AZƏrbaycan diLİ VƏ Nİtq məDƏNİYYƏTİ FƏNNİ ÜZRƏ kollokvium suallarinin cavablari



Yüklə 0.72 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/3
tarix02.07.2017
ölçüsü0.72 Mb.
  1   2   3

 

AZƏRBAYCAN  DİLİ  VƏ  NİTQ  MƏDƏNİYYƏTİ  FƏNNİ  ÜZRƏ 



 KOLLOKVİUM SUALLARININ CAVABLARI 

   Mövzu 1      

Sual 1. Dil nədir və onun vəzifələri nədən ibarətdir? 

        Dil  çox-çox  qədim  zamanlarda  toplu  halında  yaşayan  insanların  bir-biri  ilə 

ünsiyyət saxlamaq zərurətindən meydana çıxmışdır.Deməli, dil insanlar arasında 

ünsiyyət vasitəsidir.  Dil ünsiyyət  vasitəsi  kimi  yalnız  müəyyən  şəraitdə  ─ insan 

cə-miyyətində yaranır və fəaliyyət göstərir. Dilin varlığı üçün bəşər cəmiyyətinin 

ol-ması  vacib  şərtdir.  İnsan  cəmiyyəti  olmayan  yerdə  dil  mövcud  ola  bilməz. 

Buna görə də dil ictimai hadisə sayılır.  

        Dil ancaq insana məxsusdur və təfəkkürlə bağlıdır. Dilin yaranmasında insan 

orqanizminin şaquli vəziyyətdə olması da mühüm rol oynamışdır. 

        Dilin irsi və irqi cəhətlərlə bağlılığı yoxdur. Belə ki, bir zənci balası körpəlik 

çağından valideynlərindən ayrı düşərək, məsələn, bir azərbaycanlı ailəsində böyü-

yərsə, o, Azərbaycan dilində danışmağa başlayacaq.  

        Dil  mənsub  olduğu  xalqın  həyatı  ilə  sıx  bağlıdır.  Hər  hansı  bir  xalqın  milli 

şüuru, mədəni səviyyəsi inkişaf etdikcə onun dili də inkişaf  edir, təkmilləşir. 

        Dilin üç vəzifəsi vardır: 

        1. Dil cəmiyyətdə ünsiyyət vasitəsidir. 

        2. Dil insanı əhatə edən əşya və hadisələrin adlarını bildirir. 

        3. Dil fikri ifadə edir. 

 

        Sual 2. Dilin qayda-qanunları, xüsusiyyətləri və quruluşunu öyrənən elm 



necə adlanır və  onun hansı sahələri vardır? 

 

        Dilin qayda-qanunları, xüsusiyyətləri və quruluşunu öyrənən elm dilçilik 



elmi adlanır. Dil müxtəlif  baxımdan öyrənildiyi üçün ayrı-ayrı sahələrə bölünür. 

Dilçiliyin  fonetika,  leksikologiya  (frazeologiya  da  bura  daxildir),  morfologiya  və 

sintaksis  kimi  bölmələrdən  başqa,  etimologiya,  lüğətçilik,  dialektologiya  kimi 

sahələri də vardır. Fonetikada danışıq səsləri, ahəng qanunu, heca və vurğu, fonetik 

hadisələr, leksikologiyada dilin lüğət tərkibi, sözlərin mahiyyəti, onların forma  və 

məzmunca  əmələ  gətirdiyi  qruplar,  sözlərin  mənşəyi  və  işlənmə  dairəsi,  eləcə də 

frazeoloji  birləşmələr  öyrənilirsə,  morfologiyanın  predmeti  sözün  tərkibi,  nitq 

hissələri  və  onların  dəyişmə  qaydalarıdır,  sintaksisdə  isə  söz  birləşmələri  və 

cümlələr tədqiq edilir. 

        Sözün mənşəyini, kökünü, nədən törəməsini öyrənən dilçilik sahəsinə etimo-

logiya  deyilir.  Dilimizdə  yaranma  tarixi  çox  qədim  olan  elə  sözlər  var  ki,  indiki 

şəklində daşıdığı leksik məna anlaşılmır, yəni kökü, mənşəyi izah edilə bilmir. Bu 

halda  etimologiya  elminə  üz  tutmaq  lazım  gəlir.  Ya  elmi  əsaslara  söykənən  elmi 

etimologiyanın,  ya  da  xalqın  məntiqinə  əsaslanan  xalq  etimologiyasının,  başqa 

sözlə,  yalançı  etimologiyanın  imkanlarından  istifadə  edilir.  Sözün  kökünü  üzə 

çıxarmaq,  onun  başqa  sözlərlə  bağlılığını  öyrənmək  üçün  aparılan  dilçilik 

araşdırmalarına etimoloji təhlil deyilir. 


 

        Lüğətçilik  (leksikoqrafiya)  dilçiliyin  praktiki  sahəsi  olub,  lüğətlərin  tərtibi, 



yaranma qaydalarını öyrənir. Lüğətlərin tərtibi ilə məşğul olan mütəxəssis lüğət-  

çi ─ leksikoqraf  adlanır. Lüğətlərin bir neçə növü var: izahli lüğətlər, tərcümə lü-

ğətləri və terminoloji lüğətlər. 

        Dialektologiya dialekt və ya şivəni öyrənən dilçilik sahəsidir. Bir çox şivələ-

rimizdə elə qədim sözlər qorunub saxlanmışdır ki, vaxtilə ədəbi dilimizdə işlənmiş, 

lakin  indi  unudulmuşdur.  Bu  baxımdan  dialektlər  dilimizin  tarixini,  onun  inkişaf  

mərhələlərini öyrənmək üçün çox əhəmiyyətlidir. 

        Nitq  mədəniyyəti  də  dilçiliyin  praktik,  yəni  təcrübi  sahəsi  olub,  dildən 



ünsiyryət  vasitəsi  kimi  istifadə  qaydalarını  öyrənir.  Nitq  mədəniyyətinə  yaxşı 

yiyələnmək üçün dilin fonetik, leksik və qrammatik qayda-qanunlarını bilmək və 

nitq zamanı onlara əməl etmək zəruridir. 

        Nitq  mədəniyyətində  dilçiliyin  nəzəri  fikirləri  əməli  şəkildə  həyata  keçirilir. 

Buna  görə  də  nitq  mədəniyyəti  dilçiliyin  nəzəri  yox,  praktik  sahəsi  sayılır.  Nitq 

mədəniyyətində ayrı-ayrı dil faktları və ya dil hadisələri yox, dilçiliyin qayda-qa-

nunları  sistemi  öyrənilir.  Ümumiyyətlə,  nitq  mədəniyyətinin  konkret    predmeti 

yoxdur. 


 

        Sual 3. Yazı və onun növləri barədə məlumat verin.   

 

        İnsanların səsin çatmadığı, ünün yetmədiyi yerlərlə də əlaqə saxlamaq ehtiya-

cından yazı yaranmışdır. Yazı səsli dilin norma ilə qavrayışını təmin edən işarələr 

sistemidir. 

        Yazının ilkin növü əşyaların köməyi ilə olmuşdir. İnsanlar uzaq yerlərə öz fi-

kirlərini əşyaların köməyi ilə çatdırmışlar. Buna görə də həmin yazı əşyəvi yazı ad-

lanır. 

       Yazının  ikinci  növü  şəkli  (piktoqrafik)  yazıdır.  Bu  yazıda  nəzərdə  tutulan 



əşyanın  şəkli  çəkilir.  Piktoqrafik  yazıya  aid  nümunələr  bugünkü  həyatımızda  da 

müşahidə edilir. Məsələn, gözəllik salonunun qarşısında qadın şəkli,  qayçı, daraq 

şəkli, zoomağazanın qarşısında heyvanların şəkli və s. piktoqrafik yazı nümunələ-

ridir.  


        Piktoqrafik yazıdan sonra  fikri (ideoqrafik) yazı ortaya çıxmışdır. Bu yazıda 

da fikir şəklin köməyi ilə çatdırılır. Piktoqrafik yazıda şəkil birbaşa əşyanın özünü 

bildirdiyi  halda,  ideoqrafik  yazıda  şəkil  rəmzi  mənada  (ideya  şəklində)  işlənir: 

günəş şəkil işıq, nur anlayışı bildirir. 

        Yazının ən son və müasir növü hərfi (fonoqrafik) yazıdır. Fonoqrafik yazının 

ilk mərhələsi heca yazısı (sillabik yazı) olmuşdur. Bu yazıda bir neçə səs bir işarə 

ilə  ifadə  olunmuşdur.  Əsl  fonoqrafik    yazıda  isə  hər  bir  səs  bir  hərfi  ifadə  edir. 

Hazırda  istifadə  etdiyimiz  latın  qrafikalı  Azərbaycan  əlifbası  fonoqrafik  yazıya 

əsaslanır.  

 

        



 

 

Sual  4.  Qohum  dillər.  Türk  dilləri  ailəsində  Azərbaycan  dilinin  yeri  barədə 



yazın. 

       Dünya dilləri yarandığı ilk dövrlərdə çox az sayda olmuşdur. Zaman keçdikcə 

bu dillər arasında bölünmə getmiş, bir dildən onlarla dil formalaşmış, formalaşan-

ların da hər birindən sonralar yeni dillər əmələ gəlmişdir. Beləliklə, bu gün dünya-  

da 3500-dən çox dil vardır.  

        Bir  kökdən  törəyən  dillərə  qohum  dillər  deyilir.  Qohum  dillərin  hamısı 

birlikdə  dil  ailəsi  adlanır.  Azərbaycan  dili  türk  dilləri  ailəsinə  mənsubdur.  Türk 

dilləri ailəsi bir neçə qrupa bölünür: oğuz qrupu, qıpçaq qrupu, qarluq qrupu. 

        Dilimiz  oğuz  qrupuna  daxildir,  bu  qrupa    həmçinin  Türkiyə  türkcəsi, 

türkmən və qaqauz dilləri aid edilir. Oğuz qrupundan olan dillərin formalaşması 

eramızın birinci minilliyində başa çatır. XVI əsrdən etibarən Azərbaycan dili milli 

dil  kimi  yetişmiş  və  oğuz  qrupuna  daxil  olan  digər  dillərdən  fərqli  keyfiyyətlər 

qazanmışdır. Qazax, qırğız, tatar, başqırd, qumıq  dilləri qıpçaq qrupunu təşkil edir. 

Qarluq qrupuna isə özbək, uyğur və salur dilləri daxildir.  

        Azərbaycan dili Azərbaycan Respublikasında, Cənubi Azərbaycanda, eləcə də 

bir çox ölkələrdə yaşayan  azərbaycanlıların ana  dilidir. 50 milyondan çox azər- 

baycanlı bu dildə danışır. 

        Azərbaycan  dili  müstəqil  respublikamızın  dövlət  dilidir.  Azərbaycan 

Respublikasının bütün dövlət orqanlarında yazılı və şıfahi əlaqə işləri Azərbaycan 

dilində aparılır. Dövlət idarələrində vəzifə tutan müxtəlif  xalqların nümayəndələri 

öz işlərini məhz Azərbaycan dilində  həyata keçirirlər.  

        Dövlət  dilinin  vahidliyi  demokratizmi  ilə  səciyyələnir. 

Ölkəmizdə

  yaşa-yan 

azsaylı  xalqların,  etnik  qrupların  nümayəndələrinin  öz  aralarında  ana  dilində 

ünsiyyət saxlamaq hüququ vardır. 

 

    Sual 5. Azərbaycan dilinin inkişafında ulu öndər Heydər Əliyevin rolu  



haqqında məlumat verin. 

Эюркямли  иcтимаи-сийаси  хадим,  ulu  öndərimiz  Щейдяр  Ялийевин 

щяртяряфли йарадыcılıq фяалиййятиндя дилчилик мясяляляри, илк юнcя ана дили, 

дил вя мядяниййят, дил вя миллят, дил вя тарих, дил вя ядябиййат, дил гуруcулуьу 

кими  юнямли  сосиолингвистик  мясяляляр  дя  хцсуси  йер  тутур.  Бцтцн  бюйцк 

сийаси  хадимляр  кими  Щейдяр  Ялийев  дя  юз  халгынын,  юз  юлкясинин 

игтисадиййаты,  мадди  рифащ  щалынын  йахшылашмасы  иля  бярабяр,  онун 

цмуммядяни  тяряггисинин  дя  гайьысына  галмыш,  йашадыьы  юлкянин,  мянсуб 

юлдуьу халгын дцнйанын ян инкишаф етмиш юлкяляри вя халглары сявиййясиня 

йцксялмясиня cидди диггят йетирмишдир.  

Щяр  бир  миллятин  инкишафында  онун  ян  мцщцм  варлыг  вя  йашам  амили 

олан  milli    дилинин  мцстясна  ролу  вардыр.  Тясадцфи  дейилдир  ки,  Щейдяр 



 

Ялийевин  дил  доктринасында  дил  амили  башга  амиллярдян  уcа  тутулур. 



Азярбайcан  Республикасынын  йени  Конститусийа  лайищясини  щазырлайан 

комиссийанын  дювлят дили  мясялясиня  щяср  олунмуш иcласларындан бириндя о 

дейир:  «Инди  биз  дилимиздя  сярбяст  данышырыг  вя  щяр  бир  мцряккяб 

фикри  ифадя  етмяйя  гадирик.  Бу,  бюйцк  наилиййятдир.  Бу,  игтисади  вя 

башга наилиййятлярин щамысындан цстцн бир наилиййятдир ки, бизим бир 

миллят  кими  юзцмцзя  мяхсус  дилимиз  вар  вя  о  да  о  гядяр  зянэиндир  ки, 

дцнйанын щяр бир щадисясини биз юз дилимиздя ифадя едя билирик». 

Дили игтисади вя башга наилиййятлярин щамысындан цстцн наилиййят сайан 

ulu  öndər  Щейдяр  Ялийев  1960-cы  иллярин  сонундан  башлайараг  юз  зянэин 

тяcрцбяси,  йцксяк  интеллекти,  милли  мядяниййятимизя  вя  мянявиййатымыза 

дяриндян  бяляд  олмасы  сайясиндя  ардыcыл  милли  дил  сийасяти  ишляйиб 

щазырламыш  вя  бцтцн  чятинликляря  синя  эяrяряк  ону  дюнмядян  щяйата 

кечирмиш,  Азярбайcан  дилинин  дювлят  дили  олмасы,  халгымызын  мяняви 

мювcудлуьунун  ясас  амилляриндян  олан  дилимизин  инкишафы  вя  йцксялиши 

уьрунда ардыcыл мцбаризя апармышдыр. 

Ümummilli  liderimiz  Щейдяр  Ялийевин  ана  дилиня  гайьысы  вя  диггяти 

сонракы  иллярдя  дя  давам  етмишдир.  1978-cи  илдя  мцттяфиг  республикаларын 

йени  конститусийалары  гябул  етдийи  заман  онун  эюстярдийи  тяшкилати 

фяалиййят дя чох бюйцк олмушдур.   Бялли олдуьу кими, о вахт республикаларда 

гябул олунмуш конститусийаларын щеч бириндя ана дили дювлят дили кими гейд 

олунмамышды. Загафгазийа республикаларындан башга диэяр республикалар цчцн 

беля  проблем  артыг    mövcud  дейилди.  Azərbaycanda    ися  дювлят  дили  маддяси 

уьрунда  гызьын  мцбаризя  эедирди.  Ümummilli  lider  о  эцнляри  хатырлайараг 

дейирdi:  «1977-78-cи  иллярдя  биз  йени  конститусийаны  гябул  едяркян  бу  мясяля, 

шцбщясиз  ки,  ясас  мясялялярдян  бири  иди.  Биз  йени  конститусийада 

Азярбайcанын  дювлят  дилинин  Азярбайcан  дили  олмасы  барядя  маддя 

щазырладыг.  Гейд  етдийим  кими,  мян  щямин  конститусийаны  щазырлайан 

комиссийанын сядри идим вя бу ишляря рящбярлик едирдим...”  



Mövzu 2  

Sual 6 – cavab 

 

Fonetika haqqında ümumi məlumat yazın



 

Yazılı və şifahi nitq müəyyən vahidlərdən ibarətdir: Səslər, hərflər, sözlər, cümlələr 

və  s.  Fonetikada  öyrənilən  səslər  və  hərflər  dilin  ən  kiçik  dil  vahidləridir. 

Ümumilikdə fonetika danışıq səslərini öyrənir. Ahəng qanunu, heca, vurğu, səsartımı 

və  səsdüşümü  fonetikanın  mövzuları  sırasına  daxildir.  Fonetika  yunan  sözü  olub 

"fone" (səs) və "tika" (elm) sözlərindən əmələ gəlib. 

Danışıq  zamanı  tələffüz  etdiyimiz  səslər  danışıq  səsləri  adlanır.  Danışıq  səslərinin 

yaranmasında  dodaqlar, dil və səs telləri daha  fəal  iştirak edir.  Bundan  başqa ağ  ciyər, 

nəfəs borusu, qırtlaq, ağız boşluğu, dişlər, burun boşluğu, alt çənə kimi üzvlər də danışıq 

səslərinin  yaranmasında iştirak edir. Ən fəal danışıq üzvü dildir. Danışıq səsləri şifahi 

nitqin  vahidləridir.  Yazılı  nitqdə  isə  bu,  hərflərdə  öz  əksini  tapır.  Səslər  hərflərdən 

müəyyən  cəhətlərə  görə  fərqlənir:  Səslər  tələffüz  olunur  və  eşidilir.  Hərflər  yazılır  və 

oxunur(görünür). 



 

Sual 7 – cavab 

Sait və samit səslərin təsnifatı haqqında məlumat verin. 

Azərbaycan dilində 9 sait səs var: [a], [ı], [o], [u], [e], [ə], [i], [ö], [ü]. Dodaqların 

və  dilin  müəyyən  vəziyyətlərə  düşməsi  ilə  əlaqədar  saitlərin  müxtəlif  növləri  yaranır. 

Dilimizdə saitlər üç qrupa bölünür və bu baxımdan hər saitin də üç əlaməti özünü göstərir: 

1. Dilin üfüqi vəziyyətinə görə: 

2.Dilin şaquli vəziyyətinə görə: 

3.Tələffüz zamanı dodaqların aldığı vəziyyətə görə: 

Samit  səslərin  yaranmasında  səs  tellərinin  iştirakı  fərqlidir.  Səs  tellərinin 

iştirakına görə samit səslər iki növə bölünür: kar, cingiltili 

       l)Kar samitlərin  yaranmasmda səs telləri iştirak etmir və ona görə də  təkcə küydən 

ibarət olur. 

       2)Cingiltili samitlərin yaranmasmda səs telləri iştirak etdiyi üçün küylə yanaşı, avaz 

da olur.  

     Yaranma  və  səslənmə  ardıcıllığına  görə  kar  və  cingiltili  samitlər  bir-biri  ilə  qarşılıq 

təşkil edir.  



 

Sual 8 – cavab 

Ahəng qanunu nəyə deyilir. 

 

Fonetikanın  əsas  qanunlarından  biri  ahəng  qanunudur.  Ahəng  qanunu  bütün  türk 



dillərinin əsas qanunudur. Bu qanuna görə sözün ilk hecası incə saitdirsə, sonrakı saitlər 

də  incə, qalın saitdirsə, sonrakı  saitlər  də  qalın saitli olmalıdır. Sözdə  qalın  və  ya  incə 



saitlərin bir-birini izləməsinə ahəng qanunu deyilir. Məs: " qaranlıqdakılar''' sözündə 

qalın,  hərəkətsizlikdir  sözündə  isə  incə  saitlər  biri  birini  izləmişdir.  Buna  dilçilikdə 

damağ  ahəngi  deyilir.  Dodaq  ahəngi  dedikdə  isə  dodaqlanan  (üzüm,  ölüm,)  və 

dodaqlanmayan  (çiçək,  elçilik)  saitlərin  ahəngi  nəzərdə  tutulur.  Ahəng  qanununu 

pozulduğu sözlər milli sözlərimiz deyil. İstisna: ilan, işartı, tikan, inanc, quzey, iraq və s. 

Ahəng qanununa tabe olan sözlərin hamısı milli sözlər deyil. Məs: məktəb, təhsil, karbon, 



namaz və s. 

Ahəng qanunu fonetikanın mövzusu olduğu kimi, həm də morfoloji xüsusiyyət daşıyır. 

Çünki kök və şəkilçi arasında ahəng qanunu daha möhkəm və dəyişməz olur. Hər hansı 

bir söz alınma olsa da, öz dilimizə məxsus şəkilçi qəbul edərsə, mütləq sözün son saitinin 

ahəngini  qorumalıdır.  Məs.:şi-ka-yət-çi-lər-dən,  sa-hib-kar-la-rı-mız  .  Bu  xüsusiyyətinə 

görə ahəng qanunu morfonoloji hadisə adlanır. 



 

Sual 9 – cavab 

Söz sətirdən – sətrə necə kecirilir? 

Sözlər  sətirdən-sətrə  hecalara  bölünməklə  keçirilir.    Ancaq  sözün  hər  bir  hecasını 

sətirdən-sətrə keçirmək olmaz:  

1. Sözün əvvəlində və sonunda qalmış tək saiti sətrin sonunda saxlamaq və ya sətrin 

əvvəlinə keçirmək olmaz. Məs.: A-na, i-lan, tə-bi-i.  

2.  Əgər  sözün  əvvəlində  iki  sait  yanaşı  gələrsə,  onu  sətirdən-sətrə  bu  cür  keçirmək 

lazımdır: ai-lə-li, ae-ro-port  

3.Birhecalı sözlər sətirdən-sətrə keçirilmir: kənd, tort, akt və s.  

4.Sözdə  sait  və  samit  səslər  bir-birinin  ardınca  sadalanarsa,  hər  bir  heca  samit  səslə 

başlayar: mü-na-si-bət, ka-sa-la-rı və s. 

      5.  Rəqəmlə  verilən  ixtisarlar,    əlamətlər  və  sıra  bildirən  şəkilçi  rəqəmdən  ayrı 

sətirdən-sətrə keçirilmir: 150 sm, 2008-ci il, 78 %, 3 sot və s.   

     6.Mürəkkəb adların ixtisarları da sətirdən-sətrə keçirilmir: ABU, BMT.   

     7.Mürəkkəb  sözlərin  tərkib  hissələri  ayrı-ayrılıqda  hecalara  bölünür.Tərkib  sözlərin 

səsləri birləşib bir heca yarada bilmir. Keçirmək olmaz: ya-rı-ma-da , mün-as-ib-ət, xey-

ir-xah-lıq. Keçirmək olar:' ya-rım-a-da , mü-na-si-bət, xe-yir-xah-lıq.   



 

    8.Sözün  daxilində  qoşa  samit  varsa,  hecalara  bölünərkən  samitlərin  hərəsi  bir  hecada 



qalır: ad-dım, sək-kiz və s. 

 

Sual 10 – cavab 

Heca və vurğu haqqında məlumat yazın. 

         Tələffuz zamanı sözün asanlıqla bölünə bilən hissəsinə heca deyilir. Sözlər 

bir, iki, üç və daha artıq hecadan ibarət ola bilər. Hər hecada bir sait hərf olur. Ona 

görə də sözdə neçə sait hərf varsa, bir o qədər heca olur. Məs.: ot, a-ta, mək-təb-li, 

mə-ət-təl və s. Hər hansı hecada iki sait işlənə bilmədiyi kimi, bir hecada iki samit 

də  yanaşı  işlənə  bilməz.  Lakin  bu  qayda  bir  sıra  alınma  sözlərdə  pozulur.  Məs: 

dram, trak-tor, me-lo-dram, te-le-qraf, ki-lo-qram və s. 

Ясл  Азярбайъан  сюзляриндя  вурьу,  ясасян,  сюзцн  сон  щеъасы  цзяриня 

дцшцр. Яэяр сюз шякилчи гябул едирся, вурьу шякилчинин цзяриня кечир. 

Мясялян: оxу - оxуйур, ана – ананын 

Вурьу гябул етмяйян бязи шякилчиляр, мясялян, xябярлик (-дыр, -дир, -дур, -



дцр), инкарлыг (-ма, -мя), бязы фели баьлама шякилчиляри (-мадан, -мядян, -кян

истисна тяшкил едир. 

Рuс дили васитясиля Азярбайъан дилиня кечян сюзлярин яксяриййятиндя вур-

ьу щямин дилдяки мювгедя саxланыр. 



Мясялян: кафедра, опера, эитара. 

Азярбайъан дилиндя вурьу эениш планда мяна фяргляндириъи сяъиййяйя ма-

лик дейилдир, лакин бязян вурьунун йеринин дяйишдирилмяси сюзцн мянасынын 

да дяйишмясиня сəбяб олур. 



Мясялян: алын - алын, эялин - эялин, чякмя чякмя, сцзмя- - сцзмя. 

Azərbaycan dilində vurğunun üç növü var:

 

l.Heca vurğusu        2.Məntiqi vurğu       3.Həyəcanlı vurğu 



 

 

 

Mövzu 3  

Sual 11- cavab  

 

Leksika. Söz, sözün leksik və qrammatik mənaları haqqında danışın. 

Söz  dilin  əsas  vahididir.  Dildəki  sözlərin  hamısı  birlikdə  dilin  lüğət  tərkibini,  yəni 

leksikasmı təşkil edir. Dilin lüğət tərkibini öyrənən elm leksikologiya adlanır. 

Leksikologiya  yunanca  iki  sözdən-lexikos  (söz)  və  loqosdan  (təlim)  ibarətdir. 

Leksikologiya dilçiliyin bir bölməsi olub, dildəki bütün sözləri öyrənir. 

Sözlər əşyaları, hərəkəti, əlaməti, miqdarı və s. ifadə etməyə xidmət göstərir. Hər bir 

sözün  birbaşa  ifadə  etdiyi  mənaya  onun  leksik  mənası  deyilir.  Sözlərin  leksik  mənası 

izahlı lüğətlərdə öz ifadəsini tapır. Məs.: Kərə-əridilmiş yağ, şit yağ, Maya - I.Qıcqırma 

əmələ gətirən maddə, rüşeym, döl, müəyyən bir şeyə qoyulan pul, II.Dişi dəvə. 



Sözün leksik mənası ilə yanaşı, qrammatik mənası da olur. Məs.: Dəryaz sözünün 

ot çalmaq üçün uzun saplı, dişsiz orağa oxşayan alət olması onun leksik mənasıdır; isim 

olması, adlıq halda işlənməsi isə qrammatik mənasıdır. 

Əsas nitq hissələrini təşkil edən bütün sözlər leksik və qrammatik mənaya malik olur. 

Amma köməkçi nitq hissələrinin yalnız qrammatik mənası olur. 

İzahlı lüğətlərdə sözlərin leksik mənaları, orfoqrafıya lüğətində onlarm düzgün yazılış 

qaydaları, orfoepiya lüğətində düzgün tələffüz qaydaları və s. əhatə olunur. 

Lüğətlərin  növləri  çoxdur:  orfoqrafiya,  orfoepiya,  leksika,  termin  lüğətləri  və  s. 

Bunların hamısında sözlər əlifba sırası ilə düzülür. 

>  Bütün sözlərin leksik mənası olmur. 

>  Sözün leksik mənası onun məzmununu əks etdirir. 

>

 



Sözün  qrammatik  mənası  sözlərin  hansı  nitq  hissələrinə  aid  olması  və  həmin  nitq 

hissəsinə xas olan xüsusiyyətləri ifadə etməsi ilə müəyyənləşir. 

Bütün sözlərin və hətta şəkilçilərin  qrammatik mənası olur 

Sual 12- cavab  

Sözün həqiqi və məcazi mənası nədir? 

Dəmir qapı birləşməsində dəmir sözü qapının materialının  dəmirdən olduğunu ifadə 

edir.  Dəmir  yumruq  birləşməsində  isə  dəmir  sözü  «möhkəm»,  «güclü»  mənalarını 

bildirir.  Gördüyümüz  kimi,  dəmir  metaldır,  qapı  dəmirdən  hazırlanır,  yumruğun  isə 

metalla  heç  bir  əlaqəsi  yoxdur.  Deməli,  ilk  baxışda  dəmir  sözünün  göstərilən  mənaları 

bir-birindən çox uzaqdır. Lakin dəmirdən hazırlanan hər bir əşya çox möhkəm, davamlı 

olduğu  üçün,  söz  birləşməsində  dəmir  sözü  məhz  bu  mənada,  yəni  möhkəm,  dözümlü, 

davamlı mənalarında işlədilir. Demək, dəmir sözünün həqiqi  mənası ilə  yanaşı,  məcazi 

mənası da var. 



 

Sözlər tarixi inkişaf prosesində bəzən həqiqi mənasından başqa, yeni törəmə məna da 



ifadə  edir.  Sözün həqiqi  mənasına  dominant  məna,  yəni  ilkin  məna  deyilir. Qazandığı 

yeni, törəmə məna isə məcazi məna adlanır. 

Sözün  məcazi  mənası  çox  zaman  insanlara  məxsus  müəyyən  hərəkətləri  cansız 

əşyalara  aid  etmək  nəticəsində  meydana  çıxır.  Məs.:  Təbiət  oyandı.  Günəş  dağların 

arxasında gizləndi. Bu cümlələrdə oyanmaq, gizlənmək felləri insanlara məxsus hərəkəti 

bildirir. 

Bənzətmə vasitəsi kimi də bədii əsərlərdə sözün məcazi  mənalarından geniş istifadə 

olunur.  Məs.:  coşqun  dəniz  -  insan  dənizi;  çiy  ət  -  çiy  söz;  uşağın  yuxusu  -  təbiətin 

yuxusu; gözəl mənzərə - gözəl fıkir; dumanlı dağ - dumanlı fıkir; ağır yük - ağır xasiyyət. 

>

 



Bütün əsas nitq hissələrinə aid sözlərin həqiqi mənası olur. 

>

 



Bütün sözlər məcazi mənaya malik olmur. 

>

 



Məcazi məna, əsasən, bədii üslubda işlədilir. 

>

 



Sözün məcazi mənasının olması onun çoxmənalı olması deməkdir. 

>

 



Bütün  frazeoloji  birləşmələrdəki  sözlər  məcazi  mənada  olur,  amma 

bütün məcazi mənada olan sözlər frazeoloji birləşmə deyil: Külək yatdı. 

Gözlə  görünə  bilməyən  hərəkəti  ifadə  edən  fellər  heç  vaxt  məcazilik  qazana  bilmir: 

düşünmək, sevmək, xəyala dalmaq və s. 

 


Каталог: application -> uploads -> 2015
2015 -> 4 İstehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi Son istehlakçıların davranışının modelləşdirilməsi
2015 -> MİkrobiologiYA, sanitariya və GİGİyena fəNNİ azərbaycan böLMƏSİ
2015 -> Magistrantların dissertasiya mövzusunun yazılması, müzakirəsi və müdafiəsi üçün yaddaş qeydi Birinci tədris ILI üzrə
2015 -> AZƏrbaycan respublikasinin təHSİl naziRLİYİ azərbaycan döVLƏT İQTİsad universiteti
2015 -> План: Məqsəd auditoriyasının elementləri və mövqeləşdirmənin prinsipləri
2015 -> АзярбайжАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЯЩСИЛ НАЗИРЛИЙИ азярбайжан дювлят игтисад университети
2015 -> MÖvzu giriş. Materiya. Kimya, yaranması, inkişaf tarixi, əsas kimya qanunları
2015 -> Bazarların cəlbediciliyi plan bazarın mütləq və cari potensialı
2015 -> İqtisad elminin tarixi və metodologiyasы “
2015 -> Ali təhsil müəssisəsinin Nümunəvi Nizamnaməsi"nin və "Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin dəyişiklik edilmiş bəzi qərarlarının siyahısı"nın təsdiq edilməsi haqqında Azərbaycan Respublikasının Nazirlər Kabinetinin Qərarı


Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə