AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu folklor və DÖVLƏTÇİLİk düŞÜNCƏSİ



Yüklə 6.46 Mb.
səhifə8/17
tarix26.05.2017
ölçüsü6.46 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17

Qaynaqlar
Azərbaycan dastanları. IV cild. Bakı, 2005.

Babur 1987 – Babur Q.Z.M. Vekayi: Baburun hatıratı. II c. Ankara, 1987.

Dubrovin 1888 – Дубровин Н.Ф. История войны и влады­цества русских на Кавказе. СПб., 1871-1888.

Yemelyanov 1983 – Емельянов Н.В. Сюжеты ранных ти­пов якутских Олонхо. М., 1983.

Teymur 1991 – Əmir Teymurun vəsiyyətləri. Bakı, 1991.

Ru 1999 – Jean-Raul Roux. Altay Türklerinde Ölüm. İstan­bul, 1999.

İslam ensiklopediyası 2014 – İslam Ansiklopedisi. 41 c., Ankara, 2014.

Yakut 1960 – Исторические предания и рассказы якутов. ч. I, М.-Л., 1960.

Kaşğarlı 1992 – Kaşğarlı M. Divanü Luğat-it-Türk. I c., Ankara, 1992.

Ksenefontov 1977 – Ксенофонтов Г.В. Эллейада: Мате­риалы по мифологии и легендарной истории Якутов. М., 1977.

Bürhanəddin 1988 – Qazi Bürhanəddin. Divan. Bakı, 1988.

Qumilyov 1993 – Гумилев Л.Н. Хунну. СПб, 1993.

Meletinski – Мелетинский Е.М. О древнейшем типе ге­роя в эпосе тюрко-монгольских народов Сибири (www.ruthenia.ru).

Ögel 1991 – Ögel B. Doğu Göktürkleri hakkında vesikalar ve notlar. Türk Tarih Kurumu, Belleten, sayı 81. Ankara, 1991.

Ögel 1995 – Ögel B. Türk kültür tarihine giriş, VI c. Ankara, 1995.

Ögel 1991 – Ögel. B Türk kültür tarihine giriş, VIII c. Ankara, 1991.

Rəcəbov - Məmmədov 1993 – Rəcəbov Ə., Məmmədov Y. Orxon-Yenisey abidələri. Bakı, 1993.

Moğolların gizli tarixi 1941 – Сокровенное Сказание. Юань Цао Би Ши. Москва-Ленинград, 1941.

Zigeti 1986 – Zigeti Z. Bilinmeyen İç Asya. Ankara, 1986.

Mao-Tsai 2006 – Ziu Mao-Tsai. Çin Kaynaklarına göre Doğu Türkleri. İstanbul, 2006.



MİLLİ MƏDƏNİYYƏT KONTEKSTİNDƏ

FOLKLOR VƏ DÖVLƏTÇİLİK
Sərxan Xavəri

rhkatiblik@rambler.ru
FOLKLORE AND STATEHOOD IN THE CONTEXT OF NATIONAL CULTURE

SUMMARY


In the article the problems of folklore and statehood are investigated from the culturological point of view. For bringing the clarity to the folklore and statehood in the context of national culture two perspectives are mainly determined.

  1. The position and function of folklore in culture

  2. The position and function of state in culture.

In the article such savings is noted that from the diachronic point of view the folklore is the part of national culture, its archetype, or inner layer which is called a traditional (ethnic) culture. At the same time folklore as the structure of culture reflects the same structure itself. But the statehood is the social institution including folklore based on the experience of self-forming of society and the political self-defense of the cultural system. From this point of view the folklore and statehood are equal relationships in the single aspect in the context of national culture. From the other side the statehood as one of the main political institutions of culture includes folklore as the important element of cultural system being projection to folklore. The political cultural tradition ─ statehood expressing the totality of habits, skills, values dealing with the state establishment and management is an oral tradition. Thus, the skill and experience dealing with the statehood as habits, other skills based on the experience which the ethnos is gained included to the semantic structure of folklore. In the article the structure of folklore and statehood relations is investigated on the base of ancient Turkish texts and Azerbaijani folklore examples.

ФОЛЬКЛОР И ГОСУДАРСТВЕННОСТЬ В КОНТЕКСТЕ НАЦИОНАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ

РЕЗЮМЕ


В статье исследуется проблема фольклора и государ­ственности в аспекте культурологии. Для разъяснения проб­лемы фольклора и государственности в контексте националь­ной культуры в основном определяются два направления:

1. Место и функции фольклора в культуре;

2. Место и функции государства в культуре.

В статье выдвигается такое предположение что, в диа­хроническом аспекте фольклор - составная часть националь­ной культуры, его архетип, или же нижний слой, называемый традиционной (этнической) культурой. Фольклор, входящий в структуру культуры, в то же время обладает способностью отражения этой структуры. Государственность же, является социальным учреждением (институтом) националь­ной сис­темы (которая также охватывает и фольклор), основываю­щим­ся на практику политического самовыражения и само­формирования общества. В этом аспекте фольклор и госу­дарственность в националь­ной культуре, обладают равно­прав­ными отношени­ями на одной плоскости. С другой сто­роны, государственность, являясь основным политическим учреждением культуры, как важный элемент культурной системы (проецирующий в фольклор) также входит в фоль­к­лор. Государственность – т.е. традиция политической куль­туры, выражающая в себе навыки, знания, ценности, свя­занные с созданием и управлением государства также являет­ся устной традицией.

Таким образом, как и все остальные знания и навыки, основывающиеся и полученные практической деятельностью этноса, знания и практика, связанные с государственностью, с этой точки зрения, входят в семантическую структуру фольклора. В статье структура отношений фольклора и государственности анализируется на основе древнетюркских текстов и Азербайджанских фольклорных образцов.

1. Etnik və milli mədəniyyət münasibətləri kontekstində

folklor və dövlətçilik” probleminin elmi və ictimai əhəmiyyəti


"Folklor və dövlətçilik" istər sırf nəzəri, istərsə də ictimai baxım­dan xüsusi aktuallıq kəsb edən elmi problem kimi bu və digər aspektləri ilə milli ictimai-humanitar elmi düşüncədə, təxminən, ötən əsrin 70-80-ci illərindən aktivləşməyə başlamış­dır. Bu da həmin dövrdə ümumən Azərbaycan milli mədəniy­yətində müşahidə olunan yeni kulturoloji proseslərin və ictimai təfəkkürdəki dəyişikliklərin nəticəsi idi. Və hesab edirik ki, möv­zunun elmi və milli-ictimai baxımdan aktual­lığını şərtlən­dirən amillər də həmin dövr Azərbaycan milli mədəniyyətində baş verən bu kulturoloji proseslər kontekstində dəyərləndirilməlidir.

Həmin dövrdə Azərbaycan milli mədəniyyəti özünün key­fiyyətcə yeni mərhələsinə qədəm qoyur. Bu gündən baxarkən ötən əsrin 60-80-ci illəri Azərbaycan mədəniyyətinin etnik-mə­dəni sistem xarakteri, bu sistemin (alt sistemləri statusundakı) subkulturalarının vahid tənzim­ləyici mədəni paradiqma (əsasən etnik mədəniyyət) ətrafında mükəm­məl təşkili, fərqli mədəni is­ti­qa­mətlər arasında qarşılıqlı etnokulturoloji əlaqələr, bu istiqamət­ləri şərtləndirən ideya-estetik mənbələr, onun təşəkkül və forma­laşma meyilləri... bütün konturları ilə aydın görünür. Bizim qə­naətimizə görə, həmin tarixi mərhələdə Azərbaycan mədəniy­yətinin sistem bütövlüyünü təmin edən başlıca amil ənənəvi etnik mədəniyyətin, folklor təfəkkürünün bu proseslərdə əsas tənzim­ləyici parametr kimi iştirakı idi. Belə ki, həmin tarixi mərhələdə milli mədəniyyətin Qərbin müxtəlif mədəni-mənəvi və ictimai-intellektual tendensiyalarına çevik reaksiyası, həm də bu reak­siyaların estetik baxımdan kifayət qədər professional səviyyədə baş verməsi onunla şərtlənirdi ki, Azərbaycan mədəniyyəti bu proseslərə əsrlər boyunca kifayət qədər dəqiq müəyyənləşmiş, “milli zamanla” cilalanmış folklor təfəkkürü ilə daxil olurdu. Bu mərhələdə milli mədəniyyət folklor təfəkkürünü yeni məzmunda həzm edərək Avropa mədəni ənənələri ilə sintez edir. Milli mədə­niyyətdə folklor yaddaşına əsaslanan yaradıcılıq istiqamətləri mədəni hərəkat səviyyəsinə qalxır… Elə hakim ideologiyaya qar­şı epizodik müxalifətçilik əhvali-ruhiyyəsi fonunda dövlət müs­təqilliyinin bərpası ideyası da həmin illərdə məhz folklor təfək­kürünün fəal iştirakı ilə yaranır. Və doxsanıncı illərə doğru milli azadlıq hərəkatı da tədricən milli düşüncə sisteminin genetik əsasında dayanan folklor düşüncəsinin fəal iştirakı ilə hazırlanır.

Milli-ictimai təfəkkürdə baş verən bu proseslər fonunda ic­timai və humanitar elmlərdə də bir sıra sosial, mədəni, ideoloji, hüquqi, tarixi problemlərin, həmçinin milli özünüifadənin göstə­ricisi olan folklorun, ədəbiyyatın, incəsənətin digər növlərinin döv­lətçilik təcrübəsi və ideologiyası işığında araşdırılması ten­den­­­siyası nəzərə çarpacaq dərə­cədə aktivləşməyə başlayır. Bu tendensiya Azərbaycan xalqı öz dövlət müstəqilliyini əldə etdik­dən sonra da yüksələn xətt üzrə davam edərək humanitar elmi dü­şüncədə öz dominant mövqeyini bu günə qədər qoru­yub sax­lamışdır.

Şərti olaraq «mental kosmos» adlandırıla bilən xalqın milli özü­nü­təşkilində daim təkrarlanan, müxtəlif kombinasiya­lar­da ritm­ləşən elə dəyişməz struktur unuversumları, etnik dav­ra­nışın elə qəlib struk­turları vardır ki, milli dövlətçilik ideologi­yasının elmi əsaslarla hazır­lan­ması üçün o strukturlar geniş tədqiq olun­malıdır. Və həmin qəlib-modellər xalqın folklorunda qorunub saxlanılmışdır.

Məlumdur ki, əski mədəniyyətlərdə hər hansı bir ideyanın kütləvi olaraq aşılanmasında, ictimai rəyin formalaşmasında kol­lektiv yaddaşa əsaslanan folklor yeganə sosial təsisat olmuşdur. Bu günün özündə belə folklor funksional imkanlarını reallaş­dır­ma effektivliyinə görə qeyri-adi bir intensivliyə və miqyaslılığa malikdir. Folklorun funksionallıq imkanları ilk növbədə onunla şərtlənir ki, o yazı mədəniyyətindən fərqli olaraq, özünü kollektiv yaddaşın hazır qəlibləri əsasında reallaşdırır və buna görə də informativ siqnalların göndərilməsi ilə sosial inteqrativ sahənin yaranmasına daha çevik nail olur.

Bu mənada kollektiv yaddaş mexanizmlərinə əsaslanan folk­lor, onun müvafiq janrları bütün digər xüsusiyyətlərlə yanaşı, xalqın dövlət­çilik təfəkkürünün həm yaranma və formalaşma arealı, həm də yaranmış təcrübənin qorunduğu fonddur. Buna görə də Azərbaycan folklor nümu­nələri, xüsusən epik folklor mətnləri xalqımızın dövlətçilik ənənələrini də özündə mükəmməl şəkildə ehtiva edir.



Lakin nə folklorşünaslığın özü, nə də tarix, fəlsəfə, arxeo­logiya, etnoqrafiya ayrılıqda götürülən elm sahəsi kimi həmin ənənə model­lərini mükəmməl müəyyənləşdirmək qüdrətində de­yil. Dövlətçilik ideo­logiyasının etnik-milli dəyərlər hesabına güc­ləndirilməsi, həmçinin Azərbaycanın perspektiv ideoloji inkişafı­nın proqnozlaşdırılması və ssenariləşdirilməsi baxımından bu modellərin məhz multidissiplinar və kulturoloji olaraq araşdırıl­ması zəruridir.

Bu baxımdan müasir mərhələdə folklorun dövlətçilik ideolo­gi­yasının formalaşmasında yeri və rolunun araşdırılması müs­təsna əhəmiyyət daşıyır.

Beləliklə, Azərbaycan milli mədəniyyəti kontekstində folklor və dövlətçilik münasibətlərinin elmi təhlilin predmetinə çevril­məsi iki aspektdən xüsusi əhəmiyyət daşıyır:

Birinci aspekt, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Azərbaycanın toplum olaraq müasir mürəkkəb sosial-mədəni, siyasi və geosi­yasi şərtlər daxilində optimal və perspektivli ideoloji sistem ya­ratmaq zərurəti ilə əlaqəlidir.

Tarixi təcrübə sübut edir ki, dövlətçilik ideologiyası millətin özünüdərk aktı olaraq, adətən, milli mövcudluğa təhlükə yaranan an­larda daha aktuallaşır və etnik-milli tərəqqinin intibahını şərt­lən­dirir. Bu mənada son illərdə müxtəlif səviyyələrdə dövlətçlik təfək­kürünə dönüş, milli ideoloji axtarışlar, hər şeydən əvvəl, milli inti­bah axtarışlarından xəbər verir. Sivil xalqların tarixində milli ide­yanın konseptuallaşması, ideologiyanın yaranması bir tərəfdən mil­li-mənəvi yüksəlişin zirvə məramı, intibah yekunudursa, digər tərəf­dən növbəti yeni sosial tərəqqinin etibarlı və möhtəşəm təməlidir.



İkinci aspekt Azərbaycanın dövlət müstəqilliyini bərpa etməsinin qloballaşma prosesinin sürətlənməsi dövrünə təsadüf etməsi ilə bağlıdır. Hazırda hər bir xalqın öz milli identikliyini qoruması, kənar dəyərlərin milli-mənəvi dəyərləri sıxışdırmasına yol verilməməsi əsas vəzifələrdən biri kimi qəbul edilir.

Bu iki aspektin bir-biri ilə sıx bağlılığı müstəvisində "folklor və dövlətçilik" probleminin öyrənilməsi, milli ideologiyanın for­malaş­masında folklorun rolu məsələsi xüsusi aktuallıq kəsb edir.

Əslində, son illərdə humanitar elmi düşüncədə və ictimai fəa­liy­yət sahələrində xalqın folklorunda yaşayan dəyərlərə total bir dönüş tarixi zərurətdən doğaraq Azərbaycan milli mədəniy­yətinin öz əsasında dayanan etnik mədəniyyətə intensiv qayıdış aktıdır.

Normativləşmiş kulturoloji yanaşmaya görə, etnik mədəniy­yət özündə etnik yaşama, əsasən əmək və məişət sferalarına aid olan əvvəlki nəsillərin ənənələrini daşıyır. Onun spesifik xüsu­siy­yətləri folklorda ənənəvi mətbəx və geyim mədəniyyətində, peşə və sənət sahələrində, xalq təbabətində və s. özünü göstərir. Əksər hallarda bu mədəniyyət şifahi xarakter daşıyır, sonra təd­ricən yazılı mədə­niyyətə çevrilir. Etnik mədəniyyətin müəyyənlik keyfiyyəti əhə­miy­yətli dərəcə­də təbii mühitlə şərtlənir. Onda xalqın əsrlərdən bəri toplanmış həyat təcrübəsi, mifoloji görüş­ləri, inanc sistemi və təbii şərtlər daxilində formalaşmış təsərrüfat həyatı əks olunur. Konservatizm, varislik və ənənəvilik etnik mə­də­niyyətin əsas əla­mətləridir. Müasir günümüzdə etnik mədəniy­yətin bir sıra detalları bəzi xalqları xarakterizə edən emblem və simvollara çevrilmişdir. Məsələn, müasir qloballaşma şəraitində belə samovar rusların, damalı şalvar şotlandların, kələmli sosiska almanların, spagetti italyanların "etnik yarlığı", "milli emblemi" funksiyasını daşıyır.

Diaxron baxış bucağından yanaşdıqda etnik mədəniyyət milli mədəniyyətin ilkin səviyyəsidir.

Milli mədəniyyət isə daha çox yazı mədəniyyəti və təhsil əsa­sında zənginləşir. Bu zənginləşmə də ədəbiyyatda və incəsə­nət­də, elmdə və fəlsəfədə, cəmiyyətin sosil-siyasi və texnoloji in­kişafında əks olunur. Milli mədəniyyətin ən diqqətəlayiq nailiy­yət­ləri həmin xalqın ən istedadlı nümayəndələrinin, maarifpərvər şəxslərinin, bir sözlə, elitasının yarıdıcılıq məhsullarıdır. Bu mənada milli mədəniyyət daha çox intellektualların dünyagörü­şündə əks olunur. Güclü milli mədəniyyəti olan xalqın güclü in­tellektual potensialı, ziyalı elitası olmalıdır. Başqa sözlə ifadə et­sək, milli mədəniyyətin mükəmməllik indikatorlarından biri milli elitadır. Lakin bütün hallarda milli mədəniyyətin əsas bazisi etnik mədəniyyətdir. Milli mədəniyyətin nümayəndələri olan yazıçılar etnik mədəniyyətdən obraz və süjetlər, bəstəkarlar melodiya və ritmlər, arxitektorlar tikinti üslubları, siyasətçilər xalqın psixo­logiyasına uyğun idarəçilik texnologiyaları və s. əxz edirlər.

Milli mədəniyyətlə etnik mədəniyyət arasındakı müna­si­bətlər olduqca mürəkkəb, bəzi hallarda ziddiyyətlidir. Mühafizə olunan ənənələrin bəziləri müasir yaşam normalarına cavab verməsə belə, etnik mədəniyyət daim arxaikliyi konservasiya etməyə meyillidir. Daha çox qapalı sistem xarakteri kəsb edən etnik mədəniyyət istənilən dəyişmə və yeniliyə yaddır.

Milli mədəniyyət isə daim dəyişmə və yeniləşmədədir. O, digər mədəniyyətlərlə kontakta can atır, onların nailiyyətləri ilə özünü zənginləşdirir. Əgər etnik mədəniyyət lokal, yerli, hətta ay­rıca bir qrupa məxsus məişət özəlliklərini, davranış xüsusiyyət­lərini və s. qoruyub saxlamağa çalışırsa, milli mədəniyyət onlar arasındakı fərqin sürətlə aradan qaldırılmasına meyillidir.

Etnik mədəniyyətdə topluma məxsus şəxsin fərdi avtonom­luğu formal xarakter daşıyır. Burada etnik toplum, kollektiv özü ayrıca bir fərd statusundadır. Obrazlı ifadə etsək, burada mə­dəniyyətin dili ilə danışan kollektivdir. Milli mədəniyyətdə isə "da­nışan" məhz milli mədəniyyət nümayəndələrinin özüdür. On­lar öz fərdi personaları ilə mənsub olduqları mədəniyyətin təm­silçiləri statusundadır.

Milli mədəniyyətin açıq sistem xarakterinə malik olma­sın­dan irəli gəlir ki, qloballaşma şəraitində o, digər mədəni sistemlər tərəfindən udulmaq riski ilə üz-üzədir. Və bu riskin önlənməsinin, kənar təsirlərə qarşı immuniteti artırmağın yeganə yolu etnik mə­dəniyyətlə daim təmasda olmaqdır. Burada ən böyük paradok­sallıq həm də ondan ibarətdir ki, milli mədəniyyət özünü kos­mopolit qeyri-müəyyən fəzada deyil, məhz mənsub olduğu etnik mədəniyyət müstəvisində dərk etdikdə etnos, millət anlayışından bəşəriyyət, məhəllə, region anlayışından isə planet, kosmos anlayışına da keçə bilir. Bu halda onun struktur bütövlüyündə istənilən sosial-mədəni, siyasi, etnik, mənəvi-əxlaqi fərqliliklər bütöv bir tamın ayrı-ayrı fraqmentləri kimi qəbul edilə bilir.

Beləliklə, XX əsr boyu Azərbaycan milli mədəniyyətinin müntəzəm olaraq folklora müraciəti mədəniyyətin öz daxilində gedən özünüqoruma, immun sisteminin gücləndirilməsi, milli identikliyin mühafizəsi kimi amillərin təsiri ilə baş vermişdir. Bu proses bu gün də milli mədəniyyətimizdə olduqca aydın bir şəkil­də müşahidə olunmaqdadır. Həm də bir məsələni xüsusilə vur­ğulamaq lazımdır ki, müxtəlif tarixi mərhələlərdə milli mədəniy­yətin etnik mədəniyyətə müraciətində həmin tarixi şəraitin ortaya qoyduğu zərurətə uyğun olaraq fərqli yanaşmalar özünü göstərir. Məsələn, XX əsrin əvvəllərində ümummilli faciə səviyyəsində dərk olunan milli süstlük və cəhaləti, sosial-ictimai və mənəvi-əxlaqi neqativləri xalqın özünün anladığı dildə tənqid etmək, son nəticədə ümummilli oyanışa nail olmaq zərurəti milli mədəniyyə­tin nümayəndəsi Cəlil Məmmədquluzadənin timsalında etnik mədəniyyətin triksterik obrazı Molla Nəsrəddinə müraciəti zərurə­tə çevirmişdir. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan ictimai şüurun­da "Molla Nəsrəddin" fenomeni milli mədəniyyətin etnik mədə­niy­yət potensiyasını yeni şəraitdə aktivləşdirmək baxımından olduqca maraqlı faktdır. Və yaxud ötən əsrin altmışıncı illərində etnik-milli oyanış, milli azadlıq hərəkatı ideyaları milli mədə­niyyətin növbəti görkəmli nümayəndəsi yazıçı Anarın yaradıcılığı timsalında qəhrəmanlıq dastanı olan "Kitabi-Dədə Qorqud"u ictimai-mədəni səviyyədə fokuslaş­dırmışdır. Milli və etnik mədə­niyyətlər arasında münasibətlərə aid bu tipli nümunələrin sayını kifayət qədər artırmaq mümkündür.

Bu kontekstə ötən əsrin ortalarından elmi və ictimai fikirdə "folklor və dövlətçilik" mövzusunun aktuallaşması sırf elmi sifariş olmaqla yanaşı, həm də milli-ictimai sifarişdir. Hazırda isə bu is­tiqamətdəki tədqiqatlar qloballaşma şəraitində öz dövlət müstəqil­liyinin kövrək addımlarını atan bir xalqın ziyalılarının, milli mədəniyyət daşıyıcılarının etnik mədəniyyət potensialı hesabına müstəqil dövlət­çiliyə elmi-ideoloji dəstək aktıdır.


2. Mədəniyyət kontekstində folklor və dövlətçilik:

problemin ümumnəzəri aspektlərinə dair
Hər bir xalqın, etnosun inkişaf tarixində dövlətçilik ənənələ­ri, hər şeydən əvvəl, həmin xalqın tarixən əldə etdiyi yüksək mə­dəni inkişaf səviyyəsinin göstəricisidir. Belə ki, kulturoloji yanaş­maya görə, etnik toplumun özünütəşkil modeli kimi dövlət quru­culuğu, onun müxtəlif sosial təsisatlarının təşkili səviyyələri ən geniş mə­nada məhz mədəniy­yət hadisəsidir. XX əsrin ən məşhur sosioloq­larından hesab olunan Frensis Fukuyamanın yanaşmasına görə, planetar miqyasda konflikt­lərin əsas mənbəyi kimi görün­mə­sinə baxmayaraq, bəşər sivilizasiya­sının ən qədim institut­larından olan dövlət Tomas Qobssun ölkə daxi­lin­də "hamının hamıya qarşı müharibəsi" adlandırdığı xaos rejimindən qurtulmaq yolunda əldə edilmiş ən unikal təsisatdır (Фукуяма 2006: 6).

Sosial özünütəşkil modeli kimi tarix səhnəsində dövlətin meydana gəlməsi, hər şeydən əvvəl, onu yaradan etnosun malik olduğu mükəm­məl dövlətçilik təfəkküründən qaynaqlanır. Bu yolun başlanğıcı öz start məqamını həmişə və hər bir şeydə ol­duğu kimi, yenə də məhz İdeyadan - xalqın milli dövlətçilik tə­fəkküründən götürür. Dövlətin İdeyanın törəməsi olması barədə Platon təklif edirdi ki, ... gəlin polis (dövlət mənasında) ideyasını irəli sürək. Əslində, bu ideya Platonun onu ifadə etdiyi dövrə qədər də mövcud idi. Onun yunan gerçəkliyində konkret məzmun kəsb etməsi “polis ideyası”nda həyata keçdi. Dövlətçilik bir ideya hadisəsi olaraq (buna milli dövlət obrazı da demək olar) öz növ­bəsində uzun əsrlər ərzində xalqın təfəkküründə, kollektiv etnik yaddaşda yaranıb formalaşır, funksional imkanları ilə tədricən tayfanı, qəbiləni, qəbilə birliyini, xalqı, milləti vahid sosial struktur – dövlət daxilində təmərküzləşən passionar gücə çevirir. Deməli, "folklor və dövlətçilik" probleminin ümummədəniyyət kontekstində dəyərlən­dirilməsi ilk növbədə bu problemə kollektiv düşüncə anlayışı kontekst­ində baxışı zəruri edir.

Xalq düşüncəsinin əsas müəyyənlik keyfiyyəti ilə bağlı xüsusiy­yətlər onun kollektiv reallığa aid olması, etnik səviyyədə universal­lığıdır. Xalq düşüncəsi daim dinamikada olan, lakin buna baxmayaraq arxetiplərlə bağlı obraz, süjet və motivləri metaforik qaydada qoruyan, zamanın axınında onların sabitliyini təmin edən, kollektiv səviyyədə universallığını təsdiqləyən bir an­layışdır. Kollektiv yaddaş dövlətin yaranmasında və formalaşma­sında ona görə mühüm rol oynayır ki, o, toplumun ayrı-ayrı fərdlərinin vahid sosial-siyasi struktur daxilində eyni məqsədə doğru hərəkət etməsi, müəyyən bir ideya ətrafında birləşməsi üçün mənəvi universallaşmanı təmin edir. Başqa sözlə ifadə et­sək, kollektiv yaddaşın eyni mexanizmləri əsasında düşünən top­lu­mun fərdləri dövlət aparatı tərəfindən asan idarə oluna bilən sosiuma çevrilir. Əski cəmiyyətlərdə folklorun həyata keçirdiyi bu missiyanı müasir mərhələdə dövlət ideologiyası yerinə yetirir. Kollektiv yaddaşın dövlətin idarə olunmasında belə mühüm rolu Karl Qustav Yunqun "kollektiv qeyri-şüuri" anlayışı ilə üst-üstə düşür. K.Q.Yunqa görə, qeyri-şüurinin fərdi səviyyəsindən başqa şəxsi təcrübəyə əsaslanmayan digər bir mühüm səviyyəsi də vardır. O, həmin səviyyəni irsi olana aid edir. Məhz bu daha dərin səviyyə kollektiv qeyri-şüuridir. K.Q.Yunq yazır: “Mən “kollek­tiv” sözünü ona görə seçdim ki, bu, fərdi qeyri-şüuri deyil. Yəni o, fərdi psixikanın əksinə olaraq hər yerdə və bütün fərdlərdə cum grano salis (“bir damcı” dəyişikliklərlə) fəaliyyətin eyni üsulları və elementlərinə malikdir. Başqa sözlə, bütün insanlarda o, özünə identikdir və bunun sayəsində hər bir fərddə mövcud olan föv­qəlfərdi təbiətin psixi əsasını təşkil edir”( Юнг 1997: 249).

Folklor kollektiv yaddaşa əsaslandığı kimi, həmçinin kollek­tiv qeyri-şüuriyə də əsaslanır. İstər ayrılıqda götürülən hər hansı bir xalqın folkloru, istərsə də dünyanın müxtəlif xalqlarının etnik mədəniyyətinin müqayisəsi kontekstində heyrətamiz dərə­cədə obraz, süjet və motiv analogiyalarını, folklorda müşahidə edi­lən universallıq fenomenini anlamaq üçün Yunqun "kollektiv qeyri-şüuri" anlayışı olduqca dəqiq bir açar vermiş olur. Bu ba­xımdan son dövrlər Azərbaycan folklorşünaslığında bu istiqa­mətdə müşa­hidə olunan araşdırma tendensiyalarını da alqışlamaq lazım­dır. Bizi isə bu araşdırma kontekstində folklorun əsaslandığı "kollek­tiv yaddaş" və "kollektiv qeyri-şüuri"nin dövlətçilik ənə­nələrinin formalaşmasındakı rolu daha çox maraqlandırır. Yun­qun misal gətirdiyimiz mülahizəsindən aydın olur ki, insan psixikasının də­rin­liklərində müşahidə olunan "kollektiv qeyri-şüuri" yalnız döv­­lətin yaranmasında, formalaşmasında deyil, di­gər sosial təsi­sat­ların inkişafında da mühüm rol oynayır.

Folklor və dövlətçilik probleminə aydınlıq gətirmək üçün ilk növbədə aşağıdakı məsələlər bir-biri ilə qarşılıqlı müqayisədə müəyyən­ləş­dirilməlidir:

1. Folklorun mədəniyyətdə yeri və funksiyası;

2. Dövlətin mədəniyyətdə yeri və funksiyası.

İstər sosial, istər kulturoloji, istərsə də, sosiokulturoloji ba­xımdan özü-özlüyündə mürəkkəb problem olan folklor və döv­lətçilik münasi­bətlərinin milli mədəniyyət kontekstində tədqiqi bu mürəkkəbliyi bir az da artırmış olur. Belə ki, folklor bir tərəfdən milli mədəniyyətin tərkib hissəsidir. Diaxron baxımdan onun arxetipidir, yaxud da ənənəvi mədəniyyət adlandırılan alt layıdır, hətta onun milli müəyyənliyini şərtləndirən, struktur bütövlüyünü qoruyub saxlayan "etnik nüvə"dir. "Folklor qədim mədəniyyət mənasında da başa düşülür... İbtidai mədə­niy­yət profan poten­si­alına görə sonrakı təzahür imkanlarının məc­musunu özündə ehtiva edir. Yəni o, özünün ən sadə, bəsit və ibtidai formasında belə kifayət qədər yüksək və özündən sonrakı inkişafın bütün potensialını nü­vəsində yerləşdirən, açıldıqca açılan, genişləndikcə genişlənən və heç zaman özünün ilkin başlanğıcındakı kod, mə­lumat və sxem səviyyələrindən heç olmazsa biri ilə genetik struk­tur əlaqəsini itirməyən, davamlı, fasiləsiz və mürəkkəb sistemdir" (Xəlil 2010: 12).

Sinxron baxış bucağından folklor müasir mədəniyyətimizin digər elementləri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan, ümumxalq yadda­şın­da, hətta müasir imformasiya kommunikasiya texnologiyalarında, internetdə canlı olaraq yaşamını davam etdirən mədəni institut­dur. Bundan əlavə, folklor bir yaddaş layı kimi mədəniyyətin bütün mənalı elementlərini özündə birləşdirən bir qatdır. Bir az başqa cür ifadə etsək, folklor daxil olduğu mədəniyyət siste­mini proyeksiyalama ilə həm də "öz içinə" daxil edir. Dövlətçilik isə folklorun da daxil olduğu mədəni sistemin siyasi özünüifa­dəyə və cəmiyyətin özünütəşkil təcrübəsinə əsaslanan mühüm laylarından biridir. Bu baxış bucağından milli mədəniyyət kon­tekstində folklor və dövlətçilik vahid müstəvi üzərində bərabər­hüquqlu mü­na­si­bətdədirlər. Amma digər tərəfdən mədəniyyətin əsas siyasi laylarından olan dövlətçilik folklorun öz içinə pro­yeksiya etdiyi mədəni sistemin mühüm elementi kimi həm də folklora daxildir.

Folklorun ən mühüm müəyyənlik keyfiyyəti onun şifahi ənə­nə olması, yaxud da şifahi ənənə əsasında yaranmasıdır. Dövlət quruculuğu və idarəçiliyi ilə bağlı vərdişlərin, biliklərin, dəyər­lərin məcmu­su­nu özündə ifadə edən siyasi mədəniyyət ənənəsi – dövlətçilik əsa­sən şifahi ənənədir, yaxud şifahi ənənə­yə söykənir. Məsələn, qədim türk­lərdə dövlət idarəçiliyi ənənələrini özündə əks etdirən "törə", da­ha sonralar "yasa" nəsildən-nəsilə şifahi ənənə vasitəsilə ötü­rül­müş­dür. Bu barədə Abdulqadir İnan yazır: "Əski türklərdə qa­nun mənasına gələn yasa (yasaq) termini moğol istilasından sonra is­lam tarix və etnoqrafiya ədəbiyyatına girmiş və çox yayılmış ter­mindir. Göy türklər, xaqanlılar və səlcuq­luların qanun və niza­mı ifadə edən törü-türə termininin yerini tut­muşdur. "Yasa" mən­şəyi baxımından, şübhəsiz ki, türk sözü­dür.... Yasa əski türk xa­qan­lıq­larında qüvvədə olan və şifahi olaraq nəsildən nəsilə keçən "törü" və qaydalardan başqa bir şey olmamışdır" (İnan 1998: 222).

Deməli, etnosun əldə etdiyi təcrübəyə əsaslanan bütün digər biliklər, vərdişlər kimi dövlətçiliklə bağlı bilik və təcrübə də bu mənada folklor adlanan universumdan kənarda deyildir, onun semantik strukturuna daxildir.

Folklor və dövlətçilik münasibətlərinin mürəkkəb qatbaqat strukturu məhz buradan irəli gəlir.

Milli filoloji və folklorşünaslıq elmimizdə "folklor və döv­lət­çilik" problemi daha çox folklor nümunələrində dövlətçiliklə bağlı süjetlərin, obrazların, motivlərin, hətta bir çox simvolların təhlilə cəlb edilməsi kimi başa düşülmüşdür. Başqa sözlə, bu problem nümu­nələri qarşıya qoyub oradakı dövlətçiliklə bağlı əlamətlərin se­çilməsi və tarixdən salınan işıqda təhlil edilməsi kimi başa düşü­lür. Olduqca zəruri olan bu istiqamət problemin yalnız bir aspek­tidir. Çünki etnosun bütün digər sahələrlə bağlı təcrü­bələri kimi, dövlətçilik təcrübəsi də folklorda qorunub sax­lanılır. Zatən saxla­nılacaq başqa bir fond da yoxdur. Buna görə də istənilən xalqın folkloru həmin xalqın tarixi-etnoqrafik detalları, tarixən mənsub olduğu dövlətlərin simvol və atributları ilə zən­gindir. Amma mə­sələyə digər bir aspektdən də yanaşmaq müm­kündür: folklor həm də dövlətçiliklə bağlı təcrübəni yaradan sosial-mədəni “təsisatdır” (sistemdir). Yəni dövlət­çiliyin mühüm şərtlərindən olan sosial struk­turlaşmanın akkumilyasiyası elə folklor hesabına baş verir. Dövlətçiliklə bağlı ənənələr onun ak­ku­mil­yativ enerjisi, cəmiy­yətin təşkilinə funksional təsiri hesa­bına yaranır, yaranan təcrübə məhz onda toplanaraq təcrübəya çevrilir. Təcrübə yenidən reallaşaraq daha ali mərhələdə dövlətin yaranmasında iştirak edir. Yəni folklor dövlətçilik ənənələrini yaradır, yaratdıqlarını özünə yığır, yığdığı hesabına yenidən yaradır. Əgər biz folklordan yal­nız yaddaş bankı kimi bəhs edib onda konservasiya olunmuş hazır təcrübənin izlənilməsi və təhlili ilə məşğul olsaq, onda milli dövlət­çilikdə folklorun mühüm funksionallıq keyfiyyəti tədqiqat­dan kənarda qalmış olacaq. Qeyd etdiklərimizin ən sadə formulu "folklor dövlət yaradır" şəklində ifadə oluna bilər.

Bizim hazırkı yanaşmada milli mədəniyyət kontekst, folklor və dövlətçilik isə tekst statusundadır. Halbuki heç bir elmi prinsip pozulmadan bu, tamamilə əksinə də ola bilər. Yəni milli mədəniyyəti və ya dövlətçiliyi folklorun, yaxud da folklorun özünün dövlətçiliyin ümumi kontekstində tədqiqi də heç bir elmi prinsipin pozulması demək olmazdı. İlk növbədə ona görə ki, folklor da, milli mədəniyyət də, dövlətçilik də nə ayrılıqda gö­türülən kulturoloji, nə də ayrılıqda götürülən sosioloji anlayışlar olaraq deyil, sosiokulturoloji anlayış olaraq bütövlükdə cəmiy­yətin sosial tərəqqisi prosesində əldə edilən elə təsisatları ifadə edir ki, həmin sosial-mədəni institutlar milli və etnik olub-olma­ma­sından asılı olmayaraq, elə cəmiyyət adlanan bütövün müəy­yənlik keyfiyyətini, mahiyyətini ifadə edir.

Problemin elmi qoyuluş prinsipinə müvafiq olaraq ilk növbədə kontekstə – mədəniyyət anlayışına diqqət edək.

Kulturologiyada mədəniyyət haqqında mövcud olan çoxlu sayda fikir və mülahizələr əsasən dörd yanaşma istiqamətində bloklaşır:

1. fəlsəfi;

2. antropoloji;

3. sosioloji;

4. inteqralist.

Məqalədə qoyulan problemin düzgün araşdırılması baxımın­dan problemə hər bir yanaşma üzrə dörd parametr boyunca nəzər salmaq məqsədəuyğundur:

1. tərifi;

2. mühüm əlaməti;

3. strukturu;

4. funksiyası.


Каталог: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu vəLİ xuluflu – 120
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Amea-nın Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun nəşrləri (2010-2016) Kazımov Q
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu rza xəLİlov- 70 baki – 2015
arasdirmalar -> Created by Neevia Personal Converter trial version ялимярдан бяй топчубашов
arasdirmalar -> AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   17


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə