A z ə r b a y c a n diLİ VƏ t a r I x I



Yüklə 6.93 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/22
tarix23.07.2017
ölçüsü6.93 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


 
 
 
 
 
 
 
A Z Ə R B A Y C A N  DİLİ    VƏ T A R İ X İ  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
 
Rasim Əfəndi 
 
 
AZƏRBAYCAN 
 
İ N C Ə S Ə N Ə T İ  
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ŞƏRQ-QƏRB 
BAKI   2007 


 
 
 
Bu kitab "Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti (Bakı, Çaşıoğlu, 2001)  
nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ISBN 978-9952-34-116-4 
 
709.4754-dc22 
Azərbaycan incəsənəti 
 
Rasim Əfəndi. Azərbaycan incəsənəti 
Bakı, "Şərq-Qərb", 2007, 160 səh. + 112 səh. (illüst.) 
 
 
Kitabda  qədim,  orta  əsrlərdə  və  sonrakı  dövrlərdə  Azərbaycanda 
yaradılmış  görkəmli  memarlıq  abidələri,  təsviri  və  dekorativ-tətbiqi  sənət 
nümunələri araşdırılır, incəsənətimizin zəngin ənənələri hərtərəfli şərh edilir. 
 
 
 
 
 
 
 
© "Şərq-Qərb", 2007 


 
ÖN SÖZ 
 
"Azərbaycan  incəsənəti"  kitabı  minilliklər  boyu  formalaşmış  bədii 
mədəniyyətimizin  zəngin  tarixinə  həsr  olunmuşdur.  Kitabda  ən  qədim  dövrlərdən 
başlayaraq  XX  yüzilliyin  axırına  qədər  Azərbaycan  incəsənətinin  keçdiyi  inkişaf 
yolları  izlənir,  Şərq  incəsənəti  tarixində  milli  incəsənətimizin  mövqeyi  müəyyən 
edilir. 
Azərbaycan  incəsənəti  xalqımızın  tarixi  qədər  qədim  və  zəngindir. 
Qobustanın  qaya  təsvirləri,  Qafqaz  Albaniyasının  bədii  keramika  və  metal 
məmulatı, bədii şüşə və oyma sənəti, orta əsrlərdə dünya şöhrəti qazanmış Təbriz 
miniatür  sənəti  nümunələri,  rəngarəng  xalçalar,  tikmələr,  şirli  saxsı  qablar,  kaşı 
sənəti,  zərif  oyma  şəbəkələr  və  gözəl  zərgərlik  məmulatları  -  bütün  bunlar  bədii 
irsimizin çox zəngin olduğunu sübut edir. Kitabda qədim,  orta əsrlərdə və sonrakı 
dövrlərdə  yaradılmış  memarlıq  abidələri,  təsviri  və  dekorativ-tətbiqi  sənət 
nümunələri araşdırılır, incəsənətimizin zəngin ənənələri hərtərəfli izlənir. 
XX  yüzillikdə  Azərbaycanın  ictimai  və  iqtisadi  həyatında  baş  vermiş 
mütərəqqi  dəyişikliklər  nəticəsində  xalqın  mədəni  inkişafında  və  bədii 
yaradıcılığında  ortaya  çıxmış  yeni  təkamüllər,  xüsusilə  təsviri  sənətin  realist 
üslubda inkişafı ilə əlaqədar problemləri geniş şərh edilir. 
Kitab  rəssam,  sənətşünas,  ali  və  orta  ixtisas  məktəblərinin  tələbələri, 
həmçinin Azərbaycan incəsənətinin tarixi ilə maraqlanan geniş oxucu kütləsi üçün 
nəzərdə tutulmuşdur. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 


 
QƏDİM DÖVRDƏ İNCƏSƏNƏT 
 
Azərbaycan  dünyanın  ən  qədim  və  zəngin  tarixə  malik  olan  guşələrindən 
biridir. 
Füzuli  bölgəsi  yaxınlığındakı  ilk  insan  məskəni  sayılan  Azıx  mağarası, 
Naxçıvandakı Kültəpə, Qazaxdakı Baba-Dərviş abidələri, Bakı şəhəri yaxınlığındakı 
Qobustan qaya təsvirləri və  s. Azərbaycanın ərazisində  yurd salmış insanların hələ 
uzaq keçmişlərdə coşqun həyat və yaradıcılıq prosesi keçirdiyini göstərir. Azərbaycan 
xalqının bədii təfəkkür və yaradıcılığına ölkənin gözəl təbiəti, iqlimi, təbii sərvətlərinin 
zənginliyi də böyük təsir göstərmişdir. Onun incəsənəti təbiəti kimi rəngarəng, dolğun 
və  zəngindir.  Ən  qədim  dövrlərdən  zəmanəmizədək  davam  edən  sənət  növləri 
xalqın  geyimindən  tutmuş  müxtəlif  təsərrüfat  məmulatı,  bəzəyi  və  memarlığına 
qədər böyük sahəni əhatə edir. 
Təbiidir ki, xalqımızın məişət xüsusiyyətləri, estetik zövqü, bir sözlə desək, 
milli siması, mənliyi sənət növlərində özünü parlaq şəkildə büruzə verəcəkdi. 
Əbəs deyildir ki, indi dünyanın ən zəngin muzeylərində Azərbaycan bədii 
sənətinin bir çox gözəl nümunələri ilə rastlaşmaq olur. 
Parisin  Luvr,  Londonun  Viktoriya  və  Albert,  Nyu-Yorkun  Metropoliten, 
Sankt-Peterburqun Dövlət Ermitajında,  İstanbulun  Topqapı,  Türk  və  islam  əsərləri 
muzeyində  və  başqa  yerlərdə  beş  yüz,  min  il  və  ondan  da  əvvəl  Azərbaycan 
torpağında yaradılmış sənət nümunələri saxlanılır. 
Sənət  nümunələrimizin  Amerika,  Avropa,  Asiya  və  Afrika  qitələrindəki 
ölkələrin məşhur muzeylərində belə layiqli yer tutması onun dünya əhəmiyyəti kəsb 
etdiyini bildirir. 
Azərbaycanda  ən  qədim  sənət  nümunələrinə  biz  daş  və  qayalar  üzərində 
rast gəlirik. Bu da səbəbsiz deyil, çünki daş insanların məişətində ən qədim və təbii 
nemətlərdən biri sayılır. İbtidai insanlar daş aiətlər vasitəsilə özlərinə  yemək əldə 
etmiş, ondan müxtəlif əşyalar düzəltmişlər.  İbtidai insanların ilk yaşayış məskənləri 
də (mağaralar və s.) daşdan tikilmişdir. Qadınların ilk bəzəyi, ilk qələm və lövhə də 
daşdan hazırlanmışdır. İnsanların estetik zövqünün inkişaf etdirilməsində  daş böyük 
rol oynamışdır. 
Əbəs  deyildir  ki,  alimlər  ən  qədim  rəsm  nümunələrinə  daş  və  qayalar 
üzərində rast gəlirlər. 
Elə  buna  görə  də  xalqımız  uzaq  keçmişlərdən  tutmuş  bu  günədək  daşı 
həmişə müqəddəs saymışdır. 
Alimlərimizin  fikrincə,  Azərbaycan  ərazisində  ilahiləşdirilmiş  təbii 
obyektlərdən ən qədimi daş olmuşdur. 
Elmi  araşdırmalar  göstərmişdir ki, uzaq  keçmişdə ölkəmizdə  daşdan  insan, 
heyvan fiqurları düzəltmək, onların üzərini bəzəmək məhz bu məqsədlə edilmişdir. 
Keçmişin yadigarı sayılan daş abidələrimiz bu gün bizi daha çox bədii və 
estetik xüsusiyyətləri ilə maraqlandırır. 
Daş  abidələrimiz  xalqımızın  müxtəlif  dövrlərdə  əl  qabiliyyəti, 


 
dünyagörüşü və zövqü haqqında geniş məlumat verir. 
Yurdumuzda  daşdan  düzəldilmiş  və  üstü bəzədilmiş daş abidələrin tarixi 
uzaq keçmişlərə təsadüf edir. 
Alimlərimiz  oyma,  yonma,  cızma  üsulu  ilə  daş  üzərində  həkk  olunmuş 
təsvirlərin  ən  qədim  nümunələrinə  hələlik  Ordubad  (Gəmi  qayası),  Abşeron 
(Mərdəkan, Şüvəlan kəndlərində) və Bakı şəhərindən 60 kilometr cənubda,  Xəzər 
dənizinin  sahilindən  bir  qədər  aralı  Qobustan  qayaları  üzərində  rast  gəlmişlər. 
Məzmunu,  bədiiliyi  və  çoxluğuna  görə  Qobustan  qayaları  üzərindəki  təsvirlər 
diqqəti daha çox cəlb edir. 
Alimlərimiz burada ibtidai daş və metal alətlər vasitəsilə təsvir edilmiş üç 
mindən  artıq  insan,  heyvan,  məişət  əşyaları,  damğa  xarakterli  rəsmlər  aşkara 
çıxarmışlar. 
Araşdırmalar  göstərir  ki,  Qobustan  qayaları  üzərindəki  təsvirlər  icra 
olunduqları dövrdən asılı olaraq ölçü, kompozisiya və çəkilmə texnikasına görə bir-
birindən fərqlənir. Arxeoloqların fikrincə, bu təsvirlərin ən qədimləri daş dövrünün 
axırlarından başlayaraq tunc alətlərin və silahların meydana çıxdığı dövr ərzində 
həkk  olunmuşdur.  Bu  dövrə  aid  edilən  rəsmlər  həcminin  böyüklüyü,  sxematikliyi, 
real proporsiyalardan kənar vəziyyətdə icrası ilə fərqlənir. 
Təsvirlər arasında ov səhnələri ilə əlaqədar rəsmlər, xüsusilə vəhşi öküz, 
maral, keçi şəkilləri çoxdur. Bu da təsadüfi deyildir, çünki Azərbaycanın ərazisində 
yaşayan ibtidai insanların həyatında ovçuluq mühüm yer tuturdu. 
Qədim  insanların  həyatında  ov  əsas  yaşayış  mənbəyi  olduğu  üçün  təsvir 
olunan  kompozisiyalarda  da  daim  diqqət  mərkəzində  idi.  Elə  buna  görə  də  ibtidai 
rəssam ovçu  fiqurunu  o  biri  fiqurlara  nisbətən  xeyli  böyük,  nəhəng  qüvvəyə  malik 
olan bir şəxs kimi həkk edirdi. 
Aydındır ki, bu baxımdan rəssamın təsvir etdiyi hər bir ovçu ilk növbədə 
adi insanı yox, yaşayış üçün yemək əldə edə bilən bir qüvvəni təmsil etməli idi. 


 
Məhz  buna  görə  də,  Qobustan  qayaları  üzərindəki  bu  dövrə  aid  ovçu 
təsvirləri estetik normalardan xeyli kənar, sxematik bir tərzdə verilirdi. 
Araşdırmalar  göstərir  ki,  Qobustan  qayaları  üzərində  təsvir  olunmuş 
heyvan fiqurları insan fiqurlarına nisbətən daha real və həyati təsvir edilirdi. 
Bəlkə  də  bu  ondan  irəli  gəlirdi  ki,  ibtidai  insanlar  hələ  ova  getməzdən 
əvvəl ovlayacağı heyvanın dəqiq rəsmini çəkir, xarakterini öyrənir, sonra isə rəsmi 
hədəfə  çevirib  ona  qalib  gələrək  ova  çıxırdı.  Deməli,  vəhşi  heyvanın  obrazı  başqa 
təsvirlərə nisbətən ibtidai rəssamın daha çox diqqət mərkəzində olurdu. 
Ola  bilsin  ki,  elə  buna  görə  də  qədim  dövrlərə  aid  edilən  heyvan 
rəsmlərinin əksəriyyəti natural şəkildə təsvir edilirdi. 
Qobustan  qayaları  üzərindəki  vəhşi  heyvan  təsvirlərinin  ən  orijinal 
nümunələrinə Cingirdağ ətəyindəki Yazılıtəpə adlanan yerdə rast gəlinir. 
Yazılıtəpədə  yerləşən  qayaüstü  rəsmlər  içərisində  biri  diqqəti  daha  çox 
cəlb edir. 
Bu  rəsmlər  təpənin  cənubunda  hündür  bir  yerdə  yerləşən  nəhəng  qaya 
üzərindədir. 
Burada 23 təsvir vardır. Onlar 9 heyvan, 3 süvari, ilan, 3 üçbucaq, 3 dişli  
nizə, 5 müxtəlif niaan rəsmi və ərəb əlifbası ilə yazılmış yazıdan ibarətdir. Təsvirlər 
içərisində  təxminən  natural  ölçüdə  olan  maral  rəsmi  xüsusilə  diqqəti  cəlb  edir. 
Uzunluğu 110 sm, hündürlüyü 88 sm ölçüdə, 3 sm dərinliyində oyulmuş bu maral 
rəsmi,  alimlərin  fikrincə,  qaya  üzərindəki  təsvirlərin  ən  qədimidir.  Dinamik  bir 
hərəkətdə  verilmiş  bu  maral  rəsmi  Qobustan  qayalarındakı  təsvirlərin  ən  bədii  və 


 
orijinalıdır. 
Maral  sanki  irəli  atılaraq,  sürətlə  qaçan  bir  vəziyyətdə  təsvir  edilmişdir. 
İbtidai sənətkar bu vəziyyəti maralın döşünü gərmiş, şaxəli buynuzlarını geri atmış, 
bədənini, ayaqlarını yığmış, quyruğunu isə dik qaldırmış şəkildə verməklə əldə edə 
bilmişdir. 
Təxminən  e.ə.  IV-III  minilliyə  aid  edilən  bu  maral  rəsmindən  xeyli  aralı 
qaya  üzərində  mövzu  etibarilə  onunla  bağlı  olan  bir  neçə  təsvir  də  vardır.  Onlar 
marala nizə atan atlılar və s. rəsmlərdən ibarətdir. Bunlar maralla  mövzu  etibarilə 
müəyyən qədər bağlı olsa da bəsit və başqa bədii üslubda yaradılması ilə fərqlənir. 
Biz  qaya  üzərində  müxtəlif  bədii  üslublarda  yaradılmış  təsvirlərlə  rastlaşırıq. 
Qədim  dövrlərə  aid  təsvirlər  daha  dolğun,  daha  plastik,  sonralar  yaradılmış 
qayaüstü rəsmlər isə bəsit şəkildə icra edilmişdir. 
Araşdırmalar göstərir ki, tunc dövrünün axırlarından başlayaraq Qobustan 
qayalarındakı  təsvirlər  get-gedə  həcmcə  kiçilir  və  sənətkarlıq  cəhətcə  xeyli 
dəqiqləşir. 
Bu dövrlərdə metaldan hazırlanmış mükəmməl formalı əmək alətlərinin və  
silahların  meydana  çıxması,  heyvandarlıqla  əkinçiliyin  inkişafı  ovçuluq  peşəsinə 
olan  marağı  xeyli  azaltmağa 
başlamışdır. 
Bu  zaman  insanların 
yaşayışı  üçün  əsas  mənbə 
ovçuluq  yox,  kənd  təsərrüfatı 
və  başqa  sənətkarlıq  sahələri 
hesab edilirdi. 
Aydındır ki, bu dövrə 
aid təsvirlər içərisində həyat və 
yaşayış  tərzi  ilə  əlaqədar  olan 
səhnəciklərə  daha  çox  rast 
gəlinir. 
Əvvəlki 
dövrlərin 
təsvir  vasitələrindən  fərqli 
olaraq  bu  dövrdə  Qobustan 
qayaları  üzərindəki  fiqurların, 
bəsit 
şəkildə 
də 
olsa, 
qabaqcadan 
düşünülmüş 
kompozisiyalar 
əsasında 
qurulduğu hiss olunur. 
Bu  dövrdə  rəsmlər  də 
xeyli  dəqiqləşmişdir.  İlk  dəfə 
olaraq təsvir olunan insan fiqurlarının ağzı, gözü, heyvanların buynuzu, quyruğu və 
s. detallar dəqiq surətdə çəkilmişdir. 
Qobustan  qayaları  üzərində  bu  dövrə  aid  edilən  rəsmlərin  qazılma  və 

10 
 
oyulmasında dəmir alətlərdən geniş istifadə edildiyi hiss olunur. 
Təsvir  vasitələrinin,  texniki  üsulların  mükəmməlləşməsinə  baxmayaraq, 
bu dövr qayaüstü təsvirlərinin bəzi qüsurları da vardır. 
Əgər daş dövrünün axırlarında yaşayan rəssamı təsvir  etdiyi obyekt canlı 
bir  məxluq  kimi  maraqlandırırdısa  və  bununla  əlaqədar  olaraq  onu  sərbəst 
kompozisiyada, canlı və hərəkətdə verməyə cəhd edirdisə, tunc dövründə çəkilmiş 
oyma  rəsmlər  haqqında  bunu  demək  olmur.  Bu  dövrün  rəssamını,  əsasən, 
kompozisiyanın quruluşu, təsvir olunan obyektlərin fərdi xüsusiyyəti və digər şərtlər 
maraqlandırır.  Bu  zaman  sənətdə  ilk  dəfə  olaraq  simmetriyaya  da  müraciət  edilir. 
Simmetrik  şəkildə  qarşı-qarşıya  durmuş  insan,  heyvan  fiqurlarına  bu  dövrdə 
çəkilmiş rəsmlərdə tez-tez rast gəlmək olur. 
Sənətşünaslar  haqlı  olaraq  tunc  dövrünün  axırlarına  aid  edilən  təsvirlərin 
yaranmasında insan şüurunun inkişafı  ilə  əlaqədar  olan  ilk  dini  etiqadların  da  rolu 
olduğunu qeyd edirlər. 
İbtidai  xarakter  daşıyan  din,  aydındır  ki,  o  vaxtlar  insanların  həyat 
qavrayışına uyğun gəlirdi. 
Təbiət  hadisələri  qarşısında  aciz  qalan  ibtidai  insanlar  tunc  dövründə  bu 
hadisələri real şəkildə deyil, qabaqcadan düşünülmüş bir cadu və ya tilsim kimi başa 
düşürdülər.  Elə  ona  görə  də  tunc  dövrünə  aid  edilən  oyma  təsvirlər  üzərində 
əvvəlki dövrlərdə rast gəlmədiyimiz simvolik mahiyyətli xətləri də görmək olur. 
Tunc dövrünə aid edilən oyma rəsmlər içərisində  kollektiv şəkildə təsvir 
edilmiş insan fiqurlarına xüsusilə tez-tez rast gəlmək olur. 

11 
 
Bu tipli rəsmlər sırasına ilk növbədə əl-ələ verib elə bil ki, "yallıyabənzər" 
rəqs edən bir qrup insan fiqurunu əks edən təsvirləri aid etmək olar. 
Böyükdaş  "Ovçular  zağası"  adlanan  mağaranın  üstündə  oyulmuş  bu 
kompozisiyada  arxeoloqlarımızın  fikrincə,  tonqal  ətrafında  dini  mərasim  xarakteri 
daşıyan kollektiv ritual təsvir edilmişdir. 
Araşdırmalar göstərir ki, hətta indinin özündə də Afrika və Avstraliyanın ən 
ucqar yerlərində ibtidai həyat tərzi  keçirən insanlar ovlarının səmərəli olması üçün 
əvvəlcədən  kollektiv  şəkildə  dini  mərasimlər  keçirirlər.  Bu  kollektiv  mərasimlər, 
əsasən, tonqalın və ya öldürüləcək heyvanın şəkli ətrafında olur. 
Mənbələr  göstərir  ki,  Sibirin  və  Orta  Asiyanın  qədim  ovçuları  da  ovdan 
əvvəl qaya təsvirləri üzərində belə  məşqlər etmişlər. Bu təsvirlərin üzərindəki nizə 
zərbəsinin izləri də qayadakı şəkillərin praktiki əhəmiyyətini təsdiq edir. Bu rəqslər 
dini-sehrkar mahiyyəti etibarilə, bəlkə də Azərbaycanda ilk ayin rəqslərindən hesab 
edilməlidir.  Belə  qrup  şəklində  icra  edilən  rəqslərin  mənşəyi  yeni  daş  dövrünün 
ictimai  həyatı  ilə  bağlı  olmuşdur.  Belə  ki,  ilk  neolit  maldarları  heyvanları 
əhliləşdirərkən 
əl-ələ 
verərək 
kollektiv  bir  şəkildə  işləyirdilər. 
Maldarların  belə  birgə  kollektiv 
fəaliyyəti,  müvəffəqiyyətli  əmək 
prosesindən  sonra,  istirahət  zamanı 
oyun  keçirmək  məqsədilə  təkrar 
edilirdi.  Belə  oyunlar  tez-tez  təkrar 
edildikcə  onların  ayrı-ayrı  hissələri 
rəqs şəklini alırdı. 
Totemizm  əqidələrinin  mis-
daş  dövründə  geniş  şəkildə  yayılması 
maldarlığın  tərəqqisi  ilə  əlaqədar 
olmuşdur. Totemizm ilə əlaqədar olan 
dini  təsəvvürlər  qədim  və  ibtidai 
xalqların 
hamısında 
özünü 
göstərmişdir. 
Bu  dövr  rəssamı  belə 
ovqabağı 
məşqlərdən 
birini 
Böyükdaşın  yuxarı  mərtəbəsindəki 
daşda  yaxşı  təsvir  etmişdir.  Burada 
çiyinlərində  kaman  olan  beş  ovçu 
sıraya düzülüb vəhşi öküz rəsmi qarşısında məşq edir, yəni öküz təsvirinə ox atırlar. 
Aşağıdakı, ikinci cərgədəki ovçular isə növbə gözləyirlər. Üzləri öküz təsvirinə tərəf 
olan  ovçuların  kaman  tutan  qolları  görünmür.  Hündürboylu,  enlikü-rəkli  ovçular 
enli  şalvarda  olduqlarından  onların  qıçları  bitişik  tərzdə  göstərildiyi  üçün 
tədqiqatçılar səhvən onları qadın təsvirləri  kimi qələmə  vermişlər. Bu petroqlifdə 
ovçuların  ov  şalvarlarını  bellərinə  sarıdığı  aşkar  görünür.  Bellərindən  sallanmış 

12 
 
iplərə  isə  ov  zamanı  heyvan  quyruqları  bağlanarmış.  Məşq  zamanı  həmin 
quyruqlardan  istifadə  edilmədiyindən  onlar  təsvirdə  öz  əksini  tapmamışdır.  Bu 
petroqlif,  çox  güman  ki,  inisiasiya  ayininin  -gənclərin  ov  sənətinə  yiyələnməsi 
ayininin keçirilməsinə həsr edilmişdir. 
Böyükdaşın yuxarı və aşağı mərtəbələrində aypara şəklində cızılmış, ucu 
günəş təsvirli qayıqlar da xüsusi maraq doğurur. Qayıqların içindəki adamlar düz 
xətlərlə  göstərilmişdir.  Belə  petroqliflərin  balıq  ovuna  çıxan  balıqçılara  həsr 
edildiyinə inanmaq olar. Lakin günəş təsvirlərinin bu qayıqlar üçün mühüm əlamət 
olması imkan verir ki, onları günəşə pərəstiş dini əqidəsilə əlaqələndirək. 
Tunc dövründə  Azərbaycanda  dini əqidələrdən biri də  günəşə pərəstiş idi. 
Bu  dövrün  dulusçuluq  məmulatlarında  günəşin  müxtəlif  rəmzi  və  sxematik 
təsvirlərinə  tez-tez  rast  gəlmək  olur.  Bu  əqidə  Qobustan  petroqliflərində  də  öz 
əksini tapmışdır. 
O dövrdə əcdadlara və bununla əlaqədar olaraq ölülərə də pərəstiş edilirdi. 
Bu  əqidənin  də  özünə  aid  ciddi  və  toxunulmaz  atributları  -  əlamətləri,  işarələri, 
qayda və qanunları var idi. Maraqlı burasıdır ki, əcdadlara - ölülərə pərəstiş əqidəsi 
üzərində  günəşə  sitayişin  böyük  təsiri  olmuşdur.  Misal  üçün  bu  dövrün 
kurqanlarına müraciət edək. Arxeoloq Y.İ.Hummel sübut etmişdir ki, Xanlar bölgəsi 
kurqanlarının - dəfn abidələrinin tikilməsi vahid günəş "şəfəq sistemi" ideyasına tabe 
edilmişdir. Tunc dövrünün qəbirlərində dulusçuluq və metal məmulatları üzərində 
günəşin təsvirlərinə tez-tez rast gəlirik. Bəzən qəbirlərdə çıraqlara, ocaq qalıqlarına, 
oxra ilə boyanmış qırmızı daşlara və oxra boyalarına təsadüf edilir. Belə fikir oyanır 
ki,  bəlkə  də  əcdadlarımız  qəbirlərin,  axirət  dünyasının  işıqlandırılması  qayğısına 
qalmış  və  bu  məqsədlə  günəşi  andıran  müxtəlif  vasitələrdən  istifadə  etmişlər. 
Maraqlıdır  ki,  indi  də  adam  vəfat  edərkən  "qəbri  nurla  dolsun"  deyirik,  görünür 
qəbrin  işıqlı  olması  ideyası  tunc  dövrünün,  ən  qədim  "atəşpərəstlərin"  dini 
mirasıdır.  Beləliklə,  ölülərə  pərəstişin  günəşə  sitayişdən  asılı,  ona  tabe  olduğunu 
nəzərə  alaraq,  mülahizə  şəklində  demək  olar  ki,  Qobustanın  qayıq  təsvirlərindəki 
adamlar  bəlkə  də  balıqçılar  yox,  axirət  dünyasına  günəş  təsvirlərinin  müşayiəti 
altında yola salınan ölülərdir, onların ruhlarıdır. 
Qədim  dünya  mədəniyyətinin  görkəmli  araşdırıcısı  Tur  Xeyerdal 
Qobustanın qayıq təsvirlərilə şumerlərin qayıq təsvirləri arasında yaxınlıq olduğunu 
göstərmişdir.  Bu  yaxınlıq  onların  qamışdan  toxunması,  ayparayabənzər  formada 
olması,  ilahi  məqsədlərə  xidmət  etməsi  ilə  əsaslandırılır.  O  bu  cür  ayparaşəkilli 
qamış  gəmilərin  ilahi  mənşəyi  və  onların  günəş  allahı  ilə  bağlılığı  haqqında  belə 
yazır:  "Uzun  illərdir  ki,  Ay  tarixdən  əvvəlki  sənətin  ən  mühüm  motivi  kimi  məni 
məşğul edirdi. İndi fikrim məni o günlərə aparıb ki, onda qamış gəmilərin böyük 
qurğuları  Şumerdə,  inklərdən  əvvəlki  Peruda  və  tənha  Paska  adasında  ayparaya 
(hilala)  allahın  gəmisi  kimi  baxırdılar:  bu  gəmidə  günəş  allahı  və  ən  qədim 
padşahların  əcdadları  gecə  vaxtı  göydə  səyahət  edirdilər.  Bu  etiqad  qədim 
şumerlərin və peruluların həm rəvayətlərində, həm də təsviri sənətlərində öz əksini 
tapmışdır". 

13 
 
Şumerlərin  ayşəkilli  qədim  gəmilərinin  günəş  allahı  Utu  ilə  bağlılığı, 
Qobustanın günəş təsvirli qamış gəmilərinin də günəş allahı ilə əlaqədar olmasını 
deməyə haqq qazandırır. 
Qədim  Misirdə  papirusdan  toxunmuş  "günəş  gəmiləri"ndən  fironların 
dəfn  ayinini  keçirmək  üçün  istifadə  edilməsi  də  maraqlıdır.  Qədim  Misir 
sənətindən  yaxşı  məlumdur ki, günəş allahı ikincidərəcəli allahlarla birlikdə, papirus 
qayığında  vəfat  etmiş  fironu  son  dəfə  üzmək  üçün  axirət  dünyasına  müşayiət 
edirmiş. 
Qobustan  qayaları  üzərində  aparılmış  elmi  araşdırmalar  göstərmişdir  ki, 
sonrakı dövrlərə aid edilən rəsmlərdə daha heç bir yenilik və orijinallıq olmamışdır. 
Onlar  əsas  etibarilə  qədim  təsvirlərin  kor-koranə  təqlidi  və  təkrarından  başqa  bir 
şey deyildir. 
Qədim  dövr  Azərbaycan  sənətkarlığını  dulusçuluq  sənəti  ətraflı  təmsil 
edir. 
Bu günədək əldə edilmiş gil qablar ölçüləri, formaları, üzərindəki naxışları, 
materialı və bişirilmə texnologiyası etibarilə bir-birindən xeyli fərqlənirlər. 
Elə  bu  baxımdan  da  alimlər  qədim  dövr  Azərbaycan  dulusçuluğunu  iki 
böyük hissəyə bölürlər. 
Bunlardan  birincisi,  qırmızı  gil 
keramika,  ikincisi,  cilalanmış  qara  rəngli 
keramikadır. 
Qədim dulusçuluq məmulatlarının 
qırmızı və qara rəngdə olmasının sirrini ilk 
dəfə  Türkiyənin  dulusçuluq  sənəti  üzrə 
araşdırıcısı  Nuru  paşa  açdı.  İndi  artıq 
məlumdur  ki,  gil  qablar  kürədə  bişərkən, 
gilin tərkibində olan dəmir duzları istiliyin 
təsiri  nəticəsində  dəmir  oksidinə  çevrilir. 
Dəmir  oksidləri  isə  bişmiş  qablara  qırmızı, 
çəhrayı,  qəhvəyi,  sarımtıl  qırmızı  rənglər 
verir.  Qədim  dulusçular  gil  qabları  bu 
rənglərdən  azad  edib,  onlara  qara  və  boz 
rənglər vermək üçün texnoloji üsul axtarıb 
tapmışlar. Onlar bu üsulu kəşf edərkən fiziki 
qanuna,  maddələrin  istidən  genişlənib, 
soyuqdan sıxılması qanununa əsaslanmışlar. 
Mingəçevirdən tapılmış dulusçuluq kürələri göstərir  ki, onlar aşağı (ocaq) 
və  yuxarı  (bişirici)  hissələrdən  ibarət  olmuşdur.  Bu  iki  hissə  çoxlu  deşikləri  olan 
arakəsmə  vasitəsilə  bir-birindən  ayrılır.  Gil  qablar  dulusçuluq  dəzgahında 
hazırlandıqdan  sonra  açıq  havada  qurudulub  dulusçu  kürəsinin  yuxarı  hissəsinə 
yığılırmış.  Bundan  sonra  istiliyi  yaxşı  saxlamaq  üçün  həmin  hissəsinin  qapısı  kip 
bağlanırmış.  Ocaqda  əldə  edilən  istilik  arakəsmənin  deşiklərindən  keçib  gil  qabları 

14 
 
bişirirmiş. İstilik 800-900 dərəcəyə çatanda gil qablar tam bişib qırmızı rəng alırmış. 
Bundan  sonra  ocaq  söndürülür  və  kürə  tamamilə  soyuyandan  sonra  bişmiş  qırmızı 
məmulatlar sobadan çıxarılırmış. 
Qədim  dulusçular  gil  məmulatlara  qara  rəng  vermək  istədikdə,  ocaq 
söndürüləndən  sonra  kürənin  yuxarı,  bişirici  kamerasında  istiliyin  400  dərəcəyə 
enməsini gözləyirmişlər. Ancaq bundan sonra ocaqda yaş odun yandırmaq vasitəsilə 
yuxarı  kameraya  his  (duda)  buraxılırmış.  Bu  vaxt  gil  qabların  xarici  və  daxili 
səthində,  istilikdən  genişlənmə  nəticəsində  külli  miqdarda  boşluqlar  əmələ  gəldiyi 
üçün  his  həmin  boşluqlara  dolur,  kürə  soyuduqca  qabların  xarici  səthləri  getdikcə 
sıxılır və beləliklə də məmulatların kütləsinə hopmuş his, qabları qara rəngə boyayırdı. 
Bu prosesdən sonra sobadan çıxarılmış qabları əvvəlcə sümük və yaxud hamar bərk 
cisimlə, sonra isə yumşaq parça, xəz və mum ilə sürtərək cilalayırdılar. Bu cür üsulla 
hazırlanan qara rəngli qabların səthi parlaq olurdu. 
Naxçıvan  rayonu  ərazisi  (Kültəpə,  Şahtaxtı,  Şortəpə  və  s.)  e.ə.  II 
minillikdə qırmızı keramikanın əsas mərkəzi olmuşdur. 
Bu tip keramika nümunələri, əlvan rəngli olduğu üçün ona boyalı keramika 
adı  verilmişdir.  Alimlər  sübut  etmişlər  ki,  bu  mədəniyyət  Qədim  İran  qəbilələri  ilə 
iqtisadi-mədəni əlaqə nəticəsində meydana çıxmışdır. Boyalı keramika həm əl, həm də 
dulusçuluq dəzgahında hazırlanırdı. Öz inkişafını tunc  dövründə  başlayan  bu  tip  boyalı 
qablar istehsalı dəmir dövrünə qədər inkişaf edərək bir neçə mərhələ keçmişdir. 
Bu tip keramika məmulatları üzərində dalğavari, sınıq və mürəkkəb şəkilli 
düzxətlər, romb, üçbucaq formalı naxışlarla yanaşı quş, heyvan, hətta stilizə edilmiş 
insan  fiqurlarına  da  rast  gəlinir.  Bunlar  qablar  üzərinə  bir  qayda  olaraq  qara,  göy, 
sarı, qəhvəyi boyalarla çəkilərdi. 
Şahtaxtıdan tapılmış irihəcmli qab (e.ə. XVIII-XVII əsrlər) bu  tip boyalı 
keramika sənəti haqqında gözəl təsəvvür yaradır. 
Hazırda  Bakıda  Azərbaycan  tarixi  muzeyində  nümayiş  etdirilən  bu  qabın 
gövdəsi  üzərində  ardıcıl təkrar olunan  quş, heyvan təsvirləri verilmişdir. Rəsmlərə 
diqqətlə  nəzər  yetirsək,  orada  tovuz  quşu,  keçi  və  at  fiqurlarının  olduğunu  görərik. 
Dulusçu böyük məharətlə nəinki burada təsvir olunan canlıların növ və tiplərini, hətta 
onların duruş və hərəkətlərini belə verməyə cəhd etmişdir. 
Təsvirlərdə realist əlamətlərlə yanaşı, dekorativliyə də geniş yer  
verilmişdir. 

15 
 
Cilalanmış qara rəngli keramikanın yayılma ərazisi  daha geniş olmuşdur. 
Bu  tip  keramikanın  inkişafı  eneolit  dövründə  başlayıb  tunc  dövründə  ən  yüksək 
zirvəsinə çatmışdır. 
Bu cür keramikaya Xanlar, Mingəçevir, Daşkəsən, Qazax və s. bölgələrin 
ərazisində tez-tez təsadüf edilir. 
Bu  keramikadan  düzəldilmiş  qab-qacaqlar  öz  formalarından  daha  çox 
üzərindəki  bəzəkləri  ilə  diqqəti  cəlb  edir.  Arxeoloqlarımız  bu  tip  keramika 
nümunələri üzərində rast gəlinən naxış elementlərinin adi bəzək deyil, qədim  yazı 
növləri (piktoqram) olduğu fikrini də irəli sürmüşlər. Qazax bölgəsinin Babadərviş 
adlı qədim yaşayış məskənindən bu tip yazılı qablar xüsusi ilə çox tapılmışdır. 
Qara  keramika  üzərində  rast  gəlinən  müxtəlif  mahiyyətli  şəkil,  naxış 
nümunələri o dövrdə əsasən iki üsulda icra olunurdu. Bunlardan biri cızma, o birisi 
isə inkrustasiya idi. 
Xanlar bölgəsi ərazisində aparılan arxeoloji qazıntı işləri zamanı tapılmış 
ağzı  gen  qablar  üzərində  bu  iki  texniki  üsulun  hər  birindən  məharətlə  istifadə 
edilmişdir. Bu qablar üzərində təsadüf edilən stilizə edilmiş insan, heyvan təsvirləri 
öz üslubu ilə Qobustan qaya rəsmlərini yada salır. 
Xanlar  bölgəsində  tapılmış,  hazırda  Bakıda  Azərbaycan  tarixi  muzeyində 
nümayiş etdirilən bu tipli qablardan birini nəzərdən keçirək. E.ə. II minilliyə aid bu 
ağzı gen qara qabın yan tərəfindən ağ maddə ilə inkrustasiya texnikasında işlənmiş 
iki ovçu və iki keçi təsviri verilmişdir. İnsan təsvirləri keçi fiqurlarına nisbətən daha 
sxematik  şəkildə  verilərək  öndən  göstərilmişdir.  Ovçunun  sol  əlində  oxa-bənzər 
silah vardır. Fiqurlar yuxarıda qoşa əyri xətlər arasında verilmişdir. İnsan və heyvan 
fiqurlarının  üzərində  çoxlu  nöqtələr  vardır.  Alimlərin  fikrincə,  bu  onların  sayca 
çoxalmasını, artmasını, günəş allahından təmənna etməsini göstərir. Cilalanmış qara 
rəngli keramika sənəti üzərində elmi araşdırmalar aparmış alimlər sübut etmişlər ki, 
qədim  keramik  məmulatı  qara  rəngə  boyamaq  üçün  dulusçular  adi  hisdən  bacarıqla 
istifadə  etmişlər.  Bu  məqsədlə  onlar  açıq  havada  qurudulmuş  gil  qabları  əvvəlcə 
hamar sümük və yaxud bərk cisim ilə yaxşıca sürtərək onun üzərindəki məsamələri 
doldurub bərkidirdilər. Bunu ona görə edirdilər ki, qab kürədə bişəndən və qara rəng 
alandan sonra, həm də cilalanmış və parıltılı olsun. Bu qayda ilə hazırlanan mallar 
tamamilə qara rəngli və cilalanmış olurdu. 
Onu da qeyd etmək lazımdır ki, qara keramika mədəniyyəti bu dövrdə tək 
Şimali  Azərbaycanda  yox,  Cənubi  Azərbaycan  ərazisində  də  öz  yüksək  inkişaf 
mərhələsini keçirmişdir. 
Qədim  dövr  dulusçuluq  sənətinin  maraqlı  səhifələrindən  birini  də  fiqurlu 
keramikalar  təşkil  edir.  Fiqurlu  keramika  nümunələri  bu  dövrdə  məlum 
texnologiyaya əsasən cilalanmış qara və boz rənglərdə olurdu. 

16 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
Bunlar  əsasən  müxtəlif  mahiyyətlər  daşıyan  qab  şəklində  və  kiçik 
heykəllər formasında düzəldilirdi. 
Araşdırmalar göstərir ki, dulusçular fiqurlu qabların düzəldilməsində daha 
yüksək nailiyyətlər əldə etmişlər. 
Bu  dövrdə  fiqurlu  qablar,  əsasən,  yaxşı  yoğurulmuş  və  bəzən  də 
üyüdülmüş gildən hazırlanırdı. Onların üzəri hamar və bəzəkli olurdu. 
Tunc  dövrünə  aid  olan  fiqurlu  keramikalar  içərisində  quş,  heyvan,  ev  və 
araba modellərinə xüsusilə tez-tez təsadüf edilir. 
1947-ci  ildə  Mingəçevirdə  Kür  çayının  sol  və  sağ  sahilində  aparılan  qazıntı 
işləri  zamanı  aşkar  edilmiş  2-4  təkərli  evə  oxşar  araba  modelləri  xüsusilə  diqqəti 
cəlb edir. 
Bu  modellərin  uzunluğu  18-20  sm,  hündürlüyü  isə  10-18  sm-dir.  Araba 
modellərinin içəriyə doğru girinti-çıxıntısı, üzərində isə dalğavari xətt və nöqtələri 
vardır.  Oturacaqlarının  hər  iki  tərəfində  ox  verilmişdir.  Onlara  da  təkərlər  bənd 
olunmuşdur.  Bu  gildən  düzəldilmiş  araba  modelləri  Azərbaycanda  həm  nəqliyyat 
vasitələrinin  tarixini  öyrənmək  üçün,  həm  də  eyni  zamanda  yanmköçəri  həyat 
formasının meydana gəlməsini aydınlaşdırmaq üçün qiymətli tarixi materialdır. 
Güzəranları  alaçıqları  xatırladan  bu  tip  arabalarda  keçən  köçəri  tayfalar 
haqqında  sonralar  (XIII-XIV  əsrlər)  Orta  Asiya  və  Azərbaycanda  olmuş  əcnəbi 
səyyahlar qiymətli məlumatlar vermişlər. 
Fiqurlu keramikalar e.ə. I minillikdə də öz inkişafını davam etdirmişdir. Bu 
dövrdə  fiqurlu  keramikalar  daha  çox  zoomorf  qablar  formasında  olmuşdur.  Bu 
dövrün fiqurlu keramikaları əvvəlki dövrlərə nisbətən daha mürəkkəb olmuşdur. 

17 
 
Maral, keçi, xoruz, tovuz quşu formalı qablarla yanaşı, bu dövrdə qorelyef 
şəkilli quş, heyvan təsvirlərinə də rast gəlinir. 
Bu hallarda quşun və ya heyvanın qabarıq təsviri qabların gövdə, qulp və 
ağız hissələrində olurdu. 
Alimlərin  fikrincə,  qablardakı  bu  təsvirlər  bədii  yox,  daha  çox  simvolik 
mənalar kəsb etmişdir. 
Onlar  qablara  bədxah  ruhların  daxil  olmaması  üçün  əhali  arasında 
yayılmış totem xarakteri daşıyan quş, heyvanların təsviri ilə bəzədilirdi. 
Tunc  dovründə  çoxfiqurlu  cilalı  qara  keramik  kompozisiyalar  da 
hazırlanmışdır. Onların ən qədim nümunəsini Mingəçevir dulusçuları yaratmışlar. Bu 
qapaqlı qabın çiyinlərini sağ və soldakı iki quş qabartması bəzəyir. Onlar bir-birinə 
paralel vəziyyətdə görünür. Quş fiqurlarının hər iki tərəfindəki boşluqda isə iki quş 
başı  verilir.  Bu  qabın  boğazı  günəş  təsviri,  gövdəsi  isə  şaquli  düzülmüş  dilimlərlə 
bəzənmişdir.  Dairəvi  kompozisiyada  bu  girinti  kannelyurlar  gövdəni  dilimlərə 
parçalayaraq ona yeni plastik gözəllik verir. Qabın oturacağı sxematik şəkilli üç quş 
başından  ibarətdir.  Qabın  diş-diş  naxışlarla  bəzənmiş  qapağı  isə  bir-birinə  əks 
istiqamətli  iki  quş  fiqurunun  birləşməsindən  yaradılmışdır.  Qabın  ağzı  və  qapağı 
oval  şəklindədir.  Dekorativ  planda  həll  edilmiş  bu  kompozisiya  dinamik  səciyyə 
daşıyır və təsvir motivlərinin zənginliyi və plastik kompozisiya orijinallığı etibarilə 
dövrün  nadir  nümunəsidir.  Bu  qabın  göyü  təmsil  edən  quş  fiqurları  ilə  bəzənməsi 
onun  bolluq,  xeyir  və  bərəkət,  yağıntı  etiqadı  və  ayinlərilə  əlaqədar  olduğunu 
aydınlaşdırır. 

18 
 
Azərbaycanın  müxtəlif bölgələrindən tapılmış, üzərində  ilanın  cızma,  yaxud 
da qabarıq təsviri olan qara və boz gil qablar da tunc dövründə geniş yayılmış ölülərə 
pərəstiş  və  axirət  dünyası  təsəvvürlərilə  bağlı  olmuşdur.  İlan  ölülərin,  əcdadların 
ruhunu  təmsil  etmişdir.  Həmin  qablarda  qəbrə  qoyulmuş  yeməli  və  içməli  şeylər 
ölülərin ruhlarına xidmət etməli imiş. Ona görə də bu qablarda ilan təsvirləri qabın 
ağzına doğru istiqamətlənmiş bir şəkildə təsvir edilirdi. 
Naxçıvan,  Xanlar,  Sarıtəpə  (Qazax  bölgəsi),  Mingəçevir  kimi  qədim 
yaşayış  yerlərinin  qəbiristanlıqlarından  ilan  təsvirli  çoxlu  gil  qab  tapılmışdır. 
Xanlardan  tapılan  bir  qabın  üstündə  onun  ağzına  tərəf  sürünən  ilan  təsviri 
cızılmışdır.  Digər  qabın  gövdəsinə  qabarıq  ilan  təsviri  yapılmış,  onun  göz  və 
bədənində ağ maddə həkk edilmişdir. Bir-birinə birləşdirilmiş qoşa Sarıtəpə qabının 
qulpunda  da  qabın  ağzına  tərəf  sürünən  qabarıq  ilan  təsviri  vardır.  Qədim 
əcdadlarımız  ölülərin  ruhunu  ilan  şəklində  təsəvvür  edirdilər.  Onlar  elə  güman 
edirdilər  ki,  ölülərin  ruhları  ilan  cildində  qabların  gövdəsinə  sarılaraq,  onların 
ağzından içəri girib qabın içindəki şeyləri yeyəcək. Məhz belə dini təsəvvürə uyğun 
olaraq qabların üzərində ilan təsvirləri yaradılırdı. 
Qədim Azərbaycanda dulusçuluqla yanaşı ən çox inkişaf etmiş sənətlərdən 
biri də metalişləmə sənəti idi. 
Azərbaycanda eneolit dövründə  mis kəşf edildikdən sonra  metal  ibtidai  icma 
cəmiyyətinin iqtisadi, təsərrüfat, ictimai və mədəni həyatında görkəmli rol oynamağa 
başlayır. Bu zaman başqa metallar da tapılıb müəyyənləşdirilir. Misal üçün, qurğuşun, 
qalay,  marqanes  metallarının 
kəşfi Azərbaycan tarixində yeni 
və  mütərəqqi  bir  dövrün,  tunc 
dövrünün 
başlanması 
ilə 
bağlıdır. 
Azərbaycan 
ərazisində  qazıntılar  zamanı 
tapılmış 
maddi-mədəniyyət 
nümunələri 
göstərir 
ki, 
əcdadlarımız  hələ  e.ə.  II 
minillikdə tuncdan zərif formalı 
qablar, 
xəncərlər, 
baltalar, 
kəmərlər  və  s.  zinət  şeyləri 
düzəldib 
öz 
həyat 
və 
məişətlərində 
istifadə 
edirlərmiş. 
Bəşəriyyət  tarixində 
"tunc  dövrü"  adlanan  bu  dövr 
Azərbaycana,  4  min  il  bundan 
əvvəl  olduğuna  baxmayaraq  çox  zəngin  maddi  mədəniyyət  nümunələri  vermişdir. 
Məhz  buna  görə  də  məşhur  rus  alimi,  akademik  İ.İ.Meşşaninov  Azərbaycanın 

19 
 
ərazisini zəngin və təbii muzey adlandırmışdır. 
Bu 
dövrdə 
tuncdan 
düzəldilmiş  məmulatlar öz  dəqiq 
işlənməsi  və  bəzən  çox  orijinal 
formalarda 
olmalarına 
baxmayaraq, əsasən bəzəksiz  idi. 
Düzdür,  nadir  hallarda  da  olsa, 
bu  dövrə  aid  şeylərin  üzərində 
biz  müxtəlif  həndəsi  xətlərə, 
bəzən  günü,  ulduzu,  ayı,  hətta 
heyvan təsvirini andıran rəsmlərə 
də  rast  gəlirik.  Lakin  bunlar 
dulusçuluq  sənəti  nümunələri 
üzərində  rast  gəlinən  rəsmlərdəki 
bəzək  rolu  deyil,  daha  çox 
simvolik mahiyyət daşıyırdı. 
Bu  dövrə  aid  abidələr 
içərisində  öz  orijinal  forması  və 
dəqiq  işlənməsi  ilə  1930-cu  ildə 
Qarabağın  Dolanlar  kəndindən 
tapılmış  ikibaşlı  tunc  maral 
fiqurunu  göstərmək  olar.  Maral 
stilizə  edilmiş  səpkidə  -  boynu 
nazik, 
ayaqları 
yoğun 
düzəldilməsinə 
baxmayaraq, 
kompozisiyasının 
orijinal 
quruluşuna  görə  güclü  təsir  bağışlayır.  Maral  hər  iki  tərəfdən  çənəsindən  tutmuş 
qarnının altınadək uzun  zəncirlərlə bənd edilmişdir. Zəncirlərin aşağı hissəsini zərif 
formalı  zınqırovu  andıran  hissəciklər  təşkil  edir  ki,  bu  da  maralın  haradansa 
asılaraq istifadə edildiyini göstərir. 
Qeyd  etmək  lazımdır  ki,  bu  dövrdə  metal  çox  çətin  şəraitlərdə  və  az 
miqdarda  icra  edildiyindən  ondan  çox  nadir  hallarda  adi  məişət  məmulatları 
düzəldirdilər.  Qədimlərdə  metalı  əsas  etibarilə  dini  xarakter  daşıyan  bədii  sənət 
əsərlərinin  düzəldilməsində  istifadə  edirdilər.  Məhz  elə  buna  görə  yuxarıda  qeyd 
etdiyimiz əsərin həyatda daha çox dini xarakter daşıyan predmet olduğu inandırıcıdır. 
Çox  güman  ki,  maral  bu  dövrdə  bu  ərazidə  yaşayanların  pərəstiş  etdikləri  totem 
imiş. 
Tuncdan düzəldilmiş qədim dövr sənət abidələrimiz içərisində öz bədiiliyi 
və sənətkarlığı baxımdan diqqəti cəlb edən əsərlərdən biri də kəmərlərdir. Qarabağ, 
Qazax, Gədəbəy və s. yerlərdən əldə edilmiş bu tunc kəmərlər üzərindəki rəsm və 
naxışları ilə insanı valeh edir. 

20 
 
Qarabağın  Xocalı  kəndindən  tapılmış  kəmərin  qiymətli  cəhəti  ondan 
ibarətdir  ki,  burada  zərgərliyin  bir 
neçə  üsulundan  böyük  məharətlə 
istifadə  edilmişdir.  Kəmərin  bəzək 
kompozisiyası  əsas  etibarilə  üç 
hissəyə bölünür: orta, yuxarı və aşağı 
kənar  hissələri.  Kəmərin  yuxarı  və 
aşağı  kənarları  eyni  şəkildə  təkrar 
edilir  və  hərəsi  üç  naxışdan  ibarətdir. 
Beləliklə,  kəməri  spiralı  andıran  böyük 
orta  zolaq  və onu hər iki tərəfdən örtən 
dalğavari 
naxışlar 
tamamlayır. 
 
Kəmərin  ən  maraqlı  hissəsi 
onun  ortasında  yerləşən  rəsmləridir. 
Burada  bir  öküz,  yeddi  guşəli  ulduz 
və  bəzi  həndəsi  fiqurlar  təsvir 
olunmuşdur. Plastik bir ritmlə yeriyən 
bu  heyvan  fiquru  bütün  kəmərə 
dairəvi  hərəkət  verir  və  bəzək 
kompozisiyasını canlandırır. 
Qazax  bölgəsindən  tapılmış 
e.ə.  I  minilliyə  aid  edilən  tunc  kəmər 
də  üzərindəki  rəsmlərilə  diqqəti  cəlb 
edir.  Kompozisiya  etibarilə  kəmər 
üzərində 
nisbətən 
sərbəst 
yerləşdirilmiş təsvirlərdə qurda bənzər 
vəhşi heyvan və balıq şəkilləri verilmişdir. 
Təsvirlərinin  çoxluğu  və  məzmunu  baxımından  Gədəbəydən  tapılmış 
kəmər daha çox diqqəti cəlb edir. 
Tunc  kəmərlərimizin  tarixi,  bədii  xüsusiyyət  və  məzmunu  ilə  məşğul 
olmuş  alimlərimiz  C.Xəlilov,  N.Rzayev  və  başqaları  Gədəbəydən  tapılmış  kəməri 
indiyədək  Azərbaycan  ərazisindən  tapılmış  tunc  kəmərlərin  ən  gözəl 
nümunələrindən sayırlar. 
Cızma  üsulu  ilə  bəzədilmiş  Gədəbəy  kəmərinin  üz  hissəsində  elə  bil  ki, 
bir-birini  izləyən  beş  heyvan  təsviri  verilmişdir.  Sol  tərəfdən  birinci,  üçüncü  və 
beşinci  yerdə  üstündə  günəşin,  svastika  şəklində  rəmzi  təsviri  verilmiş  aslan 
fiqurları cızılmışdır. 
Araşdırmalar  göstərir  ki,  uzaq  keçmişlərdə  Azərbaycanda,  başqa  Şərq 
ölkələrində olduğu kimi aslan rəsmi günəş və odun rəmzi kimi təsvir olunurdu. 
Aslan  üzərində  ucları  düzbucaq  şəklində  əyilmiş  xaçşəkilli  dini  nişanın 
verilməsi də buna işarədir. 
Tunc  kəmər  üzərində  bundan  əlavə  iki  naməlum  tək-buynuzlu  heyvan 

21 
 
təsvirləri  də  vardır.  Bu  heyvanı  hər  yerdə  ilan  rəsmi  müşayiət  edir.  İlan  rəsmi 
özlüyündə  axirət  dünyasının  simvolu  olduğu  üçün  bu  heyvan  da  yeraltı  ölülər 
dünyasının  rəmzi  kimi  qəbul  edilir.  Beləliklə,  biz  kəmər  üzərində  iki  heyvanın: 
günəşi, işığı təmsil edən aslanla, qaranlıq dünyanın rəmzi olan təkbuynuzlu heyvanın 
mübarizəsi səhnəsini görürük. 
Kəmər üzərində bundan əlavə suyun, bolluğun keçmişdə rəmzi sayılan qoşa 
spiraldan  ibarət  rəsmlər  də 
vardır. 
Həmin 
işarələr 
məhsuldarlığı,  xoşbəxt  həyatı 
təmsil  edir  və  onu,  kəməri 
bəd  nəzərlərdən  də  hifz 
edirmiş.  Bu  işarələr  ikiqat 
şəkildə kəməri haşiyələyir. 
Təbii  belə  kəməri 
uzaq 
keçmişlərdə 
qəbilə 
başçıları  və  ya  ölüm-dirim 
döyüşlərində  qalib  gələn, 
fərqlənən igidlər qoşayardı. 
Metaldan 
düzəldilmiş  sənət  nümunələri 
içərisində  elələri  vardır  ki, 
onların üzərində olan bəzək və 
təsvirlərlə  biz  o  dövrdəki 
insanların  adət-ənənələri,  dini 
görüşləri  və  geyimləri  ilə 
yaxından  tanış  ola  bilirik.  Belə 
sənət  nümunələri  içərisində 
Mingəçevirdən  tapılmış  e.ə. 
VIII-VII 
əsrlərə  aid  başı 
möhürlü tunc üzüklər xüsusilə 
diqqəti 
cəlb 
edir. 
Bu 
möhürlərin  üzərindəki  şirlə 
vuruşan  adam,  nizə  və  qalxanlı  döyüşçü  və  oda  sitayiş  edən  şəxsin  təsvirləri  hər 
şeydən  əvvəl,  o  zamankı  dövrün  geyimləri  və  insanların  adətləri  haqqında  bizdə 
təsəvvür  yaradır.  Maraqlı  burasıdır  ki,  burada  təsvir  olunan  geyim,  silah  və  məişət 
əşyalarının  eynisinə  yunan  alimi  Strabonun  (e.ə.  63-19)  Qafqaz  əhli  haqqında 
verdiyi məlumatlarında da rast gəlirik. 
Həmin  dövrdə  İran  Azərbaycanında  bədii  metal  emalı  daha  yüksək 
səviyyəyə çatmışdır. 
Bu  inkişaf  İran  Azərbaycanında  axır  30-40  il  ərzində  aparılan  arxeoloji 
qazıntılar  zamanı  aşkar  edilmiş  zərgərlik  sənəti  nümunələrində  özünü  göstərə 
bilmişdir. 

22 
 
Təbriz  şəhərindən  təqribən  70  km  aralı  Urmiya  gölü  ətrafında  yerləşən 
Həsənli,  Qaratəpə,  Ziviyə  və  s.  yerlərdən  tapılmış  bu  nadir  sənət  əsərləri  dünya 
sənətşünaslıq elmində böyük bir elmi mübahisəyə səbəb olmuşdur. 
Qazıntı  işləri  zamanı  əldə  edilmiş  bu  abidələr  göstərir  ki,  onlar  nəinki 
qədim dövr Azərbaycan tarixini və incəsənətini işıqlandıra bilən mühüm əhəmiyyətə 
malik olan  materiallardır, həm də qədim Yaxın və Orta Şərq mədəniyyətinin inkişafı 
probleminin bəzi məsələlərini aydınlaşdıra biləcək çox qiymətli sənətlərdir. 
Tehranın  Arxeoloji  muzeyində  nümayiş  etdirilən  sənət  abidələrimiz 
içərisində  Həsənli  təpəsindən  tapılmış  bədii  metal  məmulatları  xüsusilə  diqqəti 
cəlb edir. 
Həsənli  təpəsi  İran  Azərbaycanın  Sulduz  mahalında  yerləşir.  Gözəl  təbii 
şəraitə  malik  olan  bu  məntəqə  hələ  eramızdan  min  il  əvvəl  Yaxın  Şərqdə  zəngin 
mədəniyyət  mərkəzlərindən  biri  olmuşdur.  Mənbələr  göstərir  ki,  Böyük  Midiya 
dövlətinin  tərkibinə  daxil  olan  Manna  tayfası  vaxtilə  bu  ərazidə  yaşamışdır. 1956-
1957-ci illərdə Həsənli təpəsindən tapılmış sənət abidələri içərisində hazırda Tehran 
Arxeoloji  muzeyində  nümayiş  etdirilən  qızıl  cam  dünya  alimlərinin  diqqətini 
xüsusilə özünə cəlb etmişdir. 
Hündürlüyü 21 sm, ağzının diametri 16 sm və ağırlığı 950 qr olan bu bədii 
qızıl cam öz üzərindəki təsvirləri ilə insanı heyran edir. 
Camın  üzərindəki  rəsmlər  bəzi  yerlərdə  iki  cərgə,  bəzi  yerlərdə  isə  üç 
cərgə şəklində yerləşdirilərək, bütün əşyanı başdan-ayağa qədər örtmüşdür. 
Yuxarıda birinci cərgədə 3 araba rəsmi diqqət mərkəzini təşkil edir. 
İnək bağlanmış birinci arabanı qanadlı insan, qatır bağ-lanmış iki başqasım isə 
birincinin başında qanad, o birisinin başında  buynuz  olan şəxslər idarə  edir. Birinci 
arabanın qarşısında başını daramış və əyninə haşiyəli paltar geymiş kişi durmuşdur. 

23 
 
Onun  əlində  hündür  bir  qab  vardır.  Arxasında  həmin  libasdan  geymiş  başqa  iki 
nəfər bir cüt qoçu irəli sürürlər. Belə görünür ki, arabanı qarşılamağa gedirlər. 
Aşağıdakı  cərgələrdə  də  diqqəti  cəlb  edən  bir  çox  səhnəciklər  vardır. 
Burada başına ilan dolanmış ovçu, onun yanında iki qoç üzərində dayanmış çılpaq 
qadın, üçbaşlı əjdahanın caynağından xilas olunmaq üçün əllərini kənarda dayanmış 
pəhləvana  uzadan  bir  kişi  təsvir  edilmişdir.  Bu  səhnəciklər  camın  orta  hissəsində 
yerləşmişdir. Camın nisbətən aşağı hissələrində kiçik səndəldə oturmuş qoca bir kişi 
təsvir olunmuşdur. 
Bir  qadın  onun  qarşısında  duraraq,  kiçik  yaşlı  uşağı  ona  tərəf  uzadır.  Bu 
səhnənin  üstündə  üzü  səndələ  tərəf  olan  kişi  əlində  naməlum  qab  tutaraq 
dayanmışdır.  Yuxarıda  bəhs  etdiyimiz  şəkillərdə  başına  ilan  dolanmış  ovçu  təsviri 
arasında üç başqa rəsm də vardır. 
Həmin  təsvirlərin  birində  iki  kişinin  surəti  əks  edilmişdir.  Onlar  üçüncü 
bir kişinin əl və saçından tutaraq, sanki onu cəzalandırmağa aparırlar. Bu səhnənin 
üstündə məharətlə çəkilmiş aslan və onu yəhərləyib minmək üçün hazırlaşan gənc 
təsvir edilmişdir. Həmin səhnədən sonra burada böyük quşun belinə minib uçan bir 
şəxsin də şəkli nəzəri cəlb edir. Camın altı çoxlu xanalara bölünmüş, ətrafında isə 4 
dağ  keçisi  surəti  təsvir  edilmişdir.Camın  üzərindəki  təsvirlərin  coğrafi  mövqeyi  də 
süjetlər kimi çox geniş bir sahəni əhatə edir. Məsələn, birinci arabanın qarşısında 
duraraq  başını  darayan  kişi  saç  və  geyim  tərzi  nöqteyi-nəzərindən  skifləri,  günəş 
allahını  təmsil  edən  qanadlı  tac  qoymuş  şəxs  isə  assurilərin  allahlarını  xatırladır. 
Bundan əlavə, burada təsvir edilən aslana-bənzər şəkillər hit və hunların ilahələrini 
də  yada  salır.  Süjetlərin  birində  qədim  hun  əfsanəsindən  götürülmüş  səhnəciklər 
vardır. Bu öz uşağını səndəldə oturmuş qoca ilahi kişiyə verən qadın obrazında əks 
olunmuşdur. Həmin əfsanəyə görə uşaq vəhşiləşir. Cam üzərindəki təsvirlərin belə 
geniş  mövzulara  həsr  edilməsi,  təbii  ki,  əbəs  yerə  deyildir.  Çünki  təqribən  bu 
dövrdə Azərbaycanın şimal hissəsində yerləşən Skif çarlığının, eləcə də qərbindəki 
qədim Hit və Şumer dövlətlərinin Azərbaycanın siyasi və mədəni həyatında az rolu 
olmamışdır. 
Qızıl  camı  Həsənli  təpəsindən  tapan  İran  arxeoloqu  Tağı  Asəf  və 
Pensilvaniya  muzeyinin  əməkdaşı  Robert  Dayson  qabın  üzərindəki  təsvirlərə 
arxalanaraq onun təxminən e.ə. IX əsrdə yarandığını bildirir. 
Azərbaycan  mədəniyyətinin  bu  dövrlərdə  qonşu  dövlətlərlə  qarşılıqlı 
əlaqəsini  Urmiya  gölü  ətrafında  Ziviyə  mahalından  tapılmış  e.ə.  VIII-VII  əsrlərə 
aid olan qızıl döşlük də əyani şəkildə təsdiq edir. 
Döşlük  rəsmlərlə  bəzənmişdir.  Burada  aslan,  qoç,  it,  dovşan  başı,  insan 
bədəni, qanadlı aslan fiqurları həkk olunmuşdur. 
 
Təsvir  etdiyimiz  qızıl  döşlük  enli  və  bəzəkli,  vertikal  istiqamətdə  yan-
yana  düzülmüş  uzunsov  formalı  nəbati  ünsürlərlə  əhatə  edilmişdir.  Onlar 
yarımdairə şəklində olan şaxənin üzərində çəkilmişdir. Həmin şaxə iki paralel xətlə 
təsvir  edilmiş  nalı  xatırladır.  Şaxənin  üzərindəki  salxım  müqəddəs  ağacın 
meyvəsini təsvir edir. Döşlüyün bəzəkləri arasında onun üst səthini iki hissəyə bölən 

24 
 
nazik haşiyə də diqqəti cəlb edir. 
Azərbaycanda sonralar, xüsusilə orta əsrlərdə dekorativ-tətbiqi sənətin bütün 
sahələrində geniş istifadə olunan bu motiv "eşmə" və "buruq" adı ilə məşhur olmuşdur. 
Ziviyədə əldə edilmiş döşlüyün üzərində bu motivin belə bitkin işlənməsi, onun qədim 
naxışlardan biri olduğunu təsdiq edir. 
Qızıl döşlüyün üzərindəki canlı təsvirlər içərisində insan başlı, aslan bədənli 
fiqurlar xüsusilə diqqəti cəlb edir. 
Bunlar  öz  ümumi  görünüşü,  kompozisiyası  və  işləmə  üslubu  ilə  Qədim 
Assuriyada  II  Sarqonun  sarayının  girişində  qoyulmuş,  tarixdə  "Şedu"  adı  ilə  məşhur 
olan heyvanları xatırladır. Qeyd etmək lazımdır ki, elə bu heykəllər də e.ə. VIII-VII 
əsrlərdə  yaradılmışdır.  Bütün  bunlar  Azərbaycan  mədəniyyətinin  qədim  Şərq 
ölkələri ilə bu dövrdə sıx əlaqədə inkişaf etdiyini bir daha göstərir. 
Tehranın  arxeoloji  muzeyində  elə  həmin  vaxtlar  bu  ərazidən  tapılmış 
gümüşdən düzəldilmiş bir neçə sənət nümunələri də vardır. Bu tipli sənət nümunələri 
içərisində biri xüsusilə diqqəti cəlb edir. Haqqında bəhs etdiyimiz gümüş qab hündür 
güldan formasındadır. Onun üzərində  qabarıq  səpkidə  piyada  və  atlı  döyüşçülərin 
vuruşma səhnəsi, at, öküz və aslana oxşar heyvanların və onları qovan insanın qızıla 
tutulmuş qabarıq təsvirləri vardır. Bütün bu təsvirlər "heyvan üslubu"na xas olan bir 
səpkidə, yəni dinamik hərəkətdə verilmişdir. 
Mərkəzi  Asiyadan  Qara  dənizin  şimal  sahillərinədək  yayılmış  bu  sənət 
üslubu çoxdandır ki, sənətşünaslıq elminin qarşısında duran maraqlı problemlərdən 

25 
 
biri  sayılır.  Skif,  Hun,  Avar, Xəzər,  türk  tayfalarının  qərbə doğru  axını  nəticəsində 
yayılmış  yüksək  ekspressiyaya  malik  olan  bu  üslubun  Azərbaycan  ərazisinin  ən 
ucqar yerlərində belə qədim sənət əsərlərimiz üzərində əksi xüsusi maraq doğurur.  
 
Ziviyə  dəfinəsinə  daxil  olan  Manna  sənətinin  nadir  inciləri  1947-ci  ildə 
Ziviyə təpəsində gizlədilmiş tunc qabın içində yerli əhali tərəfindən tapılaraq taraş 
edilmişdir.  Urmiya  gölünün  cənub-şərqində,  Saqqızın  40  km-liyində  yerləşən 
Ziviyənin qədim sənət abidələrinin bir hissəsini toplaya bilmiş fransız alimi A.Qodar 
1950-ci ildə "Ziviyə dəfinəsi" adlı əsər nəşr etdirmişdir. A.Qodar e.ə. VIII əsrə aid 
olan bu zərgərlik əsərlərinə əsasən hesab edir ki, Midiya "heyvan stilinin" vətənidir 
və  bu  stil  e.ə.  VI  əsrdən  başlayaraq  skif  çöllərinə  yayılmağa  başlamışdır. 
A.Qodarın  bu  fikrini  əsaslandıran  rus  şərqşünası  İ.M.Dyakonov  "Heyvan  stilinə" 
misal olaraq yuxarıda yad edilən qızıl sinəbəndin təsvirlərini göstərib qeyd edir ki, 
Ziviyə  dəfinəsinin  əsas  əsərləri  "yaradılanda  skiflər  və  hətta  kimmerlər  də  Yaxın 
Asiyada görünməmişdilər". 
Bütün  bu  qeyd  olunan  faktlar  onu  göstərir  ki,  e.ə.  I  minillikdən  başlayaraq 
Azərbaycan  sənəti  dar,  yerli  çərçivədə  yox  başqa  ölkələrin  mədəniyyəti  ilə  sıx 
əlaqədə inkişaf etmişdir. 
Bu cəhətləri biz xüsusilə bundan sonra yaradılan sənət  əsərlərimizin bədii 
və texnoloji xüsusiyyətlərində açıq-aydın görə bilirik. 
Bu  dövrdə  yerli  ustalar  nəinki  başqa  ölkələrin  yüksək  sənət  praktikası, 
hətta estetik norma və qanunları ilə də qarşılaşırlar. 
E.ə. I minillikdə kamilləşmiş sənət üslubumuz tək bu dövr üçün xarakterik 
olmayaraq,  sonralar  da  inkişaf  etmiş,  feodalizm  dövründə  öz  yüksək  mərhələsinə 
çatmışdır. 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   22


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə