statistik və tipoloji materialdan, habelə təhlildən geniĢ istifadə 

olunmuĢdur.  Tarixi  inkiĢafın  müəyyən  mərhələsində  alban  cəmiyyətinin  maddi 

əksi olan müxtəlif xarakterli abidə - komplekslərin analoji abidə  - komplekslərlə, 

həmçinin  yazılı  mənbə  məlumatları  ilə  müqayisəli  və  əlaqəli  Ģəkildə  tədqiqi 

müəllifin  istifadə  etdiyi  baĢlıca  metodik  üsuldur.  Tədqiq  olunan  abidələrin  və 

maddi  mədəniyyət  nümunələrinin  təsnifatı  və  təhlili  müasir  arxeologiya  elmində 

qəbul olunan və geniĢ surətdə istifadə edilən prinsip və üsullara əsaslanır. 

Əsərin yazılmasında antik və orta əsr mənbələrindən, Girdiman abidələrində 

aparılmıĢ tarixi, arxeoloji və etnoqrafik tədqiqatların materiallarından, muzey, fond 

və  Ģəxsi  kolleksiyalarda  saxlanılan  maddi  mədəniyyət  nümunələrindən,  slavyan-

rus,  rus-sovet  və  erməni-gürcü  müəlliflərinin,  xüsusilə  də  Azərbaycan 

albanĢünaslarının  əsərlərindən  geniĢ  istifadə  olunmuĢdur.  Məlum  olduğu  kimi, 

Strabonun, Koryunun, YeqiĢenin, Sebeosun, Lazar Parpetsinin və xüsusən də alban 

tarixçisi  M.Kalankatuklunun əsərlərində  Albaniya  tarixinə, o  cümlədən  Girdiman 

tarixinə  dair  olduqca  qiymətli  məlumatlar  verilmiĢdir.  Girdiman  probleminə, 

həmçinin  orta  əsr  ərəb  coğrafiyaĢünas  və  səyyahlarının  əsərlərində  də  bu  və  ya 



10 

 

digər  dərəcədə  toxunulmuĢdur.  Bütün  bunların  arxeoloji  materiallarla  əlaqəli  və 



müqayisəli Ģəkildə araĢdırılmasının əlbəttə ki, çox böyük elmi əhəmiyyəti vardır. 

XIX  əsrdə  və  XX  əsrin  I  yarısında  Qafqaz  Albaniyası  tarixinin  istər 

arxeoloji,  istərsə  də  mənbəĢünaslıq  baxımından  araĢdırılması  istiqamətində 

müəyyən  təĢəbbüslər  göstərilsə  də,  bütövlükdə  bu  iĢlər  ardıcıl  və  sistemli 

olmamıĢdır.  Üstəlik,  Azərbaycandan  kənarda  və  kənar  müəlliflər  tərəfindən 

hazırlanan və daha çox çar Rusiyası və Sovet imperiyasının maraqlarını əks etdirən 

bu  tədqiqatlarda  təbiidir  ki,  Azərbaycanın  qədim  tarixi  hərtərəfli  və  obyektiv 

araĢdırıla  bilməzdi.  30-50-ci  illərdə  SSRĠ  xalqlarının  tarixinə  dair  Moskvanın 

sifariĢi  ilə  hazırlanan  fundamental  əsərlərin  Albaniya  tarixinə  dair  bölmələrinin 

yazılmasının  üzdəniraq  qafqazĢünas  S.T.Yeremyana  həvalə  edilməsi  əslində  bir 

çox  prinsipial  əhəmiyyətli  məsələlərə  münasibətdə  ermənipərəst  konsepsiyaların 

elmdə özünə yer alması ilə nəticələnmiĢdir. 

Keçən əsrin ortalarından etibarən Albaniya tarixinin istər tarixi və istərsə də 

mənbəĢünaslıq  baxımından  öyrənilməsi  sahəsində  daha  çox  milli  albanĢünas 

kadrların intensiv və səmərəli fəaliyyəti ilə səciyyəvi  olan yeni mərhələ baĢlayır. 

Görkəmli  mənbəĢünas  alimlər  Z.M.Bünyadov,  M.X.ġərifli,  Ġ.H.Əliyev, 

Y.A.Paxomov,  N.M.Vəlixanlı,  K.H.Əliyev,  T.M.Məmmədov,  F.C.Məmmədova, 

tanınmıĢ  arxeoloqlar  S.M.Qazıyev,  R.M.Vahidov,  Ö.ġ.Ġsmizadə,  Q.M.Aslanov, 

Q.M.Əhmədov, 

C.Ə.Xəlilov, 

R.B.GöyüĢov, 

Ġ.A.Babayev, 

A.B.Nuriyev, 

F.L.Osmanov, Q.Ġ.Ġone, Q.O.QoĢqarlı və qeyrilərinin tədqiqatlarında Albaniyanın 

ilk  orta  əsrlər  tarixinin  bu  və  ya  digər  məsələləri  yazılı  mənbələr  və  arxeoloji 

materiallar əsasında öyrənilmiĢdir. Bu istiqamətdə aparılan araĢdırmalarda ümumi 

Ģəkildə olsa da inzibati-siyasi vahidlərin, o cümlədən Girdiman vilayəti tarixinin də 

ayrı-ayrı  problemlərinə  bu  və  ya  digər  dərəcədə  toxunulmuĢdur.  Z.M.Bünyadov, 

M.X.ġərifli, Ġ.H.Əliyev, F.C.Məmmədova, Q.Ə.Qeybullayev  və F.L.Osmanov isə 

Girdiman  vilayətinin  lokalizəsi  ilə  bağlı  öz  mülahizələrini  bildirmiĢlər.  Lakin 

bütövlükdə, Albaniyanın digər inzibati-siyasi vahidləri kimi, Girdiman vilayətinin 

tarixi  də  hələlik  nə  arxeoloji,  nə  də  mənbəĢünaslıq  baxımından  xüsusi  tədqiqat 

mövzusu olmamıĢdır. Elə bu səbəbdən də, hətta, son illər Azərbaycan tarixinə dair 

nəĢr olunmuĢ ümumiləĢdirici əsərlərdə belə, Girdiman vilayətinin lokalizəsi, təbii-

coğrafi  Ģəraiti,  Ģəhərləri,  digər  yaĢayıĢ  məntəqələri,  qəbir  abidələri,  qala  və 

istehkamları,  orada  yaĢayan  əhalinin  məskunlaĢma  dinamikası,  etnik  və  sosial 

tərkibi,  məĢğuliyyəti,  dini  baxıĢları  və  mədəni  səviyyəsi  barədə  məlumatlar  öz 

əksini tapmayıb. Bu cəhətdən müəllif tərəfindən 2003-2008-ci illərdə nəĢr olunan 

monoqrafiya və məqalələr istisnalıq təĢkil edir. 

Əsər giriĢ, 6 fəsil, nəticə və mətnə əlavə edilən albomdan ibarətdir. I fəsil 

Girdiman vilayətinin öyrənilmə tarixinə həsr edilib. II fəsildə Albaniyanın inzibati-

siyasi vahidləri və Girdiman vilayətinin lokalizəsi, III fəsildə ərazinin təbii-coğrafi 

Ģəraiti və əhalinin məskunlaĢma dinamikasına dair məsələlər araĢdırılır. Əsərin IV 

fəslində  Girdiman  vilayətinin  maddi-mədəniyyət  abidələri  və  orada  aparılan 



11 

 

arxeoloji  tədqiqatlardan,  V  fəsildə  Girdiman əhalisinin təsərrüfat həyatından  bəhs 



olunur.  Kitabın  VI  fəsli  Albaniyanın  iqtisadi,  siyasi,  hərbi,  dini  və  mədəni 

həyatında  Girdiman  vilayətinin  yeri  və rolunun  araĢdırılmasına həsr  edilib.  Əsərə 

əlavə edilmiĢ albomda Girdiman abidələrinin fotosu, planı, arxeoloji qazıntılardan 

görüntülər və həmin abidələrdən tapılan maddi mədəniyyət nümunələrinin rəsmləri 

verilmiĢdir. 

Müəllif  hesab  edir  ki,  monoqrafiyada  toxunulan  məsələlər  gələcəkdə 

aĢağıdakı  elmi-nəzəri  problemlərin  və  əməli  vəzifələrin  həllində  araĢdırıcılara 

yardımçı ola bilər: 

-

 

Azərbaycan və Qafqazın ilk orta əsrlər tarixinin və arxeologiyasının elmi 



problemlərinin həllində; 

-

 



Çoxcildlik Azərbaycan tarixi və arxeologiyasının yazılmasında; 

-

 



Qafqaz Albaniyasının inzibati-siyasi xəritəsinin hazırlanmasında; 

-

 



Qafqaz arxeologiyası üzrə ümumiləĢdirici əsərlərin yazılmasında; 

-

 



Erkən  orta  əsrlərdə  Albaniyada  müĢahidə  olunan  dini  və  etnomədəni 

proseslərə dair əsər və məcmuələrin hazırlanmasında; 

-

 

Azərbaycanın ilk orta əsrlərə dair arxeoloji külliyyatının hazırlanmasında; 



-

 

Azərbaycanın  ilk  orta  əsrlərə  aid  maddi  mədəniyyət  tarixinin 



yazılmasında; 

-

 



Azərbaycanın  ilk  orta  əsrlərə  dair  dekorativ-tətbiqi  sənətləri  üzrə 

ümumiləĢdirici əsərlərin iĢlənməsində; 

-

 

Ayrı-ayrı sənət sahələri üzrə əsər, albom və bukletlərin hazırlanmasında; 



-

 

Azərbaycan və Qafqaz arxeologiyasına dair dərslik və metodik vəsaitlərin 



hazırlanmasında; 

-

 



Ali məktəblərdə ixtisas kurslarının tədrisində; 

-

 



Elmi-kütləvi nəĢrlərin hazırlanmasında. 

Müəllif Girdiman tarixinə dair doktorluq dissertasiyası üzərində iĢləyərkən 

və  çapa  hazırlayarkən  dəyərli  məsləhət  və  tövsiyələrini  əsirgəməyən  bütün 

insanlara,  ilk  növbədə  Azərbaycanın  erkən  orta  əsrlər  tarixi  üzrə  görkəmli 

mütəxəssis  kimi  tanınan  akademik  Nailə  xanım  Vəlixanlıya,  akademik  Teymur 

Bünyadova,  AMEA-nın  müxbir  üzvləri  Yaqub  Mahmudova  və  Ġlyas  Babayevə, 

Girdiman abidələrinin arxeoloji tədqiqi sahəsində xüsusi xidmətləri olan arxeoloq 

Fazil Osmanova dönə-dönə minnətdar olduğunu bir daha dilə gətirməyi özünə borc 

bilir. 

Müəllif əsərin nəĢrində ona hər cəhətdən dəstək olan insanlara tariximizin 



öyrənilməsinə və təbliğinə göstərdikləri diqqətə və qayğıya görə dərin təĢəkkürünü 

bildirir,  bu  yolda  qarĢılaĢdığı  biganə  insanlara,  vəzifə  borcunu  dərk  etməyən, 

yaxud  da  sadəcə  olaraq  dərk  etmək  istəməyən  insanlara  isə  islah  olmağı,  haqq 

yoluna qayıtmağı tövsiyə edir. 



12 

 




Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   40


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə