Amea şƏk reg onal elm məRKƏZ



Yüklə 2.8 Kb.
PDF просмотр
səhifə4/11
tarix10.06.2017
ölçüsü2.8 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11
xanımın  tövsiyələrindən  faydalanıb.  Rusdilli  oxucular 
M.S.Ordubadi
’nin “Dumanlı Təbriz”, Əbülhəsən’in “Yoxuş-
lar” romanıyla onun tərcüməsində tanış olublar.  
 
 
Mədinə xanım Qiyasbəyli 
- darülmüəllimat 
direktoru 

 
65 
Mədinə  xanım  Qiyasbəyli  Əliabbas  Qədimovdan  bir 
gün  sonra  –  8  dekabr  1936-da  1747  saylı  orderlə  həbs 
edilib. 
İLK DİNDİRMƏ 
Həbsdə  qaldığı  2  il  müddətində  –  8  sentyabr  1937-ci 
ilədək Mədinə xanım 12 dəfə dindirilib.  
Öncə  müstəntiq  Platonov’un  tərtib  etdiyi  10  dekabr 
1936-cı il tarixli ilk istintaq protokolunu gözdən keçirək. 
“Sual:  Sizin  gizli  əksinqilabi  Müsavat  təşkilatının 
üzvü  olmağınız  istintaqa  bəllidir.  Bunu  boynunuza 
alırsınızmı?  
Cavab: Yox, almıram. 
Sual: Müsavatçılardan şəxsən kimləri tanıyırdınız? 
Cavab:  Mən  müsavatçılardan  şəxsən  aşağıdakı  şəxsləri 
tanıyırdım: 
1) 
Vəkilov  Rəhim,  Müsavat  Parlamentinin  keçmiş  üzvü. 
Müsavatçı  kimi  fəaliyyət  göstərdiyinə  görə  sürgün  edilib. 
Mənim qohumum, əmioğlumdur. Solovetsk adasından sürgün-
dən  qayıtdıqdan  sonra  Tiflisdə  yaşayırdı.  Özünü  öldürdü.  2) 
Vəkilov  İsfəndiyar,  atamın  əmisi  oğludur,  sürgündə  olub. 
1936-cı  ildə  sürgündən  qayıdıb,  hazırda  Gəncədə  yaşayır.  3) 
Vəkilov  Zəkəriyyə,  atamın  əmisi  oğludur.  Sürgündə  olub, 
oradan  təxminən  1938-ci  ildə  qayıdıb.  İndi  Bakıda  yaşayır.  4) 
Baharlı  (Vəkilov)  Məhəmmədhəsən  sürgündə  olub.  Bakıda 
yaşayır.  5) 
Rəhimov  Əbdülhəsən,  müəllimdir.  Mən  onunla 
bir yerdə, eyni məktəbdə dərs demişəm. Hazırda sürgündədir”. 

 
66 
Oxucu,  diqqət!  Müstəntiqin  saxtakarlığına  baxın: 
“əksinqilabçı Vəkilovlar”ın sayını artırmaqçün o, Məhəm-
mədhəsən Baharlını da (soyadı: Vəliyev) “Vəkilov” edib.  
“Sual: Bu şəxslərin müsavatçılığı Sizə necə bəlli olub? 
Cavab: Rəhim  Vəkilov müsavatçı kimi baxışlarını gizlət-
mirdi.  Digərlərinin  isə  müsavatçı  olmasını  məhz  müsavatçı 
ittihamı ilə sürgünə göndərildiklərinə görə bilirəm. Şəxsən mə-
nim  yanımda  onlar  heç  vaxt  müsavatçı  baxışları  haqqında 
danışmayıblar. 
Sual:  Yuxarıda  adlarını  çəkdiyiniz  şəxslərdən  kiminlə 
sürgündən sonra görüşmüsünüz? 
Cavab:  Hazırda  sürgündə  olan  Əbdülhəsəndən  başqa 
hamısı ilə görüşmüşəm. 
Sual: Sürgündən qayıtdıqdan sonra Baharlı ilə nə vaxt 
və harada görüşmüsünüz? 
Cavab:  Sürgündən  qayıtdıqdan  sonra  mən  Baharlını  bir 
dəfə  görmüşəm.  Bu,  1934-cü  ilin  birinci  yarısında  olub.  Mən 
onunla  bacısıgildə  görüşmüşəm.  Məqsədim  isə  sürgündə  olan 
Rəhim Vəkilovdan hal-əhval tutmaqdı. 
Sual: Baharlı sürgün haqqında Sizə nə danışıb? 
Cavab: Baharlı mənə dedi ki, Rəhim Vəkilov çoxdan adadan 
sahilə köçürülüb və mənim onun haqqında məlumatım yoxdur. 
Sual: Baharlı sürgün haqqında daha nələr danışıb? 
Cavab:  O,  bir  də  sürgündə  xəstələnməsindən  danışıb.  O, 
gerçəkdən, qoltuq ağaclarıyla gəzir. 
Sual: Baharlının dedikləri elə bunlardır? 
Cavab: Bəli, yalnız bunları dedi. 

 
67 
Sual:  Bəs  həbs  düşərgəsində  müsavatçıların  siyasi 
aclıq keçirmələri Sizə haradan bəllidir? 
Cavab:  Müsavatçıların  düşərgədə  siyasi  aclıq  keçirmələri 
haqqında ilk məlumatı 
Məlikov Rəhim bəydən almışam. Mən 
Məlikovla eyni məktəbdə dərs demişəm. Bu barədə o, 1930-31-ci 
illərdə  mənə  məlumat  vermişdi.  Sonralar  sürgündən  qayıdan 
Zəkəriyyə Vəkilov da Məlikovun bu məlumatını təsdiq etdi”. 
DEYİLƏNƏ SÖZARDI 
Müsavat  Partiyası  XX  yüzilin  əvvəllərində  Azərbay-
canda  aparılan  istiqlal  savaşının  istinadgahına  çevrildi. 
Məhz  buna  görə  o  dönəm  xalqımızın    zehninə  Müsavat 
dövrü
 kimi həkk olundu. 
Müsavatçılıq
 milli mədəniyyətə bağlılığın, ümumbəşəri 
dəyərə  sayğının,  istiqlal,  hürriyyət,  cümhuriyyət  idealla-
rına  sadiqliyin  ifadəsidir.  Azərbaycanı  rus  imperiya-
sından  kənarda  müstəqil  bir  dövlət  kimi  təsəvvür  etmək 
belə  istəməyən  kommunist-bolşeviklərin  Müsavata  vəhşi 
nifrətinin kökündə bu amillər dururdu. 
Müsavat Partiyasının 1919-cu ilin dekabrında keçirilən 
ikinci qurultayında Nəsib bəy Yusifbəyli müstəqil Azərbay-
can  amalının  gerçəkləşməsində  bu  partiyanın  rolundan 
bəhs edərək demişdi:  
“Azərbaycan  amalı  yalnız  Müsavatındır”  demək  yanlışdır. 
Bu,  ümumi  bir  amal  və  arzu  idi.  Ancaq  onu  ilk  dəfə  Müsavat 
üzə  çıxardı.  Kül  örtülü  bir  od  idi,  Müsavat  üfürüb 
alovlandırdı”
 (8, 10). 

 
68 
Ulu  öndərimiz,  Azərbaycan  istiqlalının  memarı 
Məhəmmədəmin  Rəsulzadə
’nin  “Azərbaycanın  təşəkkülündə 
Müsavat”
  adlı  məruzəsində  həmin  mətləbin  üzərinə  işıq 
salan fikirlərə diqqət yetirək:  
“Xatirimdədir, Bakı bələdiyyəsində hökumət təşkili məsələsi 
müzakirə  olunuyordu.  Müsavat  naminə  “buranın  hökuməti 
yerli  xalq  əlində  olmalıdır”  dediyim  zaman  bütün  firqələri, 
bilxassə Rusiyanı təmsil edən sol  firqələri acıqlandırmışdım. O 
günə  qədər  bizimlə  bir  dərəcəyə  qədər  yola  gedən  məhəlli  bol-
şeviklər  o  gündən  etibarən  başqa  dürlü  rəftar  etməyə  başla-
mışlardı. 
Axır böylə idi. Fəqət yar az da olsa vəfakar degildi. O zaman 
müsəlman  sosialistlərin  ələmdarı  bulunan  “Hümmət”  firqəsi 
başda doktor Nəriman olmaq üzrə Azərbaycan muxtariyyətinin 
ədüvvi-canı
29
  idi. “Hümmət”ə görə, biz milləti fəlakətə çəkiyor 
və  mən  qeyri-həqq  naminə  söz  söylüyormuşam.  Azərbaycan 
fikri,  türklük  iddiaları  xalqın  deyil,  bir  taqım  burjuapərəst 
“boşboğaz”ların  imiş.  Müsəlmanların  mənfəəti  “qırmızı  əmələ 
bayrağı”nın  altına  toplanmaq  və  Rusiya  demokratiyasından 
ayrılmamaqda imiş. 
İslamçıların nəzərində də biz haqsız idik. Ozamankı “Rusi-
yada müsəlmanlıq” bizi təfriqəçilikdə, milləti-islamı parça-parça 
etməkdə ittiham ediyordu. 
Fəqət  biz  bütün  bu  hücumlara,  bütün  bu  ittihamlara 
rəğmən diyorduq: Yaşasın Azərbaycan!”
 (8, 117). 
Yenidən Mədinə xanımın dindirilmə prosesinə qayıdı-
rıq: 
                                                 
29
 Düşməni. 

 
69 
“Sual: Zəkəriyyə Vəkilov aclıq barədə, müsavatçıların 
düşərgədəki vəziyyəti haqqında Sizə nə danışıb? 
Cavab: O, mənə danışıb ki, müsavatçılar cinayətkarlarla bir 
yerdə  işə  çıxarılmalarına  etiraz  olaraq  aclığa  başlayıblar. 
Zəkəriyyə  həmçinin  bildirib  ki,  müsavatçılardan  iki  nəfəri  - 
İdris  Axundovun  qardaşı  İbrahim  Axundov  və  Əliəfsər 
Nəcəfov aclıq etdikləri zaman ölüblər. Aclıq aksiyasından sonra 
düşərgə  rəhbərliyi  güzəştə  gedərək  müsavatçılara  qarşı  fərqli 
rejim tətbiq edib. Zəkəriyyə mənə danışıb ki, onun özü, Baharlı, 
Rəhim  Vəkilov  və  İsfəndiyar  Vəkilov  aclıq  aksiyasında  şəxsən 
iştirak ediblər. 
Sual: Bu aclıq haqqında Siz kimə danışmısınız? 
Cavab: Heç kimə. 
Sual: Siz bunu qəti təsdiqləyirsiniz? 
Cavab: Danışdığımı xatırlamıram. 
Sual:  İstintaqa  məlumdur  ki,  aclıq  haqqında  Siz  bəzi 
adamlara,  o  cümlədən  Nurməhəmməd  Şahsuvarova  da-
nışmısınız. Bunu etiraf edirsinizmi? 
Cavab: İnkar edirəm. 
Sual:  Sizə  xatırladıram,  bu  söhbət  1934-cü  ildə  Sizin 
mənzildə baş verib. Məsləhət görürəm ki, düz danışasınız. 
Cavab: Xatırlamıram. Ola bilsin ki, belə bir şey olub, ancaq 
mənim yadımda qalmayıb. 
Sual: Bəs Moskvadakı Butırka həbsxanasının divarın-
dakı əksinqilabi yazılar Sizə necə məlum olub? 
Cavab: Mən Butırka həbsxanasının divarındakı əksinqilabi 
yazıdan heç nə bilmirəm. 

 
70 
Sual:  Ancaq  Siz  bu  barədə  də  danışmısınız.  İstintaqa 
bəlli olan danılmaz faktları niyə inkar edirsiniz? 
Cavab: Mən bu yazılar haqqında heç nə bilmirəm. 
Sual:  M.Qorkinin  həbs  düşərgəsinə  gəlişi  zamanı 
müsavatçıların davranışı haqqında Sizə nə məlumdur? 
Cavab: Mən bu məsələ haqqında da heç nə bilmirəm. 
Sual:  Siz  qeyri-səmimi  ifadələr  vermək  yolunu  tutur-
sunuz.  İstintaq  sizi  xəbərdar  edir  ki,  M.Qorki  həbs 
düşərgəsində  olarkən  müsavatçıların  orada  davranışı 
haqqında  sizin  danışdıqlarınız  bizə  dəqiq  məlumdur. 
İnstintaq doğru ifadə verməyinizi tələb edir. 
Cavab:  Yadıma  düşür  ki,  bu  barədə  kimsə  mənə  danışıb, 
ancaq kimin danışdığını xatırlamıram. 
Sual: Bu məsələdən Sizə nə danışıblar? 
Cavab:  Mənə  danışıblar  ki,  M.Qorki  düşərgəyə  gəlib 
dustaqların  vəziyyətiylə  tanış  olmaq  istəyəndə  müsavatçı  məh-
buslar  cəza  veriləcəyindən  çəkinərək  heç  nə  danışmayıblar.  Bir 
müsavatçı  isə  dustaqların  guya  məhrumiyyətləri  və  “əzab-
əziyyətləri”  haqqında  M.Qorkiyə  məktub  verib.  Sonra  düşərgə 
rəhbərliyi bundan xəbər tutunca həmin “qoçağ”ı cəzalandırıb. 
Sual: Bunu Sizə kim deyib?  
Cavab: Xatırlamıram. 
Sual: Xatırlamağa çalışın. 
Cavab: Ya Rəhim, ya da Zəkəriyyə. 
Sual: Bu informasiyanın əksinqilabi böhtan olduğunu 
etiraf edirsinizmi? 
Cavab:  Bəli,  bu  məlumatın  əksinqilabi  böhtan  olduğunu 
boynuma alıram”.  

 
71 
Mədinə  xanımın  10  dekabr  1936-cı  il  tarixli  dindirmə 
protokolu burada bitir. Ancaq biz bu istintaqla bağlı bəzi 
tarixi arayışlar verməyə məcburuq.  
SOLOVETSK ÖLÜM DÜŞƏRGƏSİ
 
1920-ci  ildə  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  rəhbərliyi 
hakimiyyəti  bolşeviklərə  təhlil  verərkən  qəbul  edilmiş 
razılaşmada  qeyd  olunmuşdu  ki,  yeni  yaradılan  kom-
munist  hökuməti  əvvəlki  hökumətin  üzvlərinin,  Parla-
ment  deputatlarının  can  və  mal  toxunulmazlığını,  siyasi 
partiyaların  azadlıq  və  sərbəstliyini  təmin  edəcəkdir. 
Bolşeviklər  verdiyi  sözlərin  heç  birinə  əməl  etmədilər. 
Onlar  Azərbaycana  ayaq  basan  gündən  vətənimizi  qan 
gölünə  döndərdilər.  Bir  ayın  içində  tuta  bildikləri  bütün 
generalları  və  yüksək  rütbəli  başqa  zabitləri,  mühüm 
dövlət qulluğunda olmuş şəxsləri, deputatları güllələdilər, 
Nəsib  bəy  Yusifbəyli,  Fətəli  xan  Xoyski,  Həsən  bəy  Ağayev
 
kimi  nəhəng  şəxsiyyətləri  terror  yoluyla  aradan  götür-
dülər,  yerdə  qalan  dövlət  adamlarını  da  mühacirətə 
getməyə  məcbur  etdilər.  Onlar  Azərbaycanın  azadlığı  və 
müstəqilliyi uğrunda mübarizə aparmış, milli hakimiyyət 
dövründə  fəal  ictimai  mövqe  tutmuş,  müstəqil  dövlət 
quruculuğunda  iştirak  etmiş  soydaşlarımızın  təqib  edil-
məsini  bir  an  da  dayandırmadılar.  Artıq  1920-ci  il 
oktyabrın 10-da onlar 762 nəfəri də zindanlara atmışdılar.  
Söz  azadlığının,  fərqli  düşüncənin  qəddar  düşməni 
olan  bolşeviklər  kommunist  partiyasından  başqa  bütün 
partiyaların  fəaliyyətini  yasaqladılar.  Ən  böyük  zərbə, 

 
72 
əlbəttə,  müstəqilliyimizin  memarı  olan  Müsavat  Partiya-
sına  dəydi.  Bu  partiyanın  minlərcə  üzvü  məhv  edildi, 
həbsxanalara  salınaraq  ən  ağır  işgəncələrə  məruz  qaldı. 
Sovet  hakimiyyətinin  ilk  illərində  Leninin  layihəsi 
əsasında  uzaq  Ağ  dənizdəki  Solovetsk  adasında  həbs 
(əslində:  ölüm)  düşərgəsi  yaradılmışdı.  Oradan  sağ-
salamat  qurtulmaq  hər  oğulun  işi  deyildi.  Adadakı 
düşərgədə  yüzlərcə  müsavatçı  saxlanılırdı.  Onlar  burada 
insan  ləyaqətini  alçaldan  şəraitə,  bolşeviklərin  onlarla 
qeyri-insani  rəftarına  dözməyərək  etiraz  səsini  ucaldır-
dılar.  Siyasi  məhbusları,  o  sıradan  müsavatçıları  “xalq 
düşməni”,  başkəsən  quldurları  isə  “xalq  dostları”  adlan-
dıran  düşərgə  rəhbərliyi  iş  prosesində  kriminal  ünsürləri 
nəzarətçi təyin etməklə, onların cinayətkar əməllərinə göz 
yummaqla  müsavatçıları  aşağılayaraq  onların  həyatını 
cəhənnəm  əzabına  çevirmişdi.  Buna  dözməyən  müsavat-
çılar  mövcud  duruma  qarşı  üsyan  edərək  kütləvi  şəkildə 
ölüm  aclığına  başladılar.  Bu  aclıq  hərəkatı  bir  aydan  çox 
davam  etdi.  Həmin  siyasi  etiraz  hərəkatında  bir  neçə 
müsavatçı,  o  sıradan  Mədinə  xanımın  adlarını  çəkdiyi 
İbrahim  Axundov
  və  Əliəfsər  Nəcəfov  şəhid  oldular.  Solo-
vetsk  adasındakı  başqa  xalqların  dustaqları  Azərbaycan 
müsavatçılarının  insan  ləyaqəti  uğrunda  apardıqları  bu 
ölüm-dirim  çarpışmasını  heyranlıqla  izləyirdilər.  Müsa-
vatçıların  mücadiləsi  öz  bəhrəsini  verdi.  Düşərgə  rəh-
bərliyi onların  inadı qarşısında geri çəkilərək dustaqların 
iş və həyat şəraitini dəyişməyə məcbur oldu. 

 
73 
Solovetsk  adasındakı  ölüm  düşərgəsi  haqqında  qor-
xunc xəbərlər bütün ölkəni dolaşırdı. Yazıçı Maksim Qorki 
vəziyyəti  yerində  öyrənmək  üçün  ora  getmişdi.  Düşərgə 
rəhbərliyi  yazıçının  gəlişi  ərəfəsində  dustaqlara  hədə-
qorxu  gələrək  onlardan  tələb  etmişdi  ki,  gerçək  durumu 
məşhur  yazıçıdan  gizlətsinlər.  Ancaq  müsavatçılar  yenə 
də susmadılar. 
Solovetsk  cəhənnəmində  ölümə  məhkum  edilmişlər 
arasında  çoxlu  yaradıcı  insanlar  vardı.  Onlardan  biri  də 
haqqında  Mədinə  xanımın  danışdığı  Məhəmmədhəsən 
Baharlı-Vəlili
 idi. 
Bəlli  olduğu  kimi,  Azərbaycan  Cümhuriyyətinin  qısa 
mövcudluq  dönəmində  milli  tariximizin  qələmə  alınma-
sına  xüsusi  önəm  verilib.  O  zaman  Məhəmmədhəsən 
Baharlı
’nın  “Azərbaycan”,  Rəşid  bəy  İsmayılov’un  “Azər-
baycan  tarixi”,  Cahangir  Zeynaloğlu’nun  “Müxtəsər 
Azərbaycan  tarixi”  əsərləri  yazıldı.  Ancaq  XI  ordunun 
Azərbaycanı  işğal  etməsi  bu  əsərlərin  nəşrini  gecikdirdi. 
M.Baharlının əsəri 1921-ci, R.b.İsmayılovun əsəri isə 1924-
cü  ildə  Bakıda  nəşr  olundu.  Abbasqulu  ağa  Bakıxanov’un 
“Gülüstani-İrəm”iylə  birlikdə  bu  əsərlər  Azərbaycan 
tarixşünaslığında milli mövqedən yazılan  ilk və son elmi 
əsərlər  oldu.  Sovet  hakimiyyətinin  70  ilində  M.Baharlı  və 
C.Zeynaloğlu
’nun  əsərləri  yasaqlandı,  xalq  arasında 
yayılmadı və təbii ki, mənimsənilmədi (11, 4).  
 

 
74 
“MÜSAVATÇI QƏDİMOV ABBAS BƏYİ 
TANIYIRSINIZMI?” 
İndi  də  Mədinə  xanım  Qiyasbəylinin  16  dekabr  1936-
dakı  dindirilməsiylə  tanış  olaq.  Bugünkü  müstəntiq 
erməni  Ohanesov’dur.  Onun  sualları  daha  qərəzli,  daha 
məkrlidir.  Bütün  gücüylə  daha  çox  müsavatçı  aşkarla-
mağa  çalışır  ki,  “NKVD”-ni  idarə  edən  qardaşları  onları 
böyük zövqlə məhv etsin. 
Bu  dindirmədə  Əliabbas  Qədimova  da  mühüm  yer 
ayrılıb.  Çağdaş  nəslimiz  üçün  də  çox  maraqlı  olduğuna 
görə dindirmənin həmin bölümünü qısaltmadan veririk.  
“Sual: Sizə bəlli olan müsavatçıların hamısının adını 
yenə demədiniz. Hamısının adını çəkmək təklif olunur. 
Cavab: Daha heç kəsi tanımıram.  
Sual:  Yalan  danışırsınız.  Müsavatçı  Qədimov  Abbas 
bəyi tanıyırsınızmı? 
Cavab:  Mən  həkim  Qədimov  Abbas  bəyi
30
 tanıyıram.  O, 
mənim şagirdim 
Hüseynova Nazilənin əridir. Onu müsavatçı 
kimi tanımıram. 
Sual: Qədimovla şəxsən tanışsınız? 
Cavab: Bəli. 
Sual: Onunla harada və haçan tanış olmusunuz? 
Cavab: 1930-31-ci illərdə. Harada, xatırlamıram. 
Sual: Qədimov sizdə olubmu? 
                                                 
30
 Ohanesovun  saxtakarlığı  buradan  da  üzə  çıxır.  O,  güllələmə 
maddəsi  yaratmaqçün  Ə.Qədimovu  “bəy”  adlandırır  və  bu  sözü 
Mədinə xanımın da dilindən qeyd edir, halbuki bəy qızı olan Mədinə 
xanım heç vaxt bəy olmayana “bəy” deməzdi. 

 
75 
Cavab: Yox. 
Sual:  Bu,  doğru  deyil.  İstintaqa  məlumdur  ki,  Qədi-
mov  sizdə  bir  neçə  dəfə  olub,  1930-cu  ildə  də.  Etiraf 
edirsinizmi? 
Cavab: Qəti inkar edirəm. Qədimov bizdə heç vaxt olmayıb. 
Sual: Sizə xatırladıram: bu, 1930-cu ilin yazında olub. 
O zaman Qədimov Şəkidə işləyirdi. O, sizdə iki dəfə olub. 
Dəqiq müəyyənləşdirilmiş faktları inkar etməyin. 
Cavab: Qədimov bizdə olmayıb”. 
Göründüyü kimi, Mədinə xanım Əliabbas Qədimovun 
onlarda  olmasını  qəti  inkar  edir  və  bununla  da  həmin 
günkü  dindirmə  yarımçıq  kəsilir.  Ancaq  müstəntiqlər 
istədiyini  almayınca  əl  çəksəydilər  onlara  heç  “çekist” 
deməzdilər  ki!  Onlar  Mədinə  xanıma  necə  dəhşətli 
işgəncələr  veriblərsə  ertəsi  gün  –  17  dekabrda  başladılan 
və  üç  gün  fasiləsiz  (!!)  davam  edən  istintaqda  o,  əsasən, 
yeni müstəntiq Platonov’un istədiyi kimi ifadələr verməyə 
başlayır.  
“Sual:  Ötən  dindirmədə  Siz  həkim  Qədimovun  Sizə 
gəlməsini inadla dandınız. İstintaq Sizə bildirir ki, Qədi-
movun 1930-cu ildə də sizdə olmasını təsdiqləyən faktlara 
malikdir.  Sizə  məsləhət  görürük  ki,  istintaqa  müqavimət 
göstərməyə son qoyaraq, nəhayət, səmimi ifadə verəsiniz. 
Cavab: Boynuma alıram ki,  istintaqa bir sıra yanlış ifadə-
lər  vermişəm.  Səmimi  olmaq  qərarına  gəlmişəm.  Mən  müsa-
vatçıların  əhatəsindəydim.  Ən  yaxın  qohumlarım  – 
Mustafa 
bəy Vəkilov keçmiş müsavat hökumətinin daxili işlər naziri və 

 
76 
Rəhim  Bəkilov müsavatçıydı və buna görə mən də Müsavata 
rəğbət bəsləməyə başladım.  
Həkim 
Qədimov Abbasla belə tanış olmuşam: 1930-cu ilin 
yazında tanımadığım, özünü həkim Qədimov kimi təqdim edən 
bir  adam  evimə  gəlmişdi.  Onun  şagirdlərimdən  birinin  əri 
olduğunu  xatırladım.  Bunu  da  bilirdim  ki,  Qədimovu  1927-ci 
ildə Azərb. DSİ əksinqilabi fəaliyyət üstündə həbs edib.  
Mənə  tanışlıq  verdikdən  sonra  Qədimov  Şəkidən  gəldiyini, 
orada  qatmaqarışıqlıq  olduğunu  və  görünür,  təşkilat  fəaliyyət 
göstərdiyini  söylədi.  Onun  özü  Bakıda  olan  müsavatçılarla 
əlaqə  qurmaq  istəyir,  çünki  Şəkidəki  hərəkata  yardım  gərəkdir. 
Qədimov  mənə  bunu  da  bildirdi  ki,  xarici  Müsavat  mərkəziylə 
əlaqə  yaratmaq  və  ondan  yardım  almaq  məqsədiylə  şəxsən  özü 
Türkiyəyə getmək istəyir. O, Türkiyədəki müsavatçıların yerini 
ona  deyə  bilib-bilməyəcəyimi  soruşdu.  Mən  heç  bir  ünvan 
olmadığını,  hətta  ən  yaxın  qohumlarımdan 
Mustafa  Vəkilo-
vun Türkiyədə olub-olmadığını bilmədiyimi dedim. Mən onu da 
bildirdim ki, 
Sürəyya  Talıbxanbəyova
31
 İstanbuldadır, ancaq 
çətin ki, bundan bir şey alınsın. 
                                                 
31
 Sürəyya  xanım  Talıbxan  bəy  qızı  Talıbxanbəyova  özəlliklə  ilk 
Cümhuriyyət  illərində  Azərbaycan  tarixində  şərəfli  iz  buraxmış, 
Parlamentdə  qanunvericilik  şöbəsinin  rəisi  işləmiş,  sonra  Türkiyəyə 
mühacirət  etmiş  Hüseyn  bəy  Mirzəcamalov’un  –  Hüseyn  Camal 
Yanar’ın  (1884-1974)  bacısı  Xeyrənnisa  xanım’ın  qızıdır.  İstanbulda 
yaşayan  Sürəyya xanım  İstanbul  Universitetinin  ədəbiyyat  fakültəsini 
bitirib. Azərbaycanlı olan Prof. Dr. Məhəmməd Qarabağlı ilə ailə qurub. 
Prof.  Qarabağlı  fizikdi.  Sonradan  Amerikaya  köçərək  ikisi  də  orada 
vəfat  edib.  Cem  adlı  oğulları  olub.  (Bax:  Ədalət  Tahirzadə.  Prof. 

 
77 
Mən Qədimova Şəki avantürasına qatılmamağı da məsləhət 
gördüm. Sonra Qədimov xariclə əlaqə yaratmaqda israr etdiyinə 
görə ona belə əlaqənin olmadığını bildirdim”. 
Bundan  sonra  Platonovla  Mədinə  xanım  arasında  bir 
neçə sual-cavab gedir və inadkar müstəntiq ondan almaq 
istədiyi  cavabı  sual  şəklində  bu  cür  verir:  “Deməli,  Qədi-
mov Şəkidəki gizli əksinqilabi müsavatçı təşkilatın üzvü imiş və 
Bakıya əlaqə yaratmaq üçün gəlibmiş?”
.  
İndisə  dindirmə  protokoluna  Mədinə  xanımın  adın-
dan yazılmış cavaba diqqət yetirin: “Faktlardan göründüyü 
kimi,
  Qədimov  Şəkidəki  gizli  əksinqilabi  üsyançı  müsa-
vatçı təşkilatın üzvü imiş və Bakıya əlaqə yaratmaq üçün 
gəlibmiş”. Belə çıxır ki, Mədinə xanım hətta müstəntiqdən 
də sərtmiş və onun ifadələrinin üzərinə hələ bir “üsyançı” 
sözü  də  artırıb!  İndi  oxucumdan  soruşuram:  Mədinə 
xanımın Əliabbas Qədimovu satdığına, bütün bu yazılan-
ların müstəntiqlərin öz ssenarisi olmadığına inanırsanmı? 
İnanırsansa,  müstəntiqin  səmimiliyinə  şübhən  yoxdursa 
səni öz vicdanının mühakiməsinə buraxırıq... 
Nə isə, dindirmənin ardını izləyək: 
“Sual: İstintaqa o da bəllidir ki, Qədimov Şəki üsyan-
çı təşkilatına Baba Qəbulovun, onun atası Abdulla əfən-
dinin,  Nəbibəyovun  və  Fərrux  Əfəndiyevin  də  qatıldıq-
larını sizə bildirib. Bunu boynunuza alırsınızmı? 
Cavab: Qədimov  bu  haqda  mənə  heç  nə  deməyib.  Qəbulov 
Baba və onun atası Abdulla əfəndi haqqında başqa şey bilirəm – 
                                                                                                   
İbrahim  Yıldırımdan  ərməğan.  –  “Azərbaycan  müəllimi”  qəzeti, 
2012.III.30)
 

 
78 
onlar  əhalini  üsyandan  çəkinməyə  çağırıblar
32
. Mənə o da 
məlumdur  ki,  üsyançıların  panislamist  şüarları  vardı  və  onlar 
Türklərin gəlməsini gözləyirdilər. 
Sual: Bunlar Sizə haradan məlumdur? 
Cavab: Yadıma sala bilmirəm.  
Sual: Bundan sonra siz Qədimovla harada və nə vaxt 
görüşmüsünüz? 
Cavab: Mən onunla bir daha görüşmədim. 
Sual: Bakıda yaşayan müsavatçılarla əlaqə yaratmaq 
üçün Qədimov niyə məhz Sizə müraciət etmişdi? 
Cavab:  Dəqiq  bilmirəm.  Güman  edirəm    ki,  Rəhim 
Vəkilovla  qohum  olduğumu  bildiyinə  görə  mənim  əlaqə 
yaratmağa kömək edə biləcəyimi düşünüb. 
Sual: Qədimovun Sizə gəldiyini kimə demisiniz? 
Cavab: Yalnız Məşədi Ağayevə. 
Sual: Siz 1930-cu ilədək Qədimovu tanıyırdınız? 
Cavab: Yox. 
Sual: Elə deyil. İstintaqa məlumdur ki, Siz 1930-cu ilə 
kimi də Qədimovu tanıyırdınız. Boynunuza alırsınızmı? 
Cavab: İnkar edirəm”. 
Bu dindirmədə bir şey açıq-aydın görünməkdədir – üç 
gün  fasiləsiz  davam  edən  dindirmə  əslində  müstəntiqin 
mənəvi  məğlubiyyətiylə  bitib.  O,  üç  gün  ac-susuz,  yuxu-
suz  saxladığı,  işgəncələr  nəticəsində  cismən  əldən 
düşmüş  bir  qadından  vur-tut  iki  səhifədən  bir  qədər  çox 
ifadə  ala  bilib.  Belə  çıxır  ki,  protokola  yazdığı  hər  bir 
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə