A. M. Məhərrəmov M.Ə. Allahverdiyev



Yüklə 0.99 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/11
tarix16.07.2017
ölçüsü0.99 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

A.M.Məhərrəmov 

M.Ə.Allahverdiyev 

 

 

 

 

 

 

 

ÜZVİ KİMYA 

 SUAL VƏ  

CAVABLARDA 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bakı – 2008 

 

 



 

1

 



A.M.Məhərrəmov 

M.Ə.Allahverdiyev 

 

 

 

 

 

 

 

ÜZVİ KİMYA 

 SUAL VƏ  

CAVABLARDA 

 

 

 

 

Azərbaycan Respublikası  Təhsil 

Nazirinin 01.12.2006-cı il tarixli 

872 saylı əmri ilə dərs vəsaiti kimi 

tövsiyə edilmişdir. 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bakı – 2008 

 

 

 





Redaktor:               professor M.N.Məhərrəmov 

 

 

 



 

 

 



A.M.Məhərrəmov, M.Ə.Allahverdiyev. Üzvi kimya sual 

və cavablarda. B.: “Bakı Universiteti” nəşriyyatı, 2008. 124 s. 

 

Üzvi kimya fənninin tədrisində mühazirə kurslarının 



aparılması ilə paralel olaraq, seminar məşğələlərinin keçirilməsi 

və orada tədris olunan dərslərə aid nəzəri biliklərin təkrarlan-

ması üçün sualların cavablarinin vaxtaşırı tələbələr arasında ke-

çirilməsi mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Belə ki, bu tip məşğələlər 

tələbələrin mühazirədə deyilənləri mənimsəməsinə  və müxtəlif 

ədəbiyyatları yaxından tanış olmaq vərdişini tələbələrə  aşılayır. 

Üzvi birləşmələrin nomenklaturasının, izomerliyin və bəzi stereo-

kimya elementlərinin öyrənilməsinə dair suallar mühazirə kursu-

nun daha dolğun şəkildə mənimsənilməsinə kömək edir. Oxucula-

rın nəzər-diqqətinə çatdırılan “Üzvi kimya sual və cavablarda” 

dərs vəsaiti qeyd edilən problemin həllinə həsr olunmuşdur. Vəsa-

itin fərqli cəhətlərindən biri də ondan ibarətdir ki, o üzvi kimya-

nın materiallarını sistemli şəkildə əhatə edir və onun mənimsənil-

məsi məqsədini qarşıya qoyur. 

 

 

2008


007

007


07

658


05

1707000000





)



(

M

M

 

 

 

 

©

 «Bakı Universiteti» nəşriyyatı, 2008. 

 

 

 



3

 

SUALLAR 

 

1.Ümumi suallar 

 

1.  Üzvi reaksiyaları necə təsnif edirlər? 

2.  Üzvi maddələri necə təsnif edirlər? 

3.  Elektron effekti nədir? Onun birləşmələrin xassələrinə  təsiri 

nədən ibarətdir? 



4.  Nukleofillik və əsaslıq nədir? 

5.  Polyarlıq və polyaizasiya nədir və onlar molekulun reaksiya qabi-

liyyətinə necə təsir edir? 



6.  Kovalent rabitənin rəqəmi ifadəsi və onların təyini nədən ibarətdir? 

7.  Fəza effekti nədən ibarətdir? 

8.  Kimyəvi proseslərin aparıcı qüvvələri haqqında müasir təsəv-

vürlər hansılardır? 



9.  «Substrat» və «reagent» anlayışlarını nukleofil və elektrofil 

reakisyalarda izah edin. 



10. Konformasiya və konformer nədir? Aşağıdakı göstərilən 1,2-dixlore-

tanın konformasiyalarından otaq temperaturunda ən davamlısı bi-

rincidir. Temperaturun yüksəlməsi ilə bu tarazlıq necə dəyişir? 

 

Cl



H

H

Cl



H

H

H



H

Cl

Cl



H

H

H



Cl

H

Cl



H

H

I



II

III


 

11. Alkan zəncirində 1,3-vəziyyətində yerləşən karbon atomları arasında 

olan məsəfəni hesablayın. Əlaqənin uzunluğu 0.154 nm-dir. 



12. Kovalent birləşmiş qaz halında olan HCl-da dipol momenti 

1.04 D-dir, əlaqənin uzunluğu isə 1.28 A (0.128 nm)-dir. 



 

 

 



Atomların yüklərini hesablayın. 



 

2. Karbohidrogenlər 

 

2.1. Alkanlar 



 

13. Aşağıdakı alkanları və alkilləri IUPAC nomenklaturasına əsa-

sən adlandırın: 

 

CH

C



2

H

5



n-C

3

H



7

CH

3



CH

C

2



H

5

CH CH



2

CH(CH


3

)

2



CH(CH

3

)



2

CH

3



CH

3

CH



3

CH

3



CH

C

2



H

5

CH



3

CH

CH



2

C

2



H

5

CH



3

CH

CH



2

C

2



H

5

CH



3

CH

CH



2

C

2



H

5

CH



3

CH

CH



2

C

2



H

5

CH



3

CH CH


2

n-C


3

H

7



C

C

C



H

3

C



H

3

C



b)

c)

d)



e)

a)

(CH



3

)

2



CH

CH

3



 

14. Aşağıda göstərilən formullardan hansıları eyni birləşməyə aid-

dir? 


 

b)

e)



CH

3

C



2

H

5



C

2

H



5

CH

3



CH

CH

3



CH

CH

3



CH

CH

3



C

H

3



C

H

3



C

a) (CH


3

)

3



C-CH

2

-CH



3

 

 



 

 

5



CH

3

CH



CH

H

3



C

c)

CH



CH

3

CH



3

CH

3



CH

3

CH



d)

CH

3



-CH

2

-C



CH

3

-CH-CH



2

-CH


2

-CH


3

f)

g)



CH

3

-CH



2

-CH-CH


3

CH

3



CH

3

CH



3

-CH-CH


3

CH-CH


3

H

3



C-CH-CH

3

 



15. Butlerov nəzəriyyəsinə görə birləşmənin xassələri onun tərki-

bi və quruluşundan asılıdır. Bunu alkanların homoloji sıra-

sının fiziki xassələrinə əsaslanaraq izah edin. 

16. Tərkibində 40% hidrogen olan alkanın formulunu təklif edin.  

17.  

C

2



H

5

Cl



A

B

Mg



H

2

O, H



+

      A və B-ni təyin edin. 



18. Hansı alkilhalogen və natriumdan bunları  almaq  olar                 

a) butan, b) 2-metilbutan, v) 2,3-dimetilbutan? 



19. CuO iştirakında havasız  şəraitdə  0.284 q n-dekan yan-

dırmışlar. Reaksiya CO

2

 və H


2

O əmələ gəlməsi ilə gedirdi. Bu 

maddələrin miqdarını təyin edin? 

20. Nitrollaşma reaksiyası ilə pentanın izomerlərindən ancaq birli 

nitrobirləşmə alınmışdır. Onun struktur formulunu yazın. Vürs 

reaksiyası ilə ilkin karbohidrogenin alınması üsulunu təklif 

edin. 


21. C-H əlaqəsinin qırılma enerjisi 414.81 kC/mol, karbon-

karbon


 

əlaqəsinin 339.39 kC/mol-dur. Nə üçün buna 

baxmayaraq

 xlo-


run etanla reaksiyası 1 sxem  üzrə gedir? 

CH

3



-CH

3

  +  Cl



2

         CH

3

CH

2



Cl  +  HCl

h

ν



CH

3

-CH



3

  +  Cl


2

           2CH

3

Cl

h



ν

(1)


(2)

 

Əlaqə S-S S-N S-Sl N-Sl 



Cl-Cl 

 

 

 





Enerji, 

kC/mol 

229.39  41 4.81  326.82 

456.71 

24 3.02 

 

22. Fotokimyəvi bromalaşma üsulu ilə 2-bromheksan alın. Bu 

reaksiyanın mexanizmini göstərin. 

23. n-Heksanı 2-nitroheksana çevirin. Nitrolaşmanın sxemini ya-

zın (S


R

); hansı radikal bu reaksiyanı inisiatorlaşdırır və onu 

necə almaq olar? 

24. n-Butanın termiki parçalanmasında əmələ gələn krekinq qazın 

tərkibi nədir? Prosesi analiz edin. 



25. Əsasən metandan (98%) ibarət olan təbii qazın texniki istifa-

dəsinin misallarını göstərin. 

 

2.2. Tsikloalkanlar 

 

26. a) Tsikloalkanların homoloji sırasının ümumi formulu necədir?  

b) Tsikloalkanlarda karbon atomları hansı valent vəziyyətində-

dirlər? 

27. C

5

H



10

 tərkibli izomerlərin struktur formullarını yazın. Onları adlan-

dırın. Onların struktur izomerliyi nə ilə əlaqələndirilir? 

28.  Həndəsi izomerlik nəyə  əsaslanır? Aşağıda göstərilənlərin struktur 

formullarını a) sis- və b) trans-1,2-dimetilüiklopropanın struktur for-

mullarını yazın. 

29. 2,6-Dimetiltsikloheksa-1,3-dienin struktur formulunu yazın. 

30. Müstəvidə yerləşməyən tsikllərdə stereokimya anlayışı. Tsiklo-

heksanda karbon atomlarının tsikldən kənar  əlaqələrin tipləri. 

Tsikloheksan və onun monoəvəzli törəməsinin formulunu gös-

tərin.  


31. Siz Bayer gərginliyini və tsikllərin dayanıqlılığının müasir 

izahını necə  təsəvvür edirsiniz? Pitser gərginliyi haqqında an-

layış. 

32. Qustavson üsulu ilə tsiklopropanı alın. Kiçik tsikllərin müqa-

yisəli dayanıqlığını, tsiklin qırılması ilə  nəticələnən birləşmə 

reaksiyalarına meylliyinin xüsusiyyətlərini necə izah etmək 

 

 



 

7

olar? 



33. Propilendən metiltsiklopropan alın. 

34. Alitsikilik birləşmələrin aromatiklərə  və  əks istiqamətdə gedən 

çevrilmə misallarını göstərin. Proseslərin şəraitini qeyd edin. 



35. Tsiklobutana katalitik həyəcanlanmış hidrogen və brom ilə 

təsir etdikdə hansı maddələr alınır. Hər iki istiqamətdə tsik-

loheksan necə reaskiyaya girir? 

36. A-nı təyin edin. 

[O]


(HNO

3

)



A

Tsikloheksanon

 

37. Hansı halogen törəməsinin reduksiyası  və izomerləşməsi za-

manı metiltsiklopentanı  almaq olar? 



 38. Formulu C

5

H



10

 olan tsikloalkanın bromlaşması zamanı 54% 

brom olan birləşmə almaq olar. Onun formulunu yazın. 

39. Tsiklobutilaminmetana nitrit turşusu ilə  təsir etdikdə hansı 

maddələr alınır? Prosesi analiz edin. 



 

2.3. Alkenlər 

 

40. Etilenin, propilenin və asetilenin yarımkürəvi molekullarının 

modellərini təsvir edin. 



41. Aşağıda göstərilən alkenlərdən hansı sis –  və trans – formada  ola bilər? 

 

CH



2

H

3



C

a)

в)



CH

3

C



2

H

5



-CH=CH-C

2

H



5

CH

3



-C=CH-CH

3

CH



3

-CH


2

-C-C


2

H

5



C

2

H



5

-C=C-C


2

H

5



CH

3

c)



d)

 

Hansı hallarda  alkenlərdə sis –  və  trans – izomeriya müşahidə olunur? 



42. Aşağıda verilmiş alkenlərin struktur formullarını yazın: 

        a) etilizopropilallilmetan, b) metilizopropilizopropenilmetan, 

        c) dietilpropenilallilmetan, d) etilvinilpropilmetan. 

43. Aşağıdakı alkenləri:  

1) İUPAC nomenklaturasına əsasən   



 

 

 



2) Etilenin törəmələri kimi adlandırın: 

 

a)

b)



(CH

3

)



2

CH=CH


2

(CH


3

)

2



CH-CH

2

-CH=CH



2

 

     Verilmiş alkenilləri İUPAC-a əsasən adlandırın: 



 

c)

e)



d)

CH

3



CH

2

=CH-CH



2

-

CH



3

-CH=CH-


CH

2

=C-



 

44. Aşağıdakı birləşmələrin formullarını yazın: 

       a) trimetiletilen; b) və c) 2-butenin həndəsi izomerləri. 



45. Dibromiddən  

CH

3



-C-CH

2

-CH



2

Br

Br



CH

3

 



      hidrogen bromidin bir molekulunu ayırdılar. Əsasən hansı bir-

ləşmə alınır. Cavabı izah edin.  



46.  

CH

2



=CH-CH

3

Cl



2

> 500 


0

C

A



 

       A-nı təyin edin. Prosesi analiz edin. 



47. Aşağıdakı alkeni hansı spirtdən almaq olar? 

 

(CH



3

)

3



-C-CH=C-C

6

H



5

CH

3



 

48.  Tərkibində natrium-nitrat olan həlledicidə etilenin bromlaş-

ması zamanı hansı maddələr alına bilər? 



49. Markovnikov qaydasına uyğun olaraq xlorlu yodun (İCl) tri-

metiletilenə birləşməsi  zamanı alınan birləşmənin formulunu yazın. 



50. Adətən etilen karbohidrogenlərinin hidratlaşması turş mühitdə 

aparılır. Qələvi mühitində isə aparılmır. Niyə? 



 51. Tərkibi C

6

H



14

O olan və ondan olefin, sonuncunun oksidləşməsindən 

isə aseton alınan spirtin struktur formulunu təyin edin.  

52. Hidrogen yodid, hidrogen bromid və hidrogen xloridlə müqayisədə 

olefinlərə hansı daha asan birləşir. Nə üçün? 



53. İzopropiletilenin trimetiletilenə çevrilməsini hansı reaksiyalar 

ilə həyata keçirmək olar? 



54. Hidrogen bromidin propenə birləşməsi reaksiyası  əsasında onun 

 

 



 

9

Markovnikov qaydasına uyğun və əks getməsini analiz edin. 



55.  C

5

H



10 

formulu olan birləşmənin  İQ-spektrinə 3090, 2960, 

2870, 1640, 1370, 1000, 920 sm

-1 


əsaslanaraq quruluş formu-

lunu təyin edin. 

 

2.4. Dienlər 

56.  Aşağıdakı dienləri adlandırın: 1) İUPAC nomenklaturasına 

uyğun olaraq; 

       2) etilenin törəməsi kimi: 

H

2



C=CH-CH=CH-CH

3

CH



3

H

2



C=CH-CH

2

-C = C-CH



2

-CH


2

-CH


3

H

3



C-CH

2

CH



2

-CH


3

H

2



C=CH-C=CH

2

CH



3

CH

3



а)

b)

c)



 

57. Dienin aşağıdakı izomerini adlandırın: 

CH

3



-CH

2

-C=C



C=C

CH

2



-CH

3

H



H

H

H



 

58. Dimetilallen (2,3-pentadien) tetrahalogenalkandan sinkin tə-

sirindən alınır. İlkin birləşmənin formulunu yazın. 



59. 

2C

2



H

5

OH



ZnO, Al

2

O



3

400


 0

C

1,3-Butadien



 

     Prosesin mərhələlərini və son birləşmənin formulunu yazın. 



60.  

Изопентан

Изопрен

катализатор



 Reaksiyanın sxemini və prosesin şəraitini yazın. 



61. Əgər halogen törəməsinin oksidləşməsi zamanı bromsirkə turşusu 

alınırsa, bromun divinilə birləşmə reaksiyası necə gedir? 



62. Divinil (dien) və akrilonitril (dienofil) üçün dien sintezinin reaskiyasını 

yazın (Dils-Alderə görə kondensləşmə). Prosesi  analiz edin. 



 

 

 



10 

 

2.5.Alkinlər 

 

63. Üçlübutilasetilenin struktur formulunu yazın və onu beynəl-

xalq IUPAC nomenklaturası ilə adlandırın. 



64. Mümkün olan hallarda iki nomenklatura üzrə  aşağıdakı kar-

bon skeleti olan alkinləri və radikalları adlandırın: 

C

C

C



C

C

C



C–C–C–C–C–C–C–C

C–C–C–C–C

C

C

C



HC

HC C–CH


2

а)

в)



c)

d)

 



65. Asetilendə üçqat əlaqənin təbiəti necədir? Bu, onun kimyəvi xassə-

lərinə necə təsir göstərir? İzah edin ki, nəyə görə asetilen, etilen və 

etan üç izoloqundan ən yüksək turşuluğa  malikdir? 

66. CH

≡CH → CH


3

-CH


2

-CH


2

-CH


3

 

       Prosesin mərhələlərini göstərin. 



67. Reaksiyanın sxemini yazın. 

 

CH



3

-C CH


CH

3

-C



C-CH

2

-CH-CH



CH

3

 



68. Hansı reaksiyalar ilə a) (CH

3

)



3

C-C


≡CH üçlübutilasetileni 

b)CH


3

-C

≡C-CH(CH



3

)

2



  metilizopropilasetilendən  fərqləndir-

mək olar? 



69. İzoamil spirtindən diizopropilasetilen alın. 

70. Pentin, penten və pentandan ibarət olan qarışığı necə ayırmaq 

olar? 


71. Alkinlərin və alkenlərin hidrogenləşmə zamanı özünü aparma-

sını müqayisə edin. Alkinlərin stereoseçici reduksiyasının 

şərtlərini qeyd edin.  

72. CH

≡CH→ Xloropren. 

      Prosesin  mərhələlərini göstərin və son birləşmənin struktur 

formulunu yazın. 



73. Vinil spirtinin asetaldehidə izomerləşmə reaksiyasının baş          

 

 



 

11

vermə səbəblərini izah edin. 



  

2.6. Aromatik karbohidrogenlər 

 

74. C

8

H



10 

tərkibli benzol homoloqlarının struktur formullarını ya-

zın və adlandırın. 

75. Aşağıdakı aromatik radikalları adlandırın: 

C

H



а)

в)

CH(CH



3

)

CH



3

c)

d)



 

76. Aşağıdakı radikalların formullarını yazın: 

      a) n-tolil, b) o-fenilen, c) benzil. 



77. Aromatik sırada elektrofil və nukleofil əvəzetmənin mexaniz-

mini izah edin. Korrelyasiya analizi haqqında anlayış. 



78. İstiqamətlənmə qaydası. Polyar effektlər. 

79. Sintez yollarını təklif edin. 

CH

≡CH → C



6

H

5



CH=CH



80.  İzopropilbenzol və p-metilasetofenonu sulfolaşdırın.  Əsasən 

hansı birləşmə alınır? 

81. p-Nitrotoluol, m-ksilol, toluol, m-dinitrobenzol, benzol birləşmələrini 

nüvədə asan monobromlaşmanın artmasına görə düzün. 



82. 0.4 M bromun 0,2 M benzola (katalizator AlBr

3

) təsirindən 



hansı bromtörəməsi alınır? 

83. Aşağıdakı çevrilmələri necə aparmaq olar? 

asetilen 

→ benzol → toluol → p-metilasetofenon? 

84. Difenilin elektrofil əvəzetmə reaksiyalarından  əsasən hansı 

monoəvəzlənmiş izomerlər alınır? 



85. Benzilbromid və etilbromiddən ibarət qarışığı natrium ilə iş-

lədikdə hansı maddələr alınır? 



86. Məlumdur ki, nitro və amin qrupları oksidləşməyə qarşı aromatik hal-

qanın dayanıqlığına əks təsir göstərir. 

α-Nitro- və α-aminonaftalinlərin 


 

 

 



12 

oksidləşmə reaskiyalarını yazın. 

ΝO

2

  və 



ΝH

2

 qruplarının aromatik 



halqanın oksidləşməyə qarşı davamlığına necə təsir göstərir? 

87. Benzol nüvəsi oksidləşməyə necə münasibət göstərir? 

  

3. Halogen törəmələri 





Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə