Az rbaycan m LL elml r akadem yasinin nsan



Yüklə 17.1 Mb.
Pdf просмотр
səhifə4/36
tarix23.06.2017
ölçüsü17.1 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36

33

Àçÿðáàéúàí òàðèõèíèí ãàí éàääàøûíäàí ãàðøûìûçäàêû áó êèòàáëàðûí 

ñÿùèôÿëÿðèíÿ êþ÷öðöëìöø åðìÿíè øîâèíèñòëÿðèíèí ìöõòÿëèô äþâðëÿðäÿ 

õàëãûìûçà ãàðøû òþðÿòäèêëÿðè ôèçèêè, ìÿíÿâè, åêîëîæè òåððîðëàð ôàêòëàðûíû 

òÿñäèã åäÿí ñÿíÿä âÿ ñöáóòëàðëà òàíûø îëäóãúà îíëàðà ãàðøû íèôðÿòèìèçè 

áèð äàùà àðòûðûð. Áó òàðèõè âÿùøèëèêëÿðè, Õîúàëû ñîéãûðûìûíû òþðÿäÿí úèíà-

éÿòêàðëàðûí âÿ îíëàðûí ùàâàäàðëàðûíûí Áåéíÿëõàëã òðèáóíàëëàðäà ìöùà-

êèìÿ åäèëèá úÿçàëàíäûðûëìàëàðû ö÷öí ãöââÿëÿðèìèçè ñÿôÿðáÿð åäèá, áåé-

íÿëõàëã ùöãóã íîðìàëàðû ÷ÿð÷èâÿñèíäÿ òîðïàãëàðûìûçû åðìÿíè òÿúàâöç-

êàðëàðûíäàí àçàä åòìÿëèéèê. Áó èñòèãàìÿòäÿ Àçÿðáàéúàíûí Öìóììèëëè 

Ëèäåðè Ùåéäÿð ßëèéåâèí õàëãûìûçûí èñòÿêëÿðè öçÿðèíäÿ áöíþâðÿñèíè 

ãîéäóüó ñèéàñè, ñòðàòåæè âÿ òàðèõè êóðñ ïðåçèäåíòèìèç Èëùàì ßëèéåâ áàøäà 

îëìàãëà äþâëÿòèìèç, ùþêóìÿòèìèç òÿðÿôèíäÿí ìöòÿøÿêêèë, àðäûúûë âÿ 

èíàìëà ùÿéàòà êå÷èðèëèð.  

«Õîúàëûéà ßäàëÿò!» êàìïàíèéàñûíûí éöêñÿê ñÿâèééÿäÿ   òÿøêèë 

åäèëèá êå÷èðèëìÿñè íÿòèúÿñèíäÿ áèð ÷îõ äþâëÿòëÿðäÿ ùàãã, ÿäàëÿò íàìèíÿ 

èúòèìàè ôèêðèí ôîðìàëàøìàñû ðÿñìè äàèðÿëÿðäÿ äÿ áó ìÿñÿëÿéÿ òàðèõè 

ùÿãèãÿòëÿð áàõûìûíäàí éàíàøìà çÿðóðèééÿòè éàðàäûðäû. Áåëÿ êè, 

ìöÿëëèôëÿðèí ãåéä åòäèéè êèìè, 18 èë àðäûúûë îëàðàã Àü Åâ ö÷öí ÀÁØ 

Äþâëÿò Äåïàðòàìåíòèíèí ùàçûðëàäûüû «Áåéíÿëõàëã Òåððîð Òÿøêèëàòëàðûíûí 

Ñèéàùûñû»íà «ÀÑÀËÀ» Åðìÿíè Ñèëàùëû Òåððîð Áèðëÿøìÿñèíèí àäû 

ñàëûíìûðäû. Íèéÿ? Íÿ ö÷öí? Ìÿýÿð äöíéà áèðëèéè «ÀÑÀËÀ» åðìÿíè 

òåððîð òÿøêèëàòûíûí ìþâúóäëóüóíäàí, òþðÿòäèéè òåððîð àêòëàðûíäàí, 

úèíàéÿòëÿðäÿí, åðìÿíè âàíäàëèçìèíäÿí õÿáÿðñèç èäèìè? ÀÁØ-äàêû 

åðìÿíè äèàñïîðó, ëîááèñè âÿ äèýÿð èúòèìàè òÿøêèëàòëàðû, åðìÿíè èø àäàì-

ëàðûíûí éàðàòäûãëàðû ìàëèééÿ ìÿíáÿëÿðè, õöñóñèëÿ Åðìÿíè Ìèëëè Àçàäëûã 

úÿáùÿñèíèí öçâëÿðè «ÀÑÀËÀ»íûí áó ðÿñìè ñèéàùûéà ñàëûíìàñûíà 

ìàíå÷èëèê òþðÿäèðäèëÿð. Ìàðàãëû áèð ôàêò äèããÿòè úÿëá åäèð, äåìÿ òåððîð 

òÿøêèëàòëàðûí ñèéàùûñûíûí ÀÁØ-ûí Äþâëÿò Äåïàðòàìåíòèíäÿ Ìÿðêÿçè 

Êÿøôèééàò Èäàðÿñèíèí ïîëêîâíèêè, ìèëëèééÿòúÿ åðìÿíè îëàí Ìàðòèí 

Àáðàìéàí àäëû øÿõñ ùàçûðëàéûðìûø. 2013-úö èëèí îêòéàáðûíäà Ìàðòèí 

Àáðàìéàí þç âÿçèôÿñèíäÿí óçàãëàøäûðûëûð âÿ ñîíðà «ÀÑÀËÀ» Åðìÿíè 

Òåððîð Òÿøêèëàòûíûí àäû ÀÁØ Äþâëÿò Äåïàðòàìåíòèíèí ùàçûðëàäûüû 

«Áåéíÿëõàëã Òåððîð Òÿøêèëàòëàðûíûí Ñèéàùûñû»íà ñàëûíûð. Öìèä åäèðèê êè, 

ÀÁØ-ûí ÌÊÈ-ñè «ÀÑÀËÀ»íûí òàì èôøàñû ö÷öí þçöíöí àðõèâ 

ìàòåðèàëëàðûíû äöíéà èúòèìàèééÿòèíÿ à÷àúàãäûð. 


 

 

34

“ dal t” sözü müq dd s k lm dir. Misir  hramlar n n birind  

hans sa b

r övlad  öz qan  il , kiml rd ns  öyr nib,  zb rl diyi  “M n 

dal t ist yir m” ifad sini yazm d ... 

n n y  fikir verin: Ulu Önd r Heyd r  liyev... Prezident  lham 

liyev... Heyd r  liyev Fondunun Prezidenti, UNESKO v   SESKO-nun 

sülhm raml   s firi, mill t v kili Mehriban xan m  liyeva... v  Fondun 

vitse-prezidenti, RF-dak  Moskva Nümay nd liyinin r hb ri, “Xocal ya 

dal t!” ça r n n t

bbüskar   v   t kilatç s     Leyla  xan m  liyeva... 

Bütün bunlar  dal tin bitib-tük nm y n t nt n si, ìöäðèêëÿðèìèçèí ñþéëÿ-

äèêëÿðè «Îò êþêö öñòÿ áèòÿð» çÿðá-ìÿñÿëèíèí ìàùèééÿòè, ôÿëñÿôÿñèäèð. 

El c  d , bu dü ündükl rimiz, q l m  ald qlar m z v  t hlill rimizin 

n tic l ri “Ot kökü üst  bit r” f ls f sinin davam d r. H mçinin, bütün bu 

tarixi  n n d   dal t axtar ,  dal t ist yi olub. Vaxt, zaman g l c k 

dal t ist yini pozan, onu da d b, m hv ed nl r üçün... bütün bunlar 

dözülm z zülm v  i g nc  z ncirl rin  çevril c k... Az rbaycan xalq n n 

dü m nl rinin mühakim si üçün tarixin Nürnberq m hk m sind n d  

qorxulu m hk m l r qurulacaq. M n buna inan ram. Leyla xan m 

liyevan n  “Xocal ya  dal t!” ça r n n t nt n sin  inan ram. 



 

Ayt n  Mustafayeva  

Az rbaycan Respublikas  Milli M clisinin deputat ,  

AMEA-n n  nsan Hüquqlar   nstitutunun  

Direktoru, hüquq  üzr   f ls f  doktoru

 

Leyla  liyeva: “Xocal ya  dal t!”  

(Beyn lxalq erm ni terroruna qar  yeni strateji model)

 

 

 

35



 

 

YADDA SAXLA, V T N ÖVLADI! 

 

 



Z L ,  B D  

TORPA IMIZ QARABA ! 

 

Dünyan n görk mli aliml ri Az rbaycan  t bii muzey adland rm lar. Bu 



muzeyin  n unikal m rk zi Qaraba d r. Kür v  Araz çaylar n n b r k tli 

aral nda yerl

n Qaraba n tarixi kökl ri çox q diml r  gedib ç x r. Elmi 

d lil v   saslarla dey  bil rik ki, ilk insan m sk nl rind n biri d  

Qaraba d r. M hz burada, Az x ma aras nda insan h yat n n v  f aliyy tinin 

q dim izl ri a kara ç xar lm d r. Az xda 350-400 min il  vv l ya am  insan 

ç n sinin bir hiss si tap lm d r.  

Qaraba  öz göz lliyi, yeralt , yerüstü s rv tl ri il  yadellil rin diqq tini 

c lb etmi , bu göz l diyar zaman-zaman qanl  h rb meydan na çevrilmi dir. 

Ac qurdlar süf-r sind  ya l  tik  olan Qaraba  didilmi ,  zilmi , amma 

s nmam , öz  z m ti, vüqar  il  dü m nl r  meydan oxumu dur. Böyük 

imperiyalar n siyas tl rinin qurban  olan füsünkar Qaraba  20 illd n art qd r 

ki, dü m n tapda ndad r.  

Az rbaycan n t bii konservatoriyas  adland r lan,  fsan vi göz lliy  

malik  u a, q dim mu am musiqimizin be iyi A dam,  fal   stisuyu, q z l 

yataqlar  il   m hur olan K lb c r, tarix boyu dü m n güll sin  sin sini 

sip r etmi   q hr man Laç n, çiç kl r diyar   C bray l, qüdr td n s ng rli 

Qubadl , Z ngilan, b r k tli Füzuli, XX  srin  n böyük faci sini ya am , 

qan içind  bo ulmu  Xocal  bu gün  n a r l  günl rini ya ay r.  

Öz t bii göz lliyi, b nz rsiz iqlimi il  Qafqaz n yara

 olan Qaraba  

h m d  müalic  oca d r. T bii iqlim  raitin  gör  müt x ssisl r  u a 

kurortu iqlimini Abastumani v  Kislovodsk, h tta dünyan n m hur  sveçr  

kurortu Davosdan üstün hesab edirl r. Qaraba n,  u an n t krars z göz lliyi 

vaxtil  Az rbaycanda olmu  böyük rus  airi M. Lermontovun, m hur 

frans z  dibi A. Düman n, istedadl  rus r ssam  V.Vere aginin, lirika ustas  

S.Yeseninin d  diqq tini c lb etmi dir. V.Vere agin Qaraba n göz lliyini 

tablolarda  ks etdirmi , s yyah v  tarixçi Potto  u an n t svirin  bel  



Vasif S m dov,  

Röv n V lizad  

 

 

36

ba lam d r: “S ld r m da lar v  qayalar aras nda yerl

n  u a qalas  

buludlara q d r yüks lmi dir”. S.Yesenin is  fikrini bir cüml  il  ifad  

etmi dir: “Kim oxumursa, o qaraba l  deyil”.  

B li, Qaraba  dünya m d niyy tin  çox nadir incil r b x  etmi  bir 

diyard r. Qaraba  bütünlükl   m d niyy timizin, musiqimizin be iyidir. 

T kc  XIX  srd  balaca bir  h r olan  u ada 95  air, 22 misiqiçi, 38 

xan nd -mü nni, 16 r ssam, 5 astronom, 18 arxitektor, 16 h kim 

yeti mi di. Bütün  rqd   srin  n böyük universal-elmi ensiklopedik biliy  

malik alimi Mirmöhsün N vvab da  u al  idi. Dünya korifeyl ri siyah s na 

ad n  yazm  Üzeyir H c b yli, Bülbül, R id Behbudov qaraba l  idil r. 

u a h m d  milli-memarl q abid l rinin  n çox v   n yax  qorunub 

saxland   m kan idi.  u a 1997-ci ild  Az rbaycan hökum ti t r find n 

tarix-memarl q qoru u elan olunub. Bu  h ri bütünlükd  tarix-m d niyy t 

abid sidir.  

fsuslar olsun ki, 1988-ci ild n Erm nistan n Az rbaycana h rbi 

t cavüzü n tic sind   razimizin 20 faizi il   b rab r qiym tli m d ni 

s rv tl rimizi d  itirdik. Bir milyondan art q soyda m z öz yurd-

yuvalar ndan qaçq n dü dü. Q dim Az rbaycan torpaqlar  olan indiki 

Erm nistan  razisind  maddi-m d niyy t nümun l rimiz m hv edilir. 

T sadüf üzünd n m hv edilm mi  abid l r is   ran v  ya Türkm n 

m d niyy t abid l ri kimi t qdim olunur.  

Ham ya yax   m lumdur ki, C nubi Qafqaz, o cüml d n indiki 

Erm nistan erm ni etnosunun v t ni deyildir. Tarix göst rir ki, erm ni 

tayfalar   C nubi Qafqazdan çox uzaqlarda ya am d r. XIX  srin erm ni 

t dqiqatç lar  bel  hesab edirl r ki, erm nil r qaraç lardan, daha d qiq 

“q ddar ür kli”- ayk (xayk) adland r lan köç ri tayfadan  m l  g libl r. Bir 

s ra Avropa v  Az rbaycan tarixçil rinin dedikl rin  gör , onlar n ilk v t ni 

Balkanlar olub ki, xristianl  da m hz orada q bul edibl r.  

Tarix boyu t cavüzkar v  hiyl g r erm nil r özl rini m zlum xalq kimi 

q l m  ver r k dünyan n diqq tini ç km k ist yibl r. Lakin h qiq ti 

gizl tm k, p rd l m k o q d r d  asan deyil. Erm nil rin t cavüzkarl  bir 

çox aliml rin, o cüml d n Strabonun da diqq tind n yay nmam d r. O, 

vv ll r kiçik bir ölk  olan Erm nistan n i alç  müharib l r hesab na 

böyüdüyü fakt n  elmi d lill rl  öz  s rl rind  qeyd etmi dir.  


Leyla  liyeva: “Xocal ya  dal t!”  

(Beyn lxalq erm ni terroruna qar  yeni strateji model)

 

 

 

37

Erm nil r i al etdikl ri  razil rd  bir qayda olaraq o xalq n m d niyy t 

abid l rini ya yox edir, ya da “qaz nt lar” apararaq  sl yaz lar   d yi ir v  

erm nil dirir. Bu bar d  m hur gürcü  airi  lya Çavçavadze d  yazm d : 

“Erm nil r t r find n gürcü kils l rind  gürcü yaz lar n n pozulmas , tikinti 

da lar n n ç xar l b  v zin  erm ni yaz lar  olan da lar n qoyulmas  haqda 

sübut olunmu  bir çox faktlar var”.  

Tan nm  rus tarixçi-alimi V.Veliçkonun kitab nda da erm nil rin gürcü 

v  alban abid l rind  

sl yaz lar n pozulmas   v   d yi diril r k 

m nims nilm si faktlar  verilir.  

O, yaz r ki, erm ni himay darlar  Erm nistan n yeni tarixini yazmaq v  

kiçik xalq n  yüks ltm k üçün öz tarixi nailiyy tl rini  i irdib yüks kl r  

qald raraq, qon u xalqlar n daha z ngin tarixin  kölg  salmaq ist yirl r.  

Köhn  tarix bu gün d   t krar olunur. T kc   u a 

h rind ki 199 

memarl q abid sind n çoxu, o cüml d n Yuxar   v   A a  Gövh r A a 

m scidl ri, Saatl  m scidi, böyük Az rbaycan  airi M. P. Vaqifin m qb r si, 

XVIII-XIX  srl r  aid ya ay  evl ri v  s. abid l r da d lm d r. 1992-ci ilin 

may ay nda i al olunmu   u a  h rin  erm nil r köçürülmü   v  tarixi 

keçmi imizin erm nil m si davam etdirilir. 

ala q d r bu  h rin 

halisinin 95 faizini az rbaycanl lar t kil edirdi.  

Tunc dövrün  aid Xocal -G d b y arxeoloji m d niyy tin  n xarakterik 

areal  olan Xocal   h rind  erm nil r Sovet ordusunun 366-c  alay  il  birg  

misli görünm mi   v h ilikl r tör tmi l r. Bir gec nin içind   h r yerl -

yeksan edil r k x rit d n silinmi dir.  

Yax n v  Orta  rqin  n q dim insan m sk nl rind n biri olan Az x v  

Ta lar ma aralar , Aquen m b di, Qandzasar monast r , Qaraköp k, 

Üz rlikt p   v  s. abid l r h rbi m qs dl r üçün istifad  edilir. Xocal da 

Kurqan düzü, A dam, A d r , Füzuli v  C bray l rayonlar ndak  kurqanlar 

talan edilmi dir.  übh siz ki, z bt edilmi  muzey fondlar ndan v  qanunsuz 

arxeoloji qaz nt lardan  ld  edilmi  materiallar g l c kd  Az rbaycan 

tarixin   v   m d niyy tin  qar  çevril c k. Ba qa xalqlar n m d niyy tl ri 

bazas nda özl rin  tarix yaradan erm nil r t r find n t qribi hesablamalara 

gör  300 min  yax n xalça qar t olunmu dur.  

Erm nistan silahl  qüvv l ri t r find n i al olunmu  Az rbaycan 

razisind  547 memarl q abid si, o cüml d n 5 dünya, 393 ölk  v  149 yerli 

h miyy tli memarl q abid si, 205 arxeoloji abid , 927 kitabxana, 808 klub 



Vasif S m dov,  

Röv n V lizad  

 

 

38

mü ssis si, 85 musiqi m kt bi, 12 monument, 22 muzey, 4  kil qalereyas , 

10 m d niyy t v  istirah t park , 4 dövl t teatr   v  2 konsert mü ssis si 

da d lm , yand r lm  v  ya qar t edilmi dir. Dünya  h miyy tli K lb c r 

Tarix-diyar ünasl q muzeyi, dünyada ikinci olan A dam çör k muzeyi, 

Z ngilandak  da  heyk ll r muzeyi erm ni v h il ri t r find n yerl -yeksan 

edilmi dir.  

Ümumdünya  h miyy tin  malik 40 min  yax n qiym tli v  XI-XIX 

srl rin nadir muzey  yas , erm ni t cavüzkarlar   t r find n i al edilmi  

razil rd ki muzeyl rd n Az rbaycan xalq n n tarixi v   m d niyy ti il  

qiym tli eksponatlar, r sm v  heyk lt ra l q  s rl ri, dünya  öhr tli 

Az rbaycan xalçalar , dekorativ-t dbiqi s n t nümun l ri,  lyazmalar, arxiv 

s n dl ri, Az rbaycan n görk mli  xsiyy tl rinin xatir   yalar   v  dig r 

qiym tli materiallar qar t edilmi dir.  

u a 


h rind  dünya  öhr tli Üzeyir Hac b ylinin, Bülbülün, Xan 

u inskinin, Nat van n ev-muzeyl ri qar t olunmu , bununla 

kifay tl nm y n erm nil r h r üç korifeyin heyk ll rini güll baran etmi l r.  

Ümumilikd , i al olunmu   razil r   d y n z r r 6 milyard 71 milyon 

AB  dollar  h cmind dir. M n vi z r rin h cmini is  haz rda mövcud olan 

heç bir ölçü meyar  il  t yin etm k mümkün deyildir.  

Erm nil r bununla kifay tl nm y r k milli musiqimiz , m tb ximiz  d  

sahib ç xma a ba lay blar. Çünki erm ni az nl n n qar s  vaxt nda 

al nmay b. Erm nistan-Az rbaycan, Da l q Qaraba  münaqi si haqq nda 

BMT-nin 822 (30 aprel 1993), 853 (29 iyul 1993), 874 (14 oktyabr 1993), 

884 (11 noyabr 1993) nömr li q tnam l rind   v  Avropa  uras n n 1416 

sayl   b yannam sind  Az rbaycan n 20 faiz  razisinin Erm nistan silahl  

qüvv l ri t r find n i al , separatç  qüvv l rin h l   d  bu regionu n zar t 

alt nda saxlad  fakt  t sdiq olunub.  

H r bir xalq n m d ni irsi b

riyy tin nailiyy tidir v  bu irsi qorumaq 

b

riyy tin ali v zif sidir. Bu m qs dl  bir s ra beyn lxalq hüquqi aktlar, 



konvensiyalar q bul olunmu dur. “Silahl  münaqi  ba  verdikd   m d ni 

d y rl rin qorunmas  haqq nda” 1954-cü il Haaqa Konvensiyas , “Arxeoloji 

abid l rin mühafiz si haqq nda” 1992-ci il Avropa Konvensiyas , “M d ni 

d y rl rin qanunsuz olaraq ölk y   g tirilm si, ölk d n ç xar lmas   v  

mülkiyy t hüququnun qanunsuz olaraq ba qas na verilm sinin qada an 

olunmas  v  qar s n n al nmas na yön ldilmi  t dbirl r haqq nda” 1970-ci il 



Leyla  liyeva: “Xocal ya  dal t!”  

(Beyn lxalq erm ni terroruna qar  yeni strateji model)

 

 

 

39

Paris Konvensiyas , “Ümumdünya m d ni v   t bii irsin mühafiz si 

haqq nda” UNESKO-nun 1972-ci il Paris Konvensiyas   v  s. beyn lxalq 

konvensiyalara Az rbaycan da qo ulmu   v  bu qanunlardan ir li g l n 

müdd alara h mi  

m l edir. Erm nistan da bu konvensiyalara 

qo ulmu dur, ancaq beyn lxalq qanunlar  kobudcas na pozur, heç bir hüquqi 

normalara m h l qoymayaraq Az rbaycan abid l rini da d r, torpaqlar n , 

me l rini yand r r. XXI  srd  bütün b

riyy tin gözü qar s nda bu cür 

özba nal q hökm sürür v  t ssüf ki, dünya susur. Damar nda az rbaycanl  

qan  axan h r k s is  susmamal , bu haqda ciddi dü ünm li,  lind n g l ni 

sirg m m lidir. Bu bir h qiq tdir ki, da lm   k ndl ri, 

h rl ri b rpa 

etm k, maddi ziyan  öd m k olar, amma itirilmi   m d niyy ti, yaralanm  

m n viyyat  qaytarmaq, sa altmaq mümkün olmur. Haqq s simizi dünyaya 

car ç k r k milli-m n vi d y rl rimiz  sahib ç xmal y q.  

 

M. F. Axundov ad na Az rbaycan  

Milli Kitabxanas n n “Yaddan ç xmaz 

Qaraba ” layih sind n. Bak , 2007.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


Vasif S m dov,  

Röv n V lizad  

 

 

40



 

 

XOCALI SOYQIRIMI (GENOS D ) GÜNÜ HAQQINDA

 

 

 Az rbaycan Respublikas n n Milli M clisi erm ni t cavüzkarlar  

t r find n tör dilmi  Xocal  soyq r m  (genosidi)  haqq nda Milli 

M clisin Qaçq nlar v  xaricd  ya ayan soyda larla 

laq  


komissiyas n n t klifini müzakir  etmi di. 

1. 1992-ci il fevral n 26-da erm ni t cavüzkarlar   t r find n 

tör dilmi , Az rbaycan xalq n n milli faci l rind n v   b

r tarixinin 

qanl   s hif l rind n biri olan Xocal  hadis l ri h r il fevral n 26-da 

«Xocal  soyq r m  günü» elan olunmas   v  bu bar d  beyn lxalq 

t kilatlara m lumat verilsin.  

2. Xocal  hadis l ri bar sind   h qiq tin dünya xalqlar na 

çatd r lmas   v  «Xocal  soyq r m  günü»nün beyn lxalq miqyasda 

keçirilm si üçün dünya az rbaycanl lar na müraci t edilm si bar d  

q rar q bul etmi dir.

  

 



   

 Xocal  soyq r m  (genosidi) günü haqq nda 



Az rbaycan Respublikas  Milli M clisinin Q rar ndan.  

24 fevral 1994-cü il.  

 

 

 



 

 

Leyla  liyeva: “Xocal ya  dal t!”  

(Beyn lxalq erm ni terroruna qar  yeni strateji model)

 

 

 

41



ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍËÛËÀÐÛÍ ÑÎÉÃÛÐÛÌÛ 

ÙÀÃÃÛÍÄÀ ÀÇßÐÁÀÉÚÀÍ ÐÅÑÏÓÁËÈÊÀÑÛ  

ÏÐÅÇÈÄÅÍÒÈÍÈÍ ÔßÐÌÀÍÛ 

 

Àçÿðáàéúàí Ðåñïóáëèêàñû ìöñòÿãèëëèê ãàçàíäûãäàí ñîíðà õàëãûìûçûí òà-



ðèõè êå÷ìèøèíèí îáéåêòèâ ìÿíçÿðÿñèíè éàðàòìàã èìêàíû ÿëäÿ åäèëìèøäèð. 

Óçóí èëëÿð ýèçëè ñàõëàíûëàí, öçÿðèíÿ ãàäàüà ãîéóëìóø ùÿãèãÿòëÿð à÷ûëûð, òÿùðèô 

åäèëìèø ùàäèñÿëÿð þçöíöí ÿñë ãèéìÿòèíè àëûð. 

Àçÿðáàéúàí õàëãûíà ãàðøû äÿôÿëÿðëÿ òþðÿäèëìèø âÿ óçóí èëëÿðäÿí áÿðè þç 

ñèéàñè-ùöãóãè ãèéìÿòèíè àëìàìûø ñîéãûðûìû äà òàðèõèí à÷ûëìàìûø ñÿùèôÿëÿðèí-

äÿí áèðèäèð. 

1813-úö âÿ 1828-úè èëëÿðäÿ èìçàëàíàí Ýöëöñòàí âÿ Òöðêìÿí÷àé ìöãàâè-

ëÿëÿðè Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí ïàð÷àëàíìàñûíûí, òàðèõè òîðïàãëàðûìûçûí áþëöíìÿ-

ñèíèí ÿñàñûíû ãîéäó. Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí áó ìèëëè ôàúèÿñèíèí äàâàìû êèìè 

îíóí òîðïàãëàðûíûí çÿáòè áàøëàíäû. Ãûñà áèð ìöääÿòäÿ áó ñèéàñÿò ýåð÷ÿêëÿøäè-

ðèëÿðÿê,

 

åðìÿíèëÿðèí êöòëÿâè ñóðÿòäÿ Àçÿðáàéúàí òîðïàãëàðûíà êþ÷öðöëìÿñè 



ùÿéàòà êå÷èðèëäè. Ñîéãûðûìû Àçÿðáàéúàí òîðïàãëàðûíûí èøüàëûíûí àéðûëìàç áèð 

ùèññÿñèíÿ ÷åâðèëäè. 

Èðÿâàí, Íàõ÷ûâàí âÿ Ãàðàáàü õàíëûãëàðûíûí ÿðàçèëÿðèíäÿ ìÿñêóíëàøäûðû-

ëàí åðìÿíèëÿð îðàäà éàøàéàí àçÿðáàéúàíëûëàðëà ìöãàéèñÿäÿ àçëûã òÿøêèë åòìÿ-

ëÿðèíÿ áàõìàéàðàã, þç ùàâàäàðëàðûíûí ùèìàéÿñè àëòûíäà «åðìÿíè âèëàéÿòè» àä-

ëàíäûðûëàí èíçèáàòè áþëýöíöí éàðàäûëìàñûíà íàèë îëäóëàð. Áåëÿ ñöíè ÿðàçè áþë-

ýöñö èëÿ, ÿñëèíäÿ, àçÿðáàéúàíëûëàðûí þç òîðïàãëàðûíäàí ãîâóëìàñû âÿ ìÿùâ 

åäèëìÿñè ñèéàñÿòèíèí áöíþâðÿñè ãîéóëäó. «Áþéöê Åðìÿíèñòàí» èäåéàëàðû òÿá-

ëèü îëóíìàüà áàøëàíäû. Áó óéäóðìà äþâëÿòèí Àçÿðáàéúàí òîðïàãëàðûíäà éàðà-

äûëìàñûíà «áÿðàÿò ãàçàíäûðìàã ìÿãñÿäèëÿ» åðìÿíè õàëãûíûí òàðèõèíèí ñàõòà-

ëàøäûðûëìàñûíà éþíÿëìèø ýåíèøìèãéàñëû ïðîãðàìëàð ðåàëëàøäûðûëäû. Àçÿðáàéúà-

íûí, öìóìÿí Ãàôãàçûí òàðèõèíèí òÿùðèô îëóíìàñû ùÿìèí ïðîãðàìëàðûí ìöùöì 

òÿðêèá ùèññÿñèíè òÿøêèë åäèðäè. 

«Áþéöê Åðìÿíèñòàí» éàðàòìàã õöëéàñûíäàí ðóùëàíàí åðìÿíè ãÿñáêàðëàðû 

1905-1907-úè èëëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëûëàðà ãàðøû à÷ûã øÿêèëäÿ ýåíèøìèãéàñëû ãàíëû 

àêñèéàëàð ùÿéàòà êå÷èðäèëÿð. Åðìÿíèëÿðèí Áàêûäàí áàøëàíàí âÿùøèëèêëÿðè Àçÿð-

áàéúàíû âÿ èíäèêè Åðìÿíèñòàí ÿðàçèñèíäÿêè Àçÿðáàéúàí êÿíäëÿðèíè ÿùàòÿ åòäè. 

Éöçëÿðëÿ éàøàéûø ìÿíòÿãÿñè äàüûäûëûá éåðëÿ éåêñàí åäèëäè, ìèíëÿðëÿ àçÿðáàé-

úàíëû âÿùøèúÿñèíÿ ãÿòëÿ éåòèðèëäè. Áó ùàäèñÿëÿðèí òÿøêèëàò÷ûëàðû ìÿñÿëÿíèí ìà-

ùèééÿòèíèí à÷ûëìàñûíà, îíà äöçýöí ùöãóãè-ñèéàñè ãèéìÿò âåðèëìÿñèíÿ ìàíå÷è-

ëèê òþðÿäÿðÿê àçÿðáàéúàíëûëàðûí ìÿíôè îáðàçûíû éàðàòìûø, þçëÿðèíèí àâàíòöðèñò 

òîðïàã èääèàëàðûíû ïÿðäÿëÿìèøëÿð. 



Vasif S m dov,  

Röv n V lizad  

 

 

42

Áèðèíúè äöíéà ìöùàðèáÿñènd n v  Ðóñèéàäà áàø âåðìèø 1917-úè èë ôåâðàë 

âÿ îêòéàáð ÷åâðèëèøëÿðèíäÿí ìÿùàðÿòëÿ èñòèôàäÿ åäÿí åðìÿíèëÿð þç èääèàëàðûíû 

áîëøåâèê áàéðàüû àëòûíäà ðåàëëàøäûðìàüà íàèë îëäóëàð. 1918-úè èëèí ìàðò àéûí-

äàí åòèáàðÿí ÿêñèíãèëàá÷û öíñöðëÿðëÿ ìöáàðèçÿ øöàðû àëòûíäà Áàêû Êîììóíàñû 

òÿðÿôèíäÿí öìóìÿí Áàêû ãóáåðíèéàñûíû açÿðáàéúàíëûëàðäàí òÿìèçëÿìÿê 

ìÿãñÿäè ýöäÿí ìÿíôóð ïëàí ùÿéàòà êå÷èðèëìÿéÿ áàøëàíäû. Ùÿìèí ýöíëÿðäÿ 

åðìÿíèëÿðèí òþðÿòäèêëÿðè úèíàéÿòëÿð Àçÿðáàéúàí õàëãûíûí éàääàøûíà ÿáÿäè 

ùÿêê îëóíìóøäóð. Ìèíëÿðëÿ äèíú àçÿðáàéúàíëû ÿùàëè éàëíûç ìèëëè ìÿíñóáèé-

éÿòèíÿ ýþðÿ ìÿùâ åäèëìèøäèð. Åðìÿíèëÿð åâëÿðÿ îä âóðìóø, èíñàíëàðû äèðè-äèðè 

éàíäûðìûøëàð. Ìèëëè ìåìàðëûã èíúèëÿðèíè, ìÿêòÿáëÿðè, õÿñòÿõàíàëàðû, ìÿñúèä 

âÿ äèýÿð àáèäÿëÿðè äàüûòìûø, Áàêûíûí áþéöê áèð ùèññÿñèíè õàðàáàëûüà ÷åâèðìèø-

ëÿð. 


Àçÿðáàéúàíëûëàðûí ñîéãûðûìû Áàêû, Øàìàõû, Ãóáà ãÿçàëàðûíäà, Çÿíýÿçóð-

äà, Íàõ÷ûâàíäà, Ëÿíêÿðàíäà âÿ Àçÿðáàéúàíûí áàøãà áþëýÿëÿðèíäÿ õöñóñè 

ãÿääàðëûãëàðëà ùÿéàòà êå÷èðèëìèøäèð. Áó ÿðàçèëÿðäÿ äèíú ÿùàëè êöòëÿâè ñóðÿòäÿ 

ãÿòëÿ éåòèðèëìèø, êÿíäëÿð éàíäûðûëìûø, ìèëëè ìÿäÿíèééÿò àáèäÿëÿðè äàüûäûëûá 

ìÿùâ åäèëìèøäèð. 

Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè éàðàíäûãäàí ñîíðà 1918-úè èëèí ìàðò ùà-

äèñÿëÿðèíÿ õöñóñè äèããÿò éåòèðìèøäèð. Íàçèðëÿð Øóðàñû 1918-úè èë èéóëóí 15-äÿ 

áó ôàúèÿíèí òÿäãèãè ìÿãñÿäèëÿ ôþâãÿëàäÿ èñòèíòàã êîìèññèéàñûíûí éàðàäûëìàñû 

ùàããûíäà ãÿðàð ãÿáóë åòäè. Êîìèññèéà ìàðò ñîéãûðûìûíû, èëêèí ìÿðùÿëÿäÿ Øà-

ìàõûäàêû âÿùøèëèêëÿðè, Èðÿâàí ãóáåðíèéàñû ÿðàçèñèíäÿ åðìÿíèëÿðèí òþðÿòäèêëÿðè 

àüûð úèíàéÿòëÿðè àðàøäûðäû. Äöíéà èúòèìàèééÿòèíÿ áó ùÿãèãÿòëÿðè ÷àòäûðìàã 

ö÷öí Õàðèúè Èøëÿð Íàçèðëèéè íÿçäèíäÿ õöñóñè ãóðóì éàðàäûëäû. 1919 âÿ 1920-

úè èëèí ìàðò àéûíûí 31-è èêè äÿôÿ Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòè òÿðÿôèíäÿí 

öìóììèëëè ìàòÿì ýöíö êèìè ãåéä åäèëìèøäèð. ßñëèíäÿ áó, àçÿðáàéúàíëûëàðà 

ãàðøû éöðöäöëÿí ñîéãûðûìû âÿ áèð ÿñðäÿí àðòûã äàâàì åäÿí òîðïàãëàðûìûçûí èø-

üàëû ïðîñåñëÿðèíÿ òàðèõäÿ èëê äÿôÿ ñèéàñè ãèéìÿò âåðìÿê úÿùäè èäè. Ëàêèí 

Àçÿðáàéúàí Õàëã Úöìùóðèééÿòèíèí ñöãóòó áó èøèí áàøà ÷àòìàñûíà èìêàí âåð-

ìÿäè. 


Çàãàôãàçèéàíûí ñîâåòëÿøìÿñèíäÿí þç ÷èðêèí ìÿãñÿäëÿðè ö÷öí èñòèôàäÿ 

åäÿí åðìÿíèëÿð 1920-úè èëäÿ Çÿíýÿçóðó âÿ Àçÿðáàéúàíûí áèð ñûðà òîðïàãëà-

ðûíû Åðìÿíèñòàí ÑÑÐ-èí ÿðàçèñè åëàí åòäèëÿð. Ñîíðàêû äþâðäÿ áó ÿðàçèëÿðäÿêè 

àçÿðáàéúàíëûëàðûí äåïîðòàñèéà åäèëìÿñè ñèéàñÿòèíè äàùà äà ýåíèøëÿíäèðìÿê 

ìÿãñÿäèëÿ éåíè âàñèòÿëÿðÿ ÿë àòäûëàð. Áóíóí ö÷öí îíëàð ÑÑÐÈ Íàçèðëÿð Ñîâå-

òèíèí 23 äåêàáð 1947-úè èë «Åðìÿíèñòàí ÑÑÐ-äÿí êîëõîç÷óëàðûí âÿ áàøãà 

àçÿðáàéúàíëû ÿùàëèíèí Àçÿðáàéúàí ÑÑÐ-èí Êöð-Àðàç îâàëûüûíà êþ÷öðöëìÿñè 

ùàããûíäà» õöñóñè ãÿðàðûíà âÿ 1948-53-úö èëëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëûëàðûí þç òàðèõè 


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə