5 "qabusnamə" VƏ onun müƏLLİFİ haqqinda


CAVANMƏRDLİK QAYDALARI HAQQINDA



Yüklə 4.44 Kb.
Pdf просмотр
səhifə14/15
tarix29.12.2016
ölçüsü4.44 Kb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15
CAVANMƏRDLİK QAYDALARI HAQQINDA 
Ey oğul, bil ki. cavanmərdlik iddiasında olsan, gərək 
əvvəlcə cavanmərdliyin nə olduğunu və  nədən  əmələ  gəldiyini 
biləsən. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
Bil, insanlara xas olan üç xüsusiyyət var və elə bir adam 
tapa bilməzsən ki, bu xüsusiyyətlərin özündə olmadığını e'tiraf 
etsin. Allah-taala bu üç xüsusiyyəti çox az adama verdiyinə 
baxmayaraq, hamı: alim, cahil, ağıllı, axmaq bu cəhətdən Allah-
taaladan razıdırlar. 
Lakin kimə bu üç şey verilibsə, onlar Allah-taalanın xüsusi 
bəndələri hesab edilməlidir: birincisi- ağıl, ikincisi-düzlük, 
üçüncüsü-insanlıq. 
Xalqın bu iddiasına diqqətlə baxsan, görərsən ki, heç kəs 
ağıl, doğruluq və insanlığa malik olduğunu yalandan iddia 
etmir, çünki elə bir canlı yoxdur ki, onda bu üç xüsusiyyət 
olmasın. Lakin vasitələrin kütlüyü və nasazlığı bunların  əsl 
yollarını insanların çoxunun üzünə bağlı saxlayır. Allah-taala 
insanı ayrı-ayrı üzvlərin toplanmasından yaratmışdır. Ona sən 
küllün aləmi de, ya cüz'ün aləmi- hər ikisi doğrudur. Çünki 
insanın bədənində  təbiət qüvvələrindən göyun, ulduzun, 
maddənin, ünsürün, surətin, nəfsin və  ağılın hissəsi vardır. 
Bunların hərəsi özlüyündə tərkibə görə deyil, dərəcəyə görə ayrı 
xüsusi bir aləmdir və insan bu aləmlərin toplanmasından və 
məcmuundan ibarətdir. Demək, yaradan bu aləmləri bir yerə 
toplamış, onları barlarla bir-birinə bağlamışdır. Bu böyük 
dunyada gördüyün kimi, göylər, ulduzlar, təbiət qüvvələri 
arasında da belə rabitələr vardır, onlar zatlarına (substansiyaya) 
görə müxtəlif olduqları halda, bir-birindən asılıdırlar. Məsələn, 
cinslərinə görə bir-birinə zidd olan su ilə od kimi, torpaqla hava 
da bir-birinin ziddidir. Demək, su ilə od arasında rabitə 
yaratmaq üçün torpaq vasitəçi olur, onun quruluğu- od, 
soyuqluğu- su ilə, suyun soyuqluğu- torpaq, yumşaqlığı hava 
ilə, havanın yumşaqlığı- su, istiliyi od ilə, odun zatı- efir, 
istiliyi- ulduzların və göylərin  şahı olan Günəşlə, Günəş isə 
zatına görə- maddə, maddəliyinə görə isə-  şüalanma ilə 
rabitədədir, çünki Günəşin zatı xususi ünsürdəndir
287
. Maddə ali 
qüvvə vasitəsilə- nəfslə, nəfs isə əqllə rabitədədir. 
Səbəb, nəticə, eləcə  də hadisələr arasında maddə  və 
qüvvətə görə rabitə vardır.  Əgər nəticə  səbəbdən həmin rabitə 
vasitəsilə maddə  və qüvvə almasa, aralarındakı  əlaqə pozular, 
habelə  təbiət fələkdən, fələk zatdan, zat nəfsdən, nəfs  əqldən. 
Bu minvalla müqayisə et. 
Bir də insanın bədənində nasazlıq və ağırlıq adına nə varsa, 
hamısı təbiət qüvvələrindən əmələ gəlmişdir. Surət, sifət, həyat, 
qüvvət, hərəkət-fələklərdən; beş cismani duyğu, yə'ni eşitmə, 
görmə, qoxu, dad, toxunma-maddədən; ruhi hisslər: yadda 
186 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
saxlamaq, tədbir görmək, fikir etmək, xəyala dalmaq, söz 
söyləmək nəfsdən  əmələ  gəlmişdir.  İnsanın bədənində 
mənbəyini və yerini göstərmək mümkün olmayan ən izzətli bir 
şey varsa, o da insanlıq, bilik, kamal və  şərəfdir. Bunların da 
hamısının  əsasını  ağıl təşkil edir, bunların hamısı insanın 
bədənində ali ağlın sayəsində əmələ gəlmişdir. 
Deməli, bədən cana, can ruha, ruh isə  əqlə görə yaşayır. 
Kimin bədənində  hərəkət gördün, mütləq o candandır; kimi 
danışan gördün mütləq ruhdandır kimi ruh axtaran gördün 
mütləq ağıldandır. Bu, bütün adamlarda vardır. Lakin bədənlə 
can arasında xəstəlik pərdəsi əmələ gəldikdə, müvazinət rabitəsi 
süstləşər, candan bədənə verilən maddə  yə'ni hərəkət qüvvəti 
çatışmaz. Kimdə canla ruh arasında hecab
288
  ağırlıq pərdəsi 
əmələ gəlsə, ruhdan cana heç bir maddə, yə'ni beş duyğu üzvü 
getməz, kimdə ruhla əql arasında qaranlıq və tanınmazlıq 
pərdəsi əmələ gəlsə, ağıl maddəsi, yə'ni düşüncə, tədbir, insanlıq 
və doğruluq ruha çatmaz. 
Demək, həqiqətdə ağıl və insanlıq olmayan heç bir bədən 
yoxdur. Lakin ruhani yollar ali qüvvə üçün bağlı olduqda, iddia 
eşidirsən, mə'na isə görmürsən. Deməli, dünyada elə bir adam 
yoxdur ki, insanlıq iddiası etməsin. Lakin, ey oğul, nə  qədər 
sağsan, çalış başqaları kimi olma, mə'nasız iddia etmə, 
öyrənmək, dərk etmək vasitəsi ilə ruhani yolları ali qüvvə üçün 
açıq saxla, qoy səndə mə'na olsun, iddia olmasın. 
Bil, ey oğul, müdrik adamlar insanlıq və  ağıldan cisimdə 
deyil, sözlərdə  təcəssüm etmiş bir ideal yaratdılar və adını 
insanlıq qoydular. Onun bədəni, canı, hissləri, mə'nəviyyatı var 
idi və dedilər: "Bu idealın bədəni cavanmərdlik, canı doğruluq, 
hissləri elm mə'nəviyyatı gözəlliklərdir. Onu adamlar arasında 
bölüşdürdülər. Bir dəstəyə  bədən düşdü, bir dəstəyə  bədən və 
can düşdü, bir dəstəyə  bədən, can, hiss və  mə'nəviyyat düşdü. 
Paylarına heç bir şey düşməyənlər—hərbçilər,  əyyarlar
289
  və 
bazar əhli idi. Camaat onlara "cavanmərd" adını verdi. Bədən və 
can düşən dəstə zahiri mə'rifət sahibləri və yoxsul sufilərdir, 
camaat onlara "zahid" və "ürəfa" adı vermişdir. Bədən, can və 
hisslər düşən dəstə filosoflar, peyğəmbərlər və müqəddəs 
adamlardır, camaat onlara "müdriklər" adını vermişdir. Bədən, 
can, hiss və mə'nəviyyat düşən dəstə məlaikələr, insanlardan isə 
peyğəmbərliyə çatanlardır. Paylarına cavanmərdlik düşən dəstə 
də  həmin qrupa aiddir. Həqiqətdə isə, necə ki, deyiblər, 
cavanmərdliyin  əsası üç şeydir: birincisi, dediyini edəsən, 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
ikincisi, doğruya tərəfdar çıxasan, üçüncüsü, səbrli olasan, çünki 
cavanmərdliyə aid bütün xüsusiyyətlər bu üç şeylə əlaqədardır". 
İndi, ey oğul,  əgər çətinlik çəkirsənsə  mən bu üç 
xüsusiyyəti üç dəstə arasında bölüb hərəsinin dərəcə  və 
əndazəsini ayrı-ayrı şərh edirəm ki, başa düşəsən. 
H a ş i y ə. Bil, əyyarların ən cavanmərdi odur ki, onda bir 
neçə xüsusiyyət olsun: hünərli, ürəkli, hər işdə  səbrli, sözünə 
sadiq gözü tox, ürəyi təmiz, başqasına ziyan vurmayan, 
dostunun xeyri yolunda öz zərərinə razı olan, əsirləri 
incitməyən, yoxsullara bəxşiş verən, pisləri pis işdən döndərən, 
düz deyib düz eşidən olsun, qədir bilsin, çörək yediyi süfrəyə 
xəyanət etməsin, yaxşılıq əvəzini pisliklə çıxmasın, dilini xeyrə 
öyrətsin, hər şərdə bir xeyir görsün. Diqqətlə baxsan, bütün bu 
xüsusiyyətlərin hamısı dediyim həmin üç şeylə  əlaqədardır, bu 
barədə bir hekayət də vardır. 
H e k a y ə t: Eşitmişəm, bir gün əyyarlardan bir dəstə 
Kuhistanda oturarkən, bir adam gəlib salam verir və deyir: Mən 
Mərv əyyarları tərəfindən elçiyəm, sizə salam göndərib deyirlər: 
Eşitmişik Kuhistanda filan əyyarlar var, bizdən bir nəfər sizin 
yanınıza gələcək, bir şərtimiz var, əgər bizim sualımıza düz 
cavab versəniz və biz onunla razılaşsaq, sizin böyüklüyünüzü 
qəbul edəcəyik, düz cavab verə bilməsəniz, gərək siz bizim 
böyüklüyümuzü təsdiq edəsiniz". Deyirlər: "De", Deyir: 
"Soruşurlar cavanmərdlik nədir cavanmərdliklə nacavanmərdlik 
arasındakı fərq nədən ibarətdir? Bir əyyar yol üstə oturmuş olsa, 
bir adam oradan keçsə, bir azdan sonra başqa birisi siyirmə 
qılınc gəlib ondan soruşsa ki, filan adam buradan keçib ya yox, 
o nə deməlidir? Desə  xəbərçilik olar, deməsə-yalançılıq, 
bunların hər ikisi də əyyarlıqla bir yerə sığmaz". 
Kuhistan əyyarları bu məsələni eşitdikdən sonra bir-birinə 
baxışdılar, Onların arasında Fəzli Həmədani adında bir kişi var 
idi, qalxıb deyir: "Bu suala mən cavab verərəm". Deyirlər: "De". 
Deyir: "Əsl cavanmərdlik odur ki, dediyini edəsən, 
cavanmərdliklə nacavanmərdlik arasındakı  fərq ondan ibarətdir 
ki, səbir edəsən. O əyyar isə belə etməlidir: oturduğu yerdən 
durub bir addım yuxarıda oturmalı  və deməlidir: "Mən burada 
oturduğum müddətdə buradan keçməmişdir". Duz demiş olar". 
Bu sözü başa düşsək cavanmərdliyin mahiyyətini də başa 
düşmüş olarsan. 
Hərbçilərin xüsusiyyəti.  Əyyarlarda olan bu dediyim 
cavanmərdlik hərbçilərdə də olur, onlarda bu şərtə riayət etmək 
daha tam şəkildə qanun sayılır, çünki harbçilik təkmilləşdirilmiş 
188 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
əyyarlıq deməkdir. Lakin hərbçidə  kəramət, qonaqpərəstlik, 
səxavət, minnətdarlıq, nəzakət, silah oynatmaq məharəti daha 
çox olmalıdır. 
Amma qadınlara hörmət etmək, özünü saxlamaq, 
başqalarına xidmət göstərmək, başıaşağı olmaq hərbçi üçün 
hünər, əyyar üçün eyib sayılır. Cavanmərdlik bazar əhli üçün də 
şərtdir, bu barədə peşə sahiblərindən danışarkən bəhs etmişik. 
Din alimlərinin xüsusiyyəti.  İnsanlıq idealından paylarına 
bədən və can düşən dəstə, dediyimiz kimi, din elmi sahibləri və 
yoxsul sufilərdir. Camaat bunlara ürəfa adı vermişdir. Bu 
dəstədə cavanmərdlik daha çox olmalıdır, çünki cavanmərdlik 
idealın bədəni, doğruluq isə onun canıdır, onlara isə can, yə'ni 
doğruluq da düşmüşdür, Onlar nəzakət qaydalarından əlavə bir 
də din elmini bildiklərinə, üləma olduqlarına görə daha çox 
insan olmalıdırlar. Belə xüsusiyyətlərə malik olanlar mülayim 
danışmağı, ürəyi ələ almağı, eləcə də xeyirli işlər görməyi, qəlbi 
razı salmağı daha yaxşı bacarmalıdırlar. Onlar dində möhkəm 
olmalı,riyadan uzaqlaşmalı, dini məsələlər istisna edilməklə, heç 
vaxt qəzəblənməməlidirlər. Din ayrılığına görə birinin gizlin 
sirrini açmamalı, cəzalandırmaq üçün camaata fitva verib, onları 
təhrik etməməlidir, and içməməlidir. Fitva ilə xalqı 
incitməməlidir. Bir yazığın səhvi olsa və onun yanına gəlsə, 
çarəsini bilsə, xudbinlik etməyib ona öyrədərək, xoşdillə yola 
salmalıdır. Dini dünya malına satmamalı, zahidliyini xalqın 
gözünə soxmamalıdır. Yaxşı ad qazanmaqda şöhrət tapmalı, 
fasiq adamı günah üstündə, xüsusilə xalq içində 
danlamamalıdır.  Əgər birinə  nəsihət üçün məzəmmət edirsə, 
xəlvətdə etməlidir, çünki xalq içində  məzəmmət zülm, əziyyət 
sayılar. Heç vaxt xalqın canına qəsd etməməli, adamın ölümə 
layiq olduğunu bilsə  də, fitva verməməlidir. Bütün yanlış 
fitvalara çarə tapmaq olar, qətldən başqa, çünki ölünü diriltmək 
olmaz. Məzhəb fərqi üstə heç kəsi kafir adlandırmamalıdır, 
çünki kafirlik dinin əksidir, məzhəbin  əksi deyildir. O, başqa 
kitab və elmi rədd etməməli, onun bilmədiyi şey küfr olmaya da 
bilər. Xalqı günah işlərə sövq etməməlidir. Hansı fəqih və hansı 
zahiddə bu sifətlər varsa, o həm mərddir, həm cavanmərd. 
Təsəvvüf  əhlinin xüsusiyyəti. Təsəvvüf  əhlinin  ən'ənə, 
qayda-qanun və  şərtlərini onların özləri: Ostad Əbulqasım 
Əbdülkərim Qüşeyri
290
 özünün "Rəsaili adab-ət-təsəvvüf", Şeyx 
Əbulhəsən  əlMüqəddəsi
291
 "Bəyan-əs-Səfa",  Əbu-Mənsur  əd-
Dəməşqi
292
 "Əzəmət" və Əli Vahidi
293
 "Kitabül-Bəyan fikəşfil-
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
əyan" kitabında yazmışlar. Mən burada bu təriqətin bütün 
şərtləri haqqında,  şeyxlərin başqa kitablarda yazdıqları  qədər 
mə'lumat verə bilmərəm. Mənim bu kitabdan məqsədim nəsihət 
vermək və sənə yaxşı gün ağlamaqdır. Ona görə bu baradə də öz 
borcumu yerinə yetirdim ki, əgər bu tayfa ilə də oturub dursan, 
nə sən onlara yük olasan, nə onlar sənə. 
 Mən bu dəstənin də cavanmərdlik şərtlərini sənə danışmaq 
istəyirəm, çünki elə bir adam tapılmaz ki, özlərini hamıdan daha 
üstün və daha yaxşı hesab edən bu dəstə kimi Allah xatirinə, 
könüllü olaraq həyatda bu qədər əziyyətə mə'ruz qalsın. 
Eşitmişəm ilk dəfə bu təriqəti kəşf edən Üzeyr peyğəmbər 
olmuşdur, iş oraya çatmışdır ki, lə'nətə  gəlmiş  yəhudilər onu 
Allahın oğlu adlandırmışlar (ağızlarına daş-torpaq). 
Eşitmişəm ki, Peyğəmbərin vaxtında onun səhabələri 
arasında da yamaqlı paltar geyən on iki "suffə sahibi" olmuşdur. 
Peyğəmbər tez-tez onlarla xəlvətə çəkilər və onları sevərmiş. 
Bu dəstənin cavanmərdlik  şərtləri o biri dəstələrdən 
çətindir. Bu dəstənin adət və  ən'ənələri, cavanmərdlikləri iki 
curdür: biri yoxsul sufilərə xasdır, o birisi sufi dostlarına. Hər 
ikisindən də danışaçağam. Lakin tam mə'nada əsl dərvişlik odur 
ki, heç bir şeyin olmasın. Heç bir şey olmamaq və  təklik 
təsəvvüfün özüdür. 
H e k a y ə t. Belə  eşitmişəm, bir dəfə iki sufi gedirmiş, 
bunlardan birinin heç bir şeyi yox imiş, o birisinin isə beş dinar 
pulu var imiş. Heç bir şeyi olmayan ürəklə gedir, heç kəsdən 
qorxmur, haraya çatırdısa, orada özünü arxayın hiss edir, 
təhlükəli yerlərdə yatır və könlü istədiyi kimi şellənirdi. Beş 
dinarı olan isə qorxusundan yata bilmir, lakin pulunu da ata 
bilmirdi. Nəhayət, gəlib bir quyunun başına çıxdılar. Yer 
qorxulu və bir neçə yol ayırıcı idi. Şeysiz sufi çörəyini yedi, 
başını atıb yatdı. Beş dinar sahibi ieə qorxudan yata bilmir və 
hey deyirdi: "Nə edim, beş dinar qızılım vardır, bura qorxulu 
yerdir, sən yatırsan, amma məni yuxu aparmır nə yata bilirəm, 
nə gedə bilirəm".  Şeysiz sufi deyir: "O beş dinarı ver bura". 
Alır. Alan kimi dinarları quyuya atır və deyir: "canın qurtardı, 
arxayın yat, müflis mis qalada olar, yə'ni müflisə zaval yoxdur". 
Bütün şeyxlərin fikrinə görə, təsəvvüf üç şeydən ibarətdir: 
təcrid, təslim və  təsdiq (yə'ni heç bir şeyi olmamaq, özünü 
Allaha təslim etmək, sidq ilə iman etmək).  Əgər hər  şeyə bir 
nəzərlə baxsan, bəladan uzaq olarsan, heç bir işində maneəyə 
rast gəlməzsən, təriqətin əsli də elə budur. Deməli, özünü təslim 
etmiş  dərviş heç bir adamla özü üstündə açıq düşmənlik 
190 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
etməməlidir. Məsləkdaşı və ya qohumu üstündə edə bilər. Onun 
paxıllığı  həmişə bu olmalıdır ki, "nə üçün mənim qardaşım 
məndən yaxşı deyil?". O, mənliyini unutmalı, qərəzi bir kənara 
atmalı, özündən keçməli, hər  şeyə  təcrid və  təsdiq gözü ilə 
baxmalı, heç kəsə iki müxtəlif nəzərlə baxmamalı, şəkk, şübhə, 
güman kimi şeylərdən əl çəkməlidir, çünki şəkkə yol verməyən 
baxış  təsdiq deməkdir. Heç kəs buna e'tiraz edə bilməz, çünki 
həqiqətin mahiyyəti ikiliyi rədd etmək, təsdiqinki isə ziddiyyəti 
rəf etməkdir. 
Bil, ey oğul, kim ayağını sidqlə suya qoysa, su onun ayağı 
altında buz olar. Bu barədə söhbət açsalar, bil ki, mümkün 
olmasa da ağıl onu rəva bilər. Bir şeyə ki, sidqlə inandın, onu 
inkar etmə, şübhəyə yol vermə. Sidq elə bir şeydir ki, onu ağıl 
və ya güclə ürəyə daxil etmək olmaz, o ya Allah-taala tərəfindən 
bəxş edilməlidir, ya da adamın öz canında olmalıdır. 
Dərviş ona deyərlər ki, sidq gözü ilə baxsın, qorxunu 
özünə peşə etməsin, zahirdə  və batində bir olsun, həmişə 
Allahın təkliyi haqqında düşünsün. Lakin düşünərkən, bir az 
ehtiyatlı olmalıdır ki, düşüncələr atəşi içərisində yanmasın. Bu 
təriqət sahibləri düşüncəni elə bir od adlandırmışlar ki, onun 
suyu yalnız təsəlli ola bilər. Ona görə də işrət, rəqs və musiqini 
təsəlli üçün vasitəçi ediblər.  Əgər dərviş oxuyub vird etməyə 
meyl göstərməsə, həmişə düşüncələr odu içərisində yanar. 
Tövhid haqqında düşunməyənə musiqiyə qulaq asmaq və avazla 
oxumaq çətin olar, çünki bu, qaranlıq üstünə qaranlıq gətirər. 
Şeyx  Əxi Zənkanı
294
 ömrünün axır vaxtlarında musiqini 
qadağan etmişdi, O deyirdi: "Musiqi (səma) sudur, su od olan 
yerdə lazımdır. Suyu suya töksən, bulanıqlıq və lillik artar. Əlli 
adamdan yalnız birində od varsa bu bir nəfər xatirinə o biri qırx 
doqquzunun üstünə su səpməyinə dəyməz, o bir nəfərdən səbr, 
bu qırx doqquz nəfərdən isə sədaqət tələb etmək lazımdır". 
Əgər dərvişin batinində ədəb nuri yoxdursa, zahiri tərbiyə 
vacibdir ki, heç olmasa, iki xususiyyətdən biri yerində olsun. 
Deməli, dərviş ibadət edən, şirindil, ziyansız, pis işlərdən uzaq, 
təmiz, pəhrizkar və düz olmalıdır. Onun səfərdə  və başqa 
yerlərdə lazım olan dərvişlərə aid butün ləvazimatı, məsələn,əsa, 
kəşkül, su qabı, səccadə, yelpic, daraq, iynə, dırnaq düzəldən, 
heybə və s. olmalıdır. Dərvişin dərziyə və paltaryuyana ehtiyacı 
olmamalıdır, bu iki işdə o, bəlkə özü qardaşlarına xidmət 
göstərməlidir. O səyahəti sevməli, lakin səfərə  tək çıxmamalı, 
Xanqaha
295
  tək getməməlidir. Həmişə  bəla təklikdən doğur. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
Xanqaha getdikdə, başqalarının işinə mane olmamalı, 
xoşrəftarlığı heç kəsdən  əsirgəməməlidir.  Əvvəlcə, sol 
ayaqqabısını  çıxarmalı, geydikdə isə sağ ayaqqabısını 
geyməlidir. Kəməri bağlı olmamalıdır. Xalq arasına 
soxulmamalıdır. Səccadəsi haraya salıblarsa, orada oturmalı, 
oturduqda içazə istəməli və icazə ilə  də iki rükət namaz 
qılmalıdır. Başqa vaxtlar gəlib getdikdə salam versə  də olar, 
verməsə də, lakin səhər salamını yaddan çıxarmamalıdır. 
Camaatla xoş söhbət etməli, nalayiq sözlər deməkdən 
qaçmalıdır.  Şirin danışmağı bacarmırsa,  şirin  əhvalatlar nağıl 
etməlidir ki, Xanqahda qaldıqca onun xatirini daha çox 
istəsinlər. Heç kəsi zorla söhbətə məcbur etməməlidir. Qocalara 
hörmət etməlidir. Hörmət vacibdir, söhbət isə yox. Hər işi 
razılıq və  cəmiyyətin tapşırığı ilə etməlidir. E'tiraz etsə günahı 
olmasa da, gərək cəmiyyətin əksinə getməsin, üzr istəsin. 
Xalqa çox xırda eyiblər tutmaqda ifrata varmamalıdır ki, 
onun özünə də hər addımbaşı eyib tutmasınlar. Səccadədən az-
az ayrılmalı, hər şey üstündə tez-tez bazara qaçmamalıdır. Bir iş 
başlamaq istədikdə  və ya özünə aid bir iş görmək arzusunda 
olduqda,cəmiyyətin razılığı ilə görməlidir. Paltar geymək və 
çıxarmaq istəsə, cəmiyyətdən və ya cəmiyyətin mürşüdündən 
(başçısından) icazə almalıdır. Səccadəyə dirsəklənməməli və 
bardaş qurub onun üzərində oturmamalıdır. Camaatdan gizlin 
xirqə  yırtmamalı, camaatdan xəlvət heç şey, bir badam belə 
yeməməlidir. Bu çox pis iş sayılır heç bir şeyi öz zahiri adı ilə 
adlandırmamalı, came
296
 necə deyirsə, o da elə deməlidir. 
Cəmiyyət arasında çox danışmamalıdır. Hamı xirqəni yerə 
salanda o da salmalı, geyəndə o da geyməlidir. Bacardıqca heç 
kəsin xirqəsini cırmamalı  və  tək bir şey yeməməlidir, bunların 
hər ikisinin xüsusi şərtləri vardır ki, hər adam onu yerinə yetirə 
bilməz. 
Ələ su tökməyi qənimət bilməli, ayağını başqasının 
səccadəsi və xirtəsi üzərinə qoymamalıdır. Cəmiyyətin 
içərisində sür'ətlə getməməli və  çəmiyyətdən çox qabağa 
keçməməlidir. Başqalarının yerində oturmamalı, zəhlətökən 
olmamalıdır. Musiqi çalınarkən və oxunarkən, ya xirqə 
parçalanarkən, ya sirr aşkar edilərkən mürşüdlə öcəşməməli, 
ayağa qalxmamalı  və  səs salmamalıdır. Yersiz rəqs etməməli, 
əynindəki naltar cırılankimi çıxarıb başçının qabağına 
qoymalıdır.  Əgər bir dərviş onu pisləyib ya tə'rifləsə  təşəkkür 
edib, ona bir şey təqdim etməlidir. Bir dərviş ona xirqə versə 
alıb: "Xoşdur" deyib öpməli, bundan sonra özünə qaytarmalıdır. 
192 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Əgər dərvişlik işi görsə, ya paltar tiksə, ya paltar yusa, təşəkkür 
etməyinçə geri verməməlidir. Bir dərvişi incitmiş olsa, tez 
ürəyini ələ almalı, kəffarəsini
297
 verməlidir. 
Əgər biri yaxşılıq etsə, dərhal təşəkkür etməli və  əvəzini 
çıxmalıdır. Bacardıqca heç kəsdən, xüsusilə dərvişlərdən bir şey 
istəməməlidir.  İsfahan camaatı istəyər, lakin verməz; 
xorasanlılar həm istəməzlər, həm verməzlər. 
 Təbəristanlılar istəməzlər,lakin verərlər; parslar istərlər və 
verərlər. Eşitmişəm sufilik ilk dəfə farsda meydana çıxmışdır. 
Dərviş  gərək cavanlıqda zəhmət çəkib  əziyyətə dözməyi 
özünə peşə etsin, qocalıqda isə bir güncə  çəkilib sakit-sakit 
yaşasın. 
Çörək yemək vaxtı süfrə başında hazır olmalıdır ki, camaat 
onu gözləməsin. Camaatdan əvvəl çörəyə  əl uzatmamalı, 
camaatla birlikdə yöməkdən  əl götürməlidir. Payından artığına 
göz dikməməli, göstəriş olmadan heç kəsi öz payına  şərik 
etməməlidir. Müəyyən səbəbə görə çörək yeyə bilməyəcəksə, 
süfrə açılmamışdan əvvəl üzr istəməli və süfrə başında heç bir 
şey deməməlidir. Orucdursa, süfrə açsalar, oruc olduğunu 
deməli və orucunu yeməlidir. Təharət qaydasını öyrənməli, 
ayağını  səccadənin altına soxmamalı, müxtəlif qaydalarla 
təharət almamalıdır. Cavanmərdlik, sufilik, onların qayda və 
şərtləri mənim bu dediklərimdən ibarətdir. 
Sufi dostu olmağın şərti budur ki, sufilərin rəmzli sözlərini 
rədd etməyəsən, onların  şərhini soruşasan. Sufilərin eybini 
məziyyət biləsən, məsələn, küfrünü iman sayasan. Onların 
sirrini heç kəsə deməməli, bəyəndiyi işlərini tə'rifləməli, 
bəyənmədiyini düzəltməyə çalışmalıdır. Onların yanına 
getdikdə təmiz paltar geyməli, nəzakətlə öz yerində oturmalı və 
onların xirqəsinə layiqi hörmət etməlidir, onu geyməməli, 
başına qoymamalı, yerə salmamalı, nalayiq işlərdə ondan 
istifadə etməməlidir. Bacardıqca yaxşılıq etməli, sufilərin 
xirqələrini yerə saldıqlarını gördükdə, o da salmalıdır.  Əgər 
xirqə işrət xatirinə salınıbsa, onları də'vət etmək və ya qonaqlıq 
verməklə  əvəzini çıxmalı, bir-bir yerdən götürüb öpməli və 
yiyəsinə qaytarmalıdır, yox əgər xirqə  çəkişmə  nəticəsində 
salınıbsa,  əlbəttə, ona baş qoşmamalı, bunu mürşidin öhdəsinə 
buraxmalıdır və bacardıqca mübahisə edən sufilərin arasına 
düşməməlidir, düşsə, yerində oturmalı, onlar məsələni özləri 
həll edib qurtarana qədər səsini çıxarmamalıdır. Sufilər arasınla 
özünü Allahın vəkili hesab etməməli və deməməlidir ki, 
"Namaz vaxtı çatıb, durun namaz qılağın", ibadətə  də'vət 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
etməməlidir, çünki onların heç kəsin göstərişinə ehtiyacları 
yoxdur. Onların arasında çox gülməməli, eləcə  də cansıxıcı  və 
qaşqabaqlı olmamalıdır, beləsinə "ağırayaq" adam deyərlər. 
Əlinə  şirin yemək düşsə, az olsa da, onların yanına 
aparmalı, azlığı üçün üzr istəməli və deməlidir: "Doğrudur, 
azdır, lakin əliboş  gəlmək istəmədim". Sufilərin  əsl malı 
halvadır. Bu barədə mən bir şe'r də demişəm: 
Mən ki bir sufiyəm, ey çöhrəsi nur, nazlı nigar, 
Bunu hər kəs bilir: arvad, kişi, gənclər, qocalar 
O sənin al dodağın halva kimi şirindir, 
Onu sən sufiyə ver, sufi malı halva olar. 
 
Belə olsan, dostların  ən kamili və  ən düzü olarsan, çünki 
cavanmərdlik və dostların düzluyü bundan ibarətdir. 
İnsanlıq idealından payına bədən, can və hisslər, yə'ni 
cavanmərdlik, doğruluq və elm düşən dəstə peyğəmbərlərdir. 
Hansı  bəndədə bu üç xüsusiyyətin üçü də birlikdə olsa, o, 
mütləq ya peyğəmbər olar, ya nəsihətçi filosof, çünki cismani 
iste'dadın hər ikisi ondadır. Cismani iste'dad doğruluq və 
mə'rifət, ruhani iste'dad isə elmdir. Elmin nə üçün mə'rifətdən 
sonra yazıldığı  və  nə üçün bilikdən üstün tutulduğu sənə 
qaranlıqdırsa, mən bu sirri sənə aça bilərəm. Bil ki, "mə'rifət" 
farsca "tanımaq" deməkdir. Tanımaq ona deyərlər ki, bir şeyi 
tanıya bilmək həddindən tanışlıq dərəcəsinə çatdırasan. "Elm" 
farsca "daneş" deməkdir, onun vasitəsilə tanış  və yad şeyi 
tanışlıq və yadlıq cəhətdən tam şəkildə tanıyırsan, onun yaxşılıq 
və pislik dərəcələrini tə'yin edirsən. 
Bil ki, tam bilmək beş cürdür: "əniyyət", "keyfiyyət", 
"ləmiyyət", "kəmiyyət" və "səbəbiyyət", yə'ni "nəlik", "necəlik", 
"nə üçünlük", "neçəlik" və "səbəb". 
"Nəlik" odur ki, deyəsən: "Filanı tanıyıram, "nədir" və 
"kimdir". Bu "mə'rifət"dir. 
"Mə'rifətdə", yə'ni tanımaqda heyvanlar insanlara 
şərikdirlər, ona görə ki, onlar da öz yeməklərini və balalarını 
tanıyırlar, adamlar da. Lakin əlavə olaraq insanlarda bilik də 
olduğundan onlar "nəliyi", "necəliyi", "neçəliyi", "nə üçünlüyu" 
və "səbəbi" də bilirlər. Görmürsənmi, heyvanların yemi olan 
yerə od qoyduqda onlar başını ora soxub odun yandırdığını hiss 
etməyincə  çəkilmirlər, çünki onlar odun "nəliyini" bilir, 
"necəliyini" bilmirlər.  İnsanlar isə  həm "nəliyi", həm də 
"necəliyi" bilirlər. 
194 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Demək, aydın oldu ki, nə üçün elm "mə'rifətdən" 
yüksəkdir. Buna görə dedim ki, kimin elmi kamil olsa, o, 
peyğəmbərliyə layiq olar. Biz heyvanlara nisbətən üstün 
olduğumuz qədər peyğəmbərlər də bizdən üstündürlər. 
heyvanlar bircə "nəliyi" bilirlər, insanlar "nəliyi" və "necəliyi", 
peyğəmbərlər isə adamların  ən kamilləridir, onlar "nəliyi", 
"necəliyi", "neçəliyi", "nə üçünlüyü" və "səbəbi" də bilirlər. 
Heyvan yalnız onu bilir ki, "od" yandırır, insan bilir ki, "necə 
yandırır", ən kamillər bilirlər ki, "nə yandırır", "necə yandırır", 
"nə üçün yandırır" və "nə səbəbə yandırıcıdır". 
Lakin adamların  ən kamili odur ki, onda cavanmərdlik 
kamil olsun. Cavaimərdlik o zaman kamil olar ki, bilik kamil 
olsun, bu isə peyğəmbərlərdə olar. Peyğəmbərlik tam 
ruhanilikdir, çünki insanlıq dərəcəsində peyğəmbərlikdən daha 
yüksək mövqe yoxdur. Deməli, insanlıq idealından paylarına 
bədən, can, hisslər və  mə'nəviyyat düşən dəstə yalnız 
peyğəmbərlərdir. Həqiqətən, insanlıq idealından kimin payına 
insanlığa aid olan bütün xüsusiyyətlər düşübsə, onu 
"təmizlikdən" başqa heç cür təsvir etmək olmaz, ondan 
üstününü axtarsan, özü kimisin taparsan, bu isə 
ünsiyyət,danışmaq və təcrübə vasitəsilə əldə edilər. 
Kimdə "təmizlik" varsa, o, özlüyündə  təkdir, onun nəyi 
varsa, ondan onadır, ondan nə baş verirsə, o onu ona vadar edir, 
o kimlə olursa, onunla birlikdə olur; onun suyu təmiz, məqsədi 
qərəzsiz, köməyi tələbsiz olar, qorxu bilməz, xudpəsəndlik 
tanımaz, məhrumiyyətdən uzaq olar. O, varlığını yoxluqda 
tapar, yoxluq içində yox olduğu üçün əbədi qalar, yoxluqda 
varlıqla birlikdə mövcud olar. Təmizlikdə  tə'rifə  gəlməz qədər 
təmiz olar, özünü başqasında görər, başqalarını isə özündən 
xaricdə görə bilməz, o, hər şeyə gözü olmayan bir gözlə baxar. 
Ona görə bu dəstə  nə  qədər yüksək dərəçə, nə  qədər böyük 
hörmətə çatsa layiqdir. 
Deməli, ey oğul, nə olursan ol, qabaqda ol, cavanmərdliklə 
yaxınlıq et. Yalnız beləliklə dünya elçisi ola bilərsən. Hansı 
təbəqədən olursan ol, cavanmərdlik yoluna düşmək istəsən ayıq 
ol. Görmək lazım olmayan, etmək lazım olmayan və demək 
lazım olmayan şeylərdən üç şeyi həmişə bağlı saxla: gözü, əli və 
dili. 
Üç  şeyi isə  həmişə dost və düşmən üzünə açıq qoy: ev 
qapısını, yemək süfrəsini və pul kisəsini. 
Bacardıqca yalan danışma, çünki əsl nacavanmərdlik yalan 
danışmaqdır. Bir adam sənin cavanmərdliyinə e'tibar edirsə, sən 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
ən əziz adam olsan və o sənin ən əziz adamını öldürüb, sənə ən 
böyük düşmən olsa, lakin özünü sənə təslim edib zəifliyini iqrar 
etsə  və  sənə  pənah gətirsə bağışla. Bu iş üstündə  həyatın da 
məhv olsa, qoy olsun, qorxma, son damla qanına qədər onu 
müdafiə et, onda əsl cavanmərdliyə çatmış olarsan. 
Bir də nə qədər ki, sağsan, vaxtı keçmiş intiqamla məşğul 
olma, ona xəyanət etmək haqqında fikirləşmə cavanmərdlikdə 
belə bir qayda yoxdur. 
Ey oğul, bu küçə uzun küçədir, hər təbəqənin cavanmərdlik 
şərtlərini sənə saysam, çox "necə" və "nə üçünlər" meydana 
çıxar. Ona görə xülasə edirəm. Cavanmərdlik haqqında nə 
demişəmsə, hamısının məğzi də bu sözdədir: bil, ən kamil 
cavanmərdlik odur ki, öz malını özününkü hesab edəsən, özkə 
malını özgəninki. Başqalarının malına tamah salmayasan, 
özünün bir şeyin varsa, xalqa verəsən, gözünü xalqın malına 
dikməyəsən. Özün qoymadığın  şeyi götürməyəsən. Xalqa 
yaxşılıq etməyi bacarmasan, heç olmasa, bəlanı onlardan 
uzaqlaşdıra biləsən. Ən böyük və ən insani cavanmərdlik budur. 
Kim mən dediyim kimi yaşasa, bu dünya da onundur, o 
dünya da. 
Bil, ey oğul, mən bu kitabda dəfələrlə  qənatdən 
danışmışam, bir də  təkrar edirəm: istəyirsən ki, qanı qara 
olmayasan, qane olmalısan. həmişə könlünün xoş olmasını 
istəyirsənsə, paxıl olma. Qəmli olmağın əsası paxıllıqdır. 
Bir də bil ki, insana yetişən yaxşılıq və pislik fələyin 
əlindədir. Mənim müəllimim deyərdi:  İnsan gərək uzaqgörən 
olsun, fələyin işləri qarşısında boynunu uzadıb, ağzını açıq 
saxlasın, fələkdən zəiflik gəlsə, boynuna salsın, yemək gəlsə, 
ağzına alsın. Allah-taala da buyurmuşdur: "Payını al, Allahına 
şükür elə!". 
Fələyin tə'siri bu iki şeydən xaric ola bilməz. Bu yolu 
tutsan, sənin azad bədənin heç vaxt qul olmaz. 
Bir də qəlbində tamahkarlığa yer vermə, yaxşı, pis nəsibin 
nə olsa, onunla da kifayətlən və bil ki, bütün tayfalar bir 
Allahın—bir Adəm  əleyhissəlamın övladlarıdır, biri o birindən 
əskik deyil. İnsan tamahı qəlbindən çıxartsa, qənaəti özünə peşə 
etsə dünyada heç kəsə ehtiyacı olmaz. 
Be yt  
İşlərin asan olar, olsan tamahdan
azad,  
Qənaətə başladın, ev-eşik oldu 
abad! 
196 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Dünyada  ən möhtəşəm adam odur ki, heç kəsə ehtiyacı 
olmasın.  Ən məzlum və yazıq adam odur ki, hamıya möhtac 
olsun və utanmadan qızıl, gümüş üçün özü kimi kişilərə əl açsın. 
H e k a y ə t. Eşitmişəm bir gün Şibli
298
 (Allah ona rəhmət 
eləsin) iki rükət namaz qılmaq və bir az dincəlmək üçün 
məscidə gedir. Məktəb  şagirdləri məsciddə imiş  və  təsadüfən 
onların çörək yemək vaxtları imiş. İki şagird Şiblinin (Allah ona 
rəhmət eləsin) yanında oturmuşmuşlar. Bunlardan biri dövlətli 
oğlu, biri yoxsul uşağı imiş. Dövlətli oğlunun heybəsində çörək 
və halva, yoxsulun zənbilində isə yavan çörək var imiş. 
Dövlətlinin oğlu halva-çörək yeyir, yoxsul uşağı isə ondan hey 
halva istəyirmiş. Dövlətli oğlu deyir: "Sənə bir parça halva 
versəm, mənim itim olarsanmı?" Deyir: "Olaram". Deyir: "hür, 
sənə halva verim". O yazıq hey hurür, dövlətli oğlu da ona hey 
halva verir. Bir neçə dəfə belə edirlər, Şibli (Allah ona rəhmət 
eləsin) onlara baxır və  ağlayır, Müridləri
299
 soruşurlar: "Ya 
şeyx, sizə nə oldu ki, ağlayırsınız?" Deyir: "Görünüz tamah və 
qane olmamaq insanı  nə kökə salır. Nə olardı, o uşaq öz quru 
çörəyinə qane olaydı və o oğlanın halvasına tamah salmaya idi? 
Onda o, özü kimi birisinin iti olmazdı". 
Deməli, ey oğul, zahid də olsan, fasiq də, gözü tox və 
qənaətkar ol, onda dünyanın ən böyük və ən təmiz adamı da sən 
olarsan. 
Bil, ey oğul, bu kitabın qırx dörd fəslində bildiyim hər 
fəndən bacardığım qədər danışdım və  hərəsi haqqında sənə 
nəsihət edib öyüd verdim, yalnız ağıllılıqdan başqa. Deyə 
bilmərəm ki, zorla ağıllı ol ağılı zorla öyrətmək olmaz. 
Bil, ağıl iki cürdür: biri anadangəlmə, ikincisi, sonradan 
əldə edilmə. Sonradan əldə edilmiş  ağlı öyrənmək olar, 
anadangəlmə  ağıl böyük və izzətli Allahın hədiyyəsidir, onu 
tə'lim və  təhsillə  əldə etmək olmaz. Əgər böyük Allah sənə 
anadangəlmə  ağıl versə, bu sənin üçün böyük xoşbəxtlikdir, 
zəhmət çək, sonradan əldə edilmiş ağlı da öyrən, sonradan əldə 
edilmiş ağlı anadangəlmə ağılla birləşdirsən, öz əsrinin ən gözəl 
alimi olarsan. Əgər anadangəlmə  ağıl olmasa, nə  sən, nə  mən 
heç bir şey edə bilmərik. Onda sonradan əldə edilmiş ağla qarşı 
səhlənkarlıq etmə, mümkün qədər yaxşı öyrən. Ağıllılar 
zümrəsinə daxil olmasan da heç olmasa axmaqlar sırasına da 
daxil olma. Heçdənsə ikisindən biri olmaq daha yaxşıdır. 
Deyiblər: "Atası olmayana atalıqdan yaxşı heç nə yoxdur". 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
İndi istəyirsən ağıllı olasan, hikmət öyrən, çünki ağlı 
hikmətlə öyrənmək olar. 
Filosof  Ərəstudan
300
 soruşdular: "Ağıl qüvvəti haradan 
alır?" Dedi: "hamı qüvvəti yeməkdən alar, ağlın yeməyi isə 
hikmətdir". 
İndi, ey oğul, bil, mən nəyə adət etmişdimsə, hamısını 
sənin üçün bir kitab etdim. Bildiyim elm, sənət və peşə 
haqqında bu kitabın qırx dörd fəslində  hərəsindən bir az 
danışdım. 
Bil, ey oğul, mənim uşaqlıqdan qocalığa qədər peşəm bu 
olmuş və belə olmuşam, mənim altmış üçillik ömrüm bu cür, bu 
minvalla başa vurulmuşdur. Mən bu kitabı dörd yüz yetmiş 
beşinci ildə başladım. Əgər bundan sonra Allah ömur versə, nə 
qədər varam, belə  də olacağam. Özümə  nəyi bəyənmişəmsə, 
sənə də onu məsləhət bilmişəm. 
Əgər sən bunlardan daha gözəl adət və xasiyyət tapsan, elə 
ol, qoy sənin üçün daha yaxşı keçsin. Tapmasan, mənim bu 
nəsihət və öyüdlərimə canla-başla qulaq as və elə də et. Qulaq 
asmayıb qəbul etməsən, məcburi deyil. Allah kimi xoşbəxt 
yaradıbsa, oxuyub anlayar, çünki burada yazılanların hamısı hər 
iki dünyanın xoşbəxtləri üçün yazılıbdır... 
O böyük və müqəddəs Allahın mənə və sənə rəhmi gəlsin. 
Mənim bu xoş arzularım sənə  tə'sir etsin, Məhəmməd Mustafa 
və onun xanədanı xatirinə. 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
198 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
QEYD VƏ ŞƏRHLƏR 
Müqəddimə 
1 Əmir Ünsurülməali Keykavus ibn İskəndər ibn Vəşmgir 
ibn Ziyar—"Qabusnamə" əsərinin müəllifi, 1021-ci ildə anadan 
olmuşdur. Ölümü haqqında müxtəlif fikirlər vardır. Bə'zi 
mə'xəzlərə görə 1067/68-ci illərdə, bə'zilərinə görə isə 1082/83-
cü illərdən sonra vəfat etmişdir. 
Ərəb ad və ləqəblərinin oxunması 
Ərəb və fars mə'xəzlərində, ümumiyyətlə,  Şərq 
mə'xəzlərində  bə'zən ad, ləqəb, atanın adı, təxəllüs, familiya, 
əsil, nəsəb və sairəni ayırmaq o qədər də asan olmur. Bir sıra 
hallarda bu ad və  ləqəblər o qədər bir-birinə qarışır ki, əsərin 
kim tərəfindən yazıldığını müəyyən etmək üçün böyük zəhmət 
tələb edilir. Bə'zən ayrı-ayrı hallarda tədqiqat işi aparmaq lazım 
gəlir. Biz "Qabusnamə"də tez-tez belə mürəkkəb ad və ləqəblərə 
təsadüf edirik. Ona görə də, ümumi şəkildə olsa da, ərəb ad və 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
ləqəblərini"necə yazıldığı, onları necə oxuyub necə başa düşmək 
lazım gəldiyi haqqında danışmağa dəyər. 
Bu ümumi qayda-qanun əsasən aşağıdakılardan ibarətdir: 
a) Ləqəb—məsələn, Ünsurulməali, 
Şəmsülməali, 
Nizamülmülk, Məliküşşuəra,  Ədibussəltənə  və sairə. Bu 
ləqəblər rəsmi olaraq böyük adamlar—şahlar, soltanlar, 
xəlifələr,  əmirlər tərəfindən verilərdi. Bə'zi hallarda müəyyən 
xidmət, iste'dad və  bədəndə olan xüsusi əlamətə görə belə 
ləqəblər xalq arasında qeyri-rəsmi surətdə də şöhrət tapa bilərdi. 
b) Künyə—yə'ni kimin atası olduğu yazılır və "əbu" ya "bu 
sözü ilə göstərilir. Məsələn, Əbu Talib—yə'ni Talibin atası. 
v) Şəxsin öz adı göstərilir. Məsələn, Əhməd, Həsən, Qiyas 
və b. k. 
q) Atasının adı, daha doğrusu, kimin oğlu olduğu göstərilir. 
Bu atanın adının  əvvəlinə "ibn" və ya "bin" sözu artırmaqla 
ifadə edilir. Məsələn, İbn Sina, yə'ni Sinanın oğlu, İbn Müqəffə, 
yə'ni Muqəffə'nin oğlu.  Şəxsin ata-babalarını, necə deyərlər 
yeddi arxasını göstərmək üçün bu "ibn" və "bin"lərin sayı çox 
ola bilər və səkkizinci babaya ulu babaya qədər davam edə bilər. 
Məsələn, Mərzban ibn Şəhryar ibn Rüstəm ibn Şərvin bin 
Rüstəm ibn Söhrab ibn Bəv ibn Şapur ibn Qeys ibn Qubad. 
d) Nisbə—Şəxsin kimə, haraya mənsub olduğunu göstərir 
Məsələn, Tusi, Şirvani, Gəncəvi, Şirazi və sairə. 
Əlbəttə, hər yerdə  və  hər  əsərdə burada göstərilən bütün 
maddələrin hamısının işlədilməsi məcburi deyildir. Lakin 
bütöv,bitkin göstərildikdə bu qaydaya riayət edilir. Adətən kim 
nə ilə daha çox şöhrət tapıbsa, çox halda elə də işlənir. Məsələn, 
İbn Sina, Əbu Nüvas, Əbul Məali, Nizami Gəncəvi, Sə'di Şirazi 
və s. 
2 Keyxosrov—Kəyan  şahlarından birinin adı. Firdövsi öz 
"Şahnamə" əsərində onun haqqında ətraflı danışmışdır. 
200 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
3  Əbul-Müəyyəd Bəlxi.—X  əsr  şairi. Kəyan  şahları 
haqqında şe'rlər yazmışdır. Əsərlərindən "Əcayibül-əşya"sı daha 
məşhurdur. 
4 Mərzban ibn Rüstəm ibn Şərvin—"Qabusnamə" 
müəllifinin ana babası və Ünsurulməalinin dediyinə görə,  
"Mərzbannamə" 
əsərinin müəllifidir. Lakin bə'zi 
tədqiqatçıların fikrinə görə, həmin  əsərin müəllifi Mərzban ibn 
Rüstəm ibn Şərvin deyil, Mərzban ibn Rüstəm ibn Şəhryar ibn 
Şərvin olmuşdur. 
5  Ənuşərəvan,  Ənuşirəvan, Nuşirəvan, Nuşirəvan adil—
Sasanilərin 24-cü şahı (531-579). 
6 Kavus ibn Qubad,—Birinci Xosrov Ənuşirəvanın 
qardaşı, 
7 Qazı Soltan Mahmud Nasirəddin—Soltan Mahmud 
Qəznəvi nəzərdə tutulur. 998-1030-cu illər arasında hakimiyyət 
başında olmuşdur. Deyilənlərə görə, Firdövsi "Şahnamə"ni 
əvvəlcə onun adına yazmaq istəmiş, lakin şah  əsər üçün və'd 
etdiyi pulu vermədiyindən Firdövsi fikrini dəyişmiş, ustəlik 
Soltan Mahmuda bir həcv də yazmışdır. 
8 Firuzan Deyləmi—Deyləmi hökmdarı. Samanilərlə 
vuruşda 901-ci ildə öldürülmüşdür. 
İkinci fəsil 
9 Qur'an ayəsi. 
Üçuncü fəsil 
10 Qur'an ayəsi. 
Dörduncü fəsil 
11  Ərəfat—Məkkənin yaxınlığında dağ adı. Məkkəyə 
gedən zəvvarlar Zilhiccə ayının 9-da, yə'ni həccə bir gün qalmış 
orada düşub lazımi ayini icra edərlərmiş. 
Beşinci fəsil 
12 Qur'an ayəsi, 
13 Hədis 
Altıncı fəsil 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
14 Müğilan—Ərəbistan çöllərində bitən tikanlı bitki, kol. 
15 Fəqih—Din hüquqşünası,  şəriət qanunlarını bilən 
ruhani. 
16 On xüsusiyyət—"Qabusnamə"də xarici və daxili aləmi 
dərk etmək nöqteyi-nəzərindən insanların on xüsusiyyətə 
(dərəcəyə) görə heyvanlardan üstün yaradıldığı göstərilir. Y. E. 
Bertels "dərəcə" sözünü "hiss" kimi tərcümə etmişdir, biz 
"xususiyyət" kimi tərcümə edirik. Buraya həm "hissi" 
kateqoriyalar, həm də psixoloji və  təfəkkür kateqoriyaları 
daxildir. 
17 B a x: 16. 
18 Çox içdikdən sonra əmələ  gələn baş  ağrısını aparmaq, 
sərməstlik və xumarlıqdan ayılmaq üçün içilən  şərab nəzərdə 
tutulur. 
19 "Malını elə yerə qoy ki, istəyəndə tapa biləsən". S. 
Nəfisi və Rzaqulu Xan hidayətin nəşr etdirdiyi 
"Qabusnamə"lərdə  fərq var. Y. E. Bertelsin ruscaya etdiyi 
tərcümədə bu cümlə: "Pulunu qoyduğun yerdə axtar" kimi 
verilmişdir (B a x: "Kabus-namə", səh. 65). 
20 Müvəkkil—Abbasi xəlifələrinin onuncusu, 847-861- ci 
illərdə hakimiyyət başında olmuşdur. 
21 Dəclə—Bağdaddan keçən çayın adı. Fəratla 
birləşdikdən sonra Şətt-ül-Ərəb adı altında  İran körfəzinə 
tökülür. 
22  Əl-Qaim Bi-Əmrillah—Abbasilərin iyirmi altıncı 
xəlifəsi 1031-1075-ci illərdə hakimiyyət başında olmuşdur. 
23 Sokrat—Qədim yunan filosofu (er. əvvəl 469-399-cu 
illər). 
24  İskəndər—İskəndəri Rumi (Makedoniyalı  İskəndər) 
nəzərdə tutulur (er. əvvəl 356-323-cü illər). 
25  Əflatun—Qədim yunan filosofu (er. əvvəl 429-347-ci 
illər).  
202 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
26 Məhəmməd Zəkəriyya  ər-Razi—İranın məşhur həkim 
və filosofu (240/854-55-320/932-33). Tibb elmindən əlavə onun 
fəlsəfə,  ədəbiyyat, kimya, musiqi və başqa sahələrə aid çoxlu 
əsərləri vardır. 
27  Əftimun—Qədimdə  dəliləri sağaltmaq üçün çay kimi 
dəmlənib içiləh dərman. Dərman üçün işlənən ot, bitki adı. 
28 Xosrov—I Xosrov Ənuşirəvan nəzərdə tutulur. 
29 Buzurcmehr—Əslində farsca Bozorgmehr. 
Ənuşirəvanın  əfsanəvi, ağıllı  və  dərin fərasətli vəziri.  Ərəb 
dilində "k" səsi və hərfi olmadığından onu "c" ilə əzəz etmişlər, 
Bozorgmehr  əvəzinə Büzürcmehr alınmışdır. Deyildiyinə görə. 
o, "Kəlilə  və Dimnə"yə bir fəsil də  əlavə etmişdir (Təbib 
Bərzuye fəsli). 
30  Əbu-Şükur Bəlxi—X  əsrin görkəmli  şairlərindəndir. 
Özünün qısa, hikmətli, dərin mə'nalı  şe'rləri ilə  şöhrət 
qazanmışdır.  Əbu-Şukurun divanı  hələlik tapılmamışdır, lakin 
S. Nəfisi onun "Afərinnamə"sindən 192 beytə  qədər toplaya 
bilmişdir. 303/915- 6-cı illərdə anadan olmuş, 336/948-9-cu 
illərdə "Afərinnamə" sini yazmışdır. 
Yeddinci fəsil 
31 Bus-Suvar—Şəddadilərin 8-ci əmiri, 422/1030-31-ci 
illərdən 459/1066-67-ci illərə  qədər hökmdar olmuşdur. 
Görünür, "Qabusnamə" müəllifi Gəncə  şəhəri alınmamışdan 
əvvəl Bus-Suvarın yanına getmişdir. 
32 Cihad—Din pərdəsi altında aparılan müharibə. 
33 Rum—O zaman Kiçik Asiyanın bir hissəsinə deyilərdi. 
Rum dövləti Bizans dövləti adı altında da məşhurdur. 
34 Gürkan (Qorqan)-İranın şimal-şərqində yer adı. 
35 Piruzan Deyləmi—Bus-Suvarın yaxın adamlarından 
biri. 
36 Harun ər-Rəşid—Abbasilərin beşinci xəlifəsi, 
37 Xosrav Ənuişrəvan—B a x: Ənuşirəvan. 
38 Buzürcmehr—B a x.29. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
39 Ələvi, Ələviyyə—Əli nəslindən olan 
40 Sihib Əbül-Qisim  İsmail ibn Əbbad—İranın məşhur 
ədiblərnndəndir Albuyə  şahlarından Müəyyəduddövlənin və 
Fəxrüddövlənin vəziri olmuşdur. 
41 Şafei-Əbu-Abdullah Məhəmməd ibn İdris Şafei—Şafei 
tərnqətinin banisi olmuşdur. (150/767-204/819-20). 
42 Rey—İranda, Tehran yaxınlığında yer adı. 
43 Tutiya—Göz dərmanı. Bütün göz xəstəliklərini sağalda 
bilən dərman. 
44 Mə'mun—Xəlifə Harun-ər-Rəşidin oğlu (813-833). 
45 Dəxmə—Zərduştilərdə insan öldükdən sonra yandırılası 
olmayan cəsədlərin qoyulduğu açıq meydança. Bu meydançalar 
yuksək yerdə tikilər və buraya qoyulan cəsədləri quzğunlar 
parçalayıb yeyərdilər. Bu söz Şərq  ədəbiyyatında məqbərə 
mə'nasında da işlənmişdir. 
Səkkizinci fəsil 
46 Fasiq—Alçaq, rəzil, murdar adam. 47 Abid—İbadət 
edən.  
Doqquzuncu fəsil 
48  Ərəstu—Ərəstun, Aristotel. Məşhur yunan alimi və 
filosofu. 
49 RX (Rzaquli Xan Hidayət) ilə S. Nəfisidə fərq var. Bu 
cümlə RX-yə əsasən tərcümə edilmişdir. 
50 Əscədi—Əbu Nəzər  
 Əbdül  Əziz ibn Mansur Əscədi Mərvi- Hicri dördüncü 
əsrin sonu, beşinci  əsrin  əvvəlinin məşhur  şairlərindən biri 
hesab edilir (öl. 432/10-10-41). 51 Taət—İqaət. itaət etmək. 
52 Mə'siyət—İtaət etməmək, dinə qarşı çıxmaq, ası olmaq.  
53 Zöhdiyyat—Tərkdünyalıq, zahidlik haqqında yazılmış 
əsər. 
54 Süleyman—Davudun oğlu Süleyman peyğəmbər 
nəzərdə tutulur (er. əvvəl 1082-975). 
55 Hacib -- Saray xidmətçisi, təşrifat rəisi, pərdədar. 
204 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
Onuncu fəsil  
56 Sahib—b a x: 40. 
On birinci fəsil 
57 Dörd təbiət—Qədim təbabətdə böyük rol oynayan və 
xarici aləmdəki dörd ünsürə (su, od, torpaq, külək) müvafiq 
olaraq insanın bədənində  də dörd "təbiətin" yə'ni istilik, 
soyuqluq, quruluq və yaşlıq xüsusiyyətlərinin olduğunu qəbul 
edən nəzəriyyəyə işarə edilir. 
58 Səhərin buxarlığı—Səhər məstliyi nəzərdə tutulur. 
59 Müfsid—Fəsad törədən, ziyankar. 
On ikinci fəsil 
60 Gilan—İranın  şimalında vilayət adı. Vaxtilə müstəqil 
dövlət olmuşdur. "Qabusnamə" müəllifi özü Gilandandır. 
61 S. Nəfisi və Y. E. Bertelsdə  fərq var. Biz RX-i əsas 
götürmüşük. 
62  İbn Müqlə—Əbu  Əli Məhəmməd ibn Əli ibn Hüseyn 
ibn Müqlə. Məşhur xəttat,  ədəbiyyatşünas və dövlət xadimi 
olmuşdur. Abbasi xəlifələrindən Müqtədir, Qahir və Raziyə 
vəzir olmuş, sonuncu tərəfindən 328/939-40-cı. illərdə böyük 
əzabla öldürülmüşdür. 
63 Nəsr ibn Mənsur Təmimi—S. Nəfisinin fikriiə görə 
Əbülhəsən Mənsurun oğludur, 929-936-cı illər arasında Misrə 
göndərilmişdir. 
64 Hücrə—Yaşamaq üçün olan balaça otaq. 
65 Mö'təsim—Abbasilərin 8-ci xəlifəsi, 833-842-ci illərdə 
hökmranlıq etmişdir. 
On dörrduncü fəsil 
66 RX-dan tərcümə edilmişdir. 
67 Məhəmməd Zəkəriyya—b ax:26. 
68 Şeyx Əbu Said) bul-Xeyr Meyhəni—Xorasanda məşhur 
zahidlərdən biri olmuşdur. 967-ci ildə anadan olmuş, 1049-da 
vəfat etmişdir. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
69  Şəmsülməali—"Qabusnamə" müəllifinin babası, Onun 
haqqında müqəddimədə geniş mə'lumat verilmişdir. 
70 Əhmədi Coğdi —Əhmədi Soğdi. 
71 Əmir Sə'd Nəxxas—?. 
72 Əbul-Abbas Qanimi—Şəmsülməalinin vəziri. 
73 Qəzne, Qəzneyn—Qəznəvilərin paytaxtı, 
Əfqanıstandadır. 
74  İqta'- hissə. kəsik, tikə, parça, ayrılmış torpaq hissəsi, 
şərti torpaq mülkiyyəti, müharibəyə getməklə  əlaqədar olaraq 
bəxşiş edilmiş torpaq, Orta əsrlərdə dövlətdən iqta bəxşiş almış 
şəxsə  həmin yerin əhalisindən vergi toplamaq hüququ də 
verilirdi. Bə'zən iqtalar xüsusi xidmətlər qarşısında da 
bağışlanırdı. "Qabusnamə"də  məhz belə xüsusi xidmətlər 
müqabilində bağışlanan "iqtalardan" söhbət gedir. 
75 Ptolemey—Qədim yunan filosofu, alimi və  tədqiqatçı-
nəzəriyyəçisi Ptolemey ən çox nücum, riyaziyyat, coğrafiya və 
fizika sahəsində bö|ük şöhrət tapmışdır. Eramızın ikinci əsrində 
yaşayıb yaratmışdır. Təxminən 168-ci ildə  vəfat etdiyi qeyd 
olunur. 
On beşinci fəsil 
76 "fəslə zidd heç nə yemə"—Qədim təbabət elminə görə 
hər fəslin özünə məxsus xeyirli və faydalı yeməkləri var idi. Bu 
yeməkləri pozan və xörəklərini qarışdıran adamlar xəstələnməli 
imişlər. 
On yeddinci fəsil 
77 Rum alimləri—Yunan alimləri nəzərdə tutulur. 
78 "Biz gecəni örtük yaratdıq"—Qur'an ayəsi. 
On səkkizinci fəsil 
79  Şərəfülməali—"Qabusnamə" müəllifinin  əmisi oğlu 
Ənuşirəvan ibn-Mənucehr nəzərdə tutulur, 1029-1032/33-cü 
illərdə şahlıq etmişdir. 
80 Çərğ—Ağ şahin. 
On doqquzuncu fəsil 
206 /
 ﻪﻣﺎﻨﺳﻮﺑﺎﻗ   .……………………………………………..
 
81  Əmr Leys—Səffarilər sülaləsinin ikinci hökmdarı, 
265/879-287/900-cü illərdə hakimiyyət başında olmuşdur. 
82 Əzhər Xər—Əmr Leysin baş sərkərdələrindən biri. 
İyirmi birinci fəsil 
83 Qarun—Məşhur  əfsanəvi bir dövlətlinin adıdır. 
Tövratda onun haqqında geniş mə'lumat verilir.  
İslam aləmindəki mə'xəzlərə görə, Fironun (Faraonun) 
vəziri olmuşdur. Heç nəyə e'tiqadı olmadığından guya 40 dəvə 
yükü ilə birlikdə yerə batmışdır.  Şərq  ədəbiyyatında dövlətli 
adam obrazı kimi həmişə Qarun misal göstərilir.  Əhvalatdan 
xəbərdar olmayan adamlar bə'zən rus dilindən Azərbaycan 
dilinə  tərcümələrdə Qarun ilə Harunu bir-biri ila qarışdırırlar. 
Məsələn, belə bir səhv orijinaldan deyil, rus dilindən 
Azərbaycan dilinə  təcrümə edilmiş  "İran yazıçılarının 
hekayələri" kitabında buraxılmışdır. 
84 Dirəm, dirhəm—Qədimdə bir sıra  Şərq ölkələrində 
işlənən pul və çəki vahidi. 
85 Həbbə—Çəki vahidi. Təqribən 0,044 q-a bərabərdir. 
86 Dang, dənge, dəng—Pul və çəki vahidi. Təxminən 1/6-
dən 1/3 dirəmə bərabərdir. 
İyirmi üçüncü fəsil 
87Elmi fərasət—Fizioqnomika, adamın üzünə baxıb 
qəlbini oxuya bilmək elmi. 
88 Fərraş—Burada əsl lüğəvi mə'nasında, yə'ni fərş salan, 
ev yığışdıran ev-eşiyi sahmana salan mə'nasında işlənilmişdir. 
Müasir dildə mə'mur mə'nasında işlənir. 
89 Türkan—türk xalqları,  əsasən, türküstanlılar nəzərdə 
tutulur. 
90 Quz—Tayfa, xalq adı. 
91 Xötənlilər—Tayfa, xalq adı. 
92 Xalluxlar—Tayfa, xalq adı. 
93 Bəxişlər—Tayfa, xalq adı. 
94 Tibetlilər—Tayfa, xalq adı. 
www.duddud.com - Elektron kitab, proqram yükləmə saytı
www.duddud.com saytından yüklənlib

 
 
95 Çigillər—Tayfa və xalq adı. 
96 Rumilər—Tayfa, xalq adı. 
97 Çiyanilər—Tayfa, xalq adı. 
98 Tatarlar—Tayfa, xalq adı. 
99 Yağmalar—Tayfa, xalq adı. 
100 Səqləbilər—Tayfa, xalq adı. 101 Alanlar—Tayfa, xalq 
adı. 
102 Nubilər—Tayfa, xalq adı. 
103 İstisqa -- Ətəş xəstəliyi, çox su içmək xəstəliyi. 
104 Burun babasili—Burun iltihabı. 
105  Əkəmi—Burada fars olmayan adam mə'nasında 
işlənmişdir. 
106 Azadanlar -- Burada muzdla tutulmuş xidmətçilər, qul 
olmayanlar nəzərə alınır. 
İyirmi dördüncü fəsil 
107 Ələvi -b ax:39. 
İyirmi beşinci fəsil 
108 Dul-dül—Əlinin atının adı.  
109 Buğe—Bə'zi nüsxələrdə Bure yazılıb.  
110  Əhməd Feriqun—Feriğunilər sülaləsindən ?uzğan 
ölkəsinin  əmiri.  Şapurkan, Farab da bu ölkəyə daxil idi. 111 
Dang—b a x: 86. 
İyirmi altıncı fəsil 
112  
 


Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə