3 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir



Yüklə 232.79 Kb.
Pdf просмотр
tarix01.01.2017
ölçüsü232.79 Kb.

 

Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyi  

Kollegiyasının 3 fevral 2009-cu il tarixli  

3 saylı qərarı ilə təsdiq edilmişdir 

 

 

 

 

DÖŞ QƏFƏSİNDƏ AĞRININ  

DİFFERENSİAL DİAQNOSTİKASI ÜZRƏ 

KLİNİK PROTOKOL 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



1

Bakı - 2009

 

54.1 


D 83 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



D 83    Döş qəfəsində ağrının differensial diaqnostikası üzrə  

klinik protokol – 36 səh. 

Klinik protokol Azərbaycan Respublikası  Səhiyyə 

Nazirliyinin səhiyyə islahatları  çərçivəsində ictimai 

səhiyyə kadrlarının hazırlanması üzrə Tədbirlər proqramı 

əsasında tərtib və çap edilmişdir. 

 

2


 

3

 



Klinik protokolun redaktoru: 

C.Məmmədov – Səhiyyə Nazirliyi İctimai Səhiyyə və 

İslahatlar Mərkəzinin direktoru 

 

Klinik protokolun tərtibçilər heyəti: 

F.Qasımova – Ə. Əliyev adına ADHTİ-nin I Daxili xəstəliklər 

kafedrasının dosenti, t.e.n. 

F.Məmmədbəyov – ATU-nun Nevrologiya və tibbi genetika 

kafedrasının dosenti, t.e.n. 

R.Qabulova – ATU-nun Daxili xəstəliklərin propedevtikası 

kafedrasının assistenti, t.e.n. 

Ə.Abdullayev – Mərkəzi Neftçilər Xəstəxanasının 

pulmonologiya şöbəsinin müdiri, t.e.n. 

Ü.Rəhimov – Mərkəzi Klinik Xəstəxananın kardiologiya 

şöbəsi, həkim-kardioloq 

R.Məmmədov – İctimai Səhiyyə və İslahatlar Mərkəzinin 

yüksək texnologiyalı tibbi yardım şöbəsi, həkim 

 

Rəyçi:  

F.Quliyev – Ə.Əliyev adına ADHTİ-nin I Daxili xəstəliklər 

kafedrasının müdiri, t.e.d, professor 

 

 

 



 

4

İxtisarların siyahısı: 



AATE  

– ağ ciyər arteriyasının tromboemboliyası 



ALA  – 

aortanın laylanan anevrizması 



AT  

– arterial təzyiq 



AH 

– arterial hipertoniya 



DVT  

– dərin venaların trombozu 



EKQ  

– elektrokardioqrafiya 



ExoKQ  

– exokardioqrafiya 



KKS  

– kəskin koronar sindrom 



KT 

– kompüter tomoqrafiya 



KFK MB  – kreatinfosfokinazanın MB fraksiyası 

QSS  

– qeyri-sabit stenokardiya 



RA  

– risk amilləri 



RKT  

– randomizasiya olunmuş klinik tədqiqatlar 



STQMİ   – ST seqment qalxması olan miokard infarktı  

STQOMİ   – ST seqment qalxması olmayan miokard infarktı 

USM  

– ultrasəs müayinəsi 



ÜİX  

– ürəyin işemik xəstəliyi 



ÜD  

– ürək-damar 



 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi və elmi tədqiqatların tipləri 

Sübutların 

etibarlılıq 

dərəcəsi 

Sübutların mənbələri 

(elmi tədqiqatların tipləri) 

Ia 

Sübutlar meta-analiz, sistematik icmal və ya randomizasiya 

olunmuş klinik tədqiqatlardan (RKT) alınmışdır 

Ib 

Sübutlar ən azı bir RKT-dən alınmışdır 



IIa 

Sübutlar ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış, nəzarət edilən, 

randomizasiya olunmamış tədqiqatdan alınmışdır 

IIb 

Sübutlar ən azı bir yaxşı planlaşdırılmış kvazi-eksperimental 

tədqiqatdan alınmışdır 

III 

Sübutlar təsviri tədqiqatdan (məsələn, müqayisəli, korrelyasion 

tədqiqatlar, ayrı-ayrı halların öyrənilməsi) alınmışdır 

IV 

Sübutlar ekspertlərin rəyinə və ya klinik təcrübəyə 

əsaslanmışdır 


 

5

Tövsiyələrin etibarlılıq səviyyəsi şkalası 



Tövsiyənin 

etibarlılıq 

səviyyəsi 

Tövsiyənin əsaslandığı sübutların  

etibarlılıq dərəcəsi 

 



RKT-lərin yüksək keyfiyyətli meta-analizi, 

sistematik icmalı və ya nəticələri uyğun 

populyasiyaya şamil edilə bilən, sistematik səhv 

ehtimalı çox aşağı olan (++) irimiqyaslı RKT. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ia. 



 



Kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli tədqiqatların 

yüksək keyfiyyətli (++) sistematik icmalı, yaxud 

 

Sistematik səhv riski çox aşağı olan (++) yüksək 



keyfiyyətli kohort və ya klinik hal - nəzarət tipli 

tədqiqat, yaxud  

 

Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, 



sistematik səhv riski yüksək olmayan (+) RKT. 

 



Sübutların etibarlılıq dərəcəsi Ib və IIa. 

 



Nəticələri uyğun populyasiyaya şamil edilə bilən, 

sistematik səhv riski yüksək olmayan (+) kohort və 

ya klinik hal - nəzarət tipli və ya nəzarət edilən, 

randomizasiya olunmamış tədqiqat, yaxud  

 

Nəticələri uyğun populyasiyaya bilavasitə şamil 



edilə bilməyən, sistematik səhv riski çox aşağı olan 

və ya yüksək olmayan (++ və ya +) RKT. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi IIb. 



 



Klinik hallar seriyasının təsviri, yaxud  

 



Nəzarət edilməyən tədqiqat, yaxud  

 



Ekspertlərin rəyi.  

 



Yüksək səviyyəli sübutların mövcud olmamasının 

göstəricisidir. 

 

Sübutların etibarlılıq dərəcəsi III və IV. 



 

6

Protokol ilkin səhiyyə xidmətləri səviyyəsində çalışan təcili 



yardım həkimləri, terapevtlər, ailə həkimləri üçün nəzərdə tutulmuşdur. 

Pasiyent qrupu: döş qəfəsində ağrısı olan böyük yaşlı şəxslər. 

 

Protokolun məqsədləri: 

 



Döş  qəfəsində  ağrı sindromunun mümkün səbəblərinin 

araşdırılması; 

 

Diaqnozun tez müəyyənləşdirilməsinin zəruriliyini həkimlərin 



nəzərinə çatdırmaqla arzuolunmaz nəticələrin qarşısının alınması; 

 



Tibb müəssisəsinə müraciət etmiş    xəstələrə ilkin mərhələdə 

aparılacaq müayinə  və ilk yardım sxeminin, müayinə  və 

təxirəsalınmaz yardım taktikasının təklif olunması.  

 

ÜMUMİ MÜDDƏALAR 

Döş  qəfəsində  ağrı sindromu gündəlik tibbi təcrübədə  ən çox rast 

gəlinən hadisələrdəndir. Bu sindromun (xüsusən ürək nahiyəsində 

ağrının) differensial diaqnostikası müəyyən çətinliklərlə bağlı olsa da, 

xəstələrə vaxtında və adekvat ilk yardımın göstərilməsi, lazımi müayinə 

və müalicə taktikasının seçilməsində mühüm əhəmiyyət kəsb edir.  

Epidemiologiya 

Döş  qəfəsində  ağrı,  əsas  şikayət kimi ambulator müraciətlərin 

demək olar ki, 1-2%-ində təsadüf olunur. Bu sindromun səbəbi əksər 

hallarda kardioloji patologiya ilə bağlı olmasa da, nəzərə alınmalıdır 

ki, ürək-damar xəstəlikləri inkişaf etmiş ölkələrdə ölümün əsas səbə-

bini təşkil edir

5

. Məhz buna görə də döş qəfəsində ağrının ciddi və ya 



qeyri-ciddi səbəbdən meydana çıxmasını araşdırmaq olduqca 

mühümdür, bunun üçün isə diaqnostik və proqnostik sualların 

aydınlaşdırılması zəruridir. 

Döş  qəfəsində  ağrı sindromunun epidemiologiyası ambulator və 

təxirəsalınmaz yardım şəraitindən asılı olaraq fərqlidir.  

Təxirəsalınmaz yardım şöbələrinə döş qəfəsində ağrı ilə müraciət 

etmiş  xəstələrin 50%-ində miokard infarktı (Mİ), qeyri-sabit 

stenokardiya, ağ ciyər arteriyasının tromboemboliyası (AATE) və 

ürək çatışmazlığı kimi kardioloji vəziyyətlər aşkar edilir. Lakin 

ambulator  şəraitdə bu şikayətlə müraciət etmiş  xəstələrdə  əksər 

hallarda  əzələ-sümük patologiyaları, mədə-bağırsaq xəstəlikləri, 

gərginlik stenokardiyası, panik pozulmalar və ya digər psixiatrik 

vəziyyətlər, ağ ciyər xəstəlikləri aşkar edilir

5



 

7

Təsnifat 

Döş qəfəsində ağrı aşağıdakı patologiyalar zamanı meydana çıxa 

bilər


4



A. İntratorakal patologiyalar 



1.  Ürək mənşəli 

 

Ürəyin işemik xəstəliyi (anginoz tutma) 



 

Ürəyin qapaq xəstəlikləri 

 

Miokardın xəstəlikləri (hipertrofik kardiomiopatiya, sağ 



mədəciyin təzyiqlə yüklənməsi) 

 

Perikardit 



 

Miokardit 



2.  Damar mənşəli 

 

Aortanın laylanması, aorta anevrizması, aorta koarktasiyası 



 

Ağciyər hipertenziyası və ağciyər tromboemboliyası 



3.  Ağciyər-bronx mənşəli 

 

Traxeobronxit 



 

Pnevmoniya 

 

Plevrit 


 

Pnevmotoraks 

 

Şiş xəstəlikləri 



4.  Divararalığı xəstəlikləri 

 

Mediastenit, mediastenal emfizema 



 

Ezofageal spazm 

 

Reflüks ezofagit 



 

Diafraqmanın qida borusu dəliyinin yırtığı 



B. Ekstratorakal patologiyalar 

 

Döş qəfəsi divarının patologiyaları  



 

Onurğa sütunu patologiyaları  

 

Herpes Zoster 



 

Döş qəfəsi divarı törəmələri 

 

Süd vəzisi xəstəlikləri  



C. Subdiafraqmal orqanların patologiyaları 

 

Mədə xorası 



 

Xolesistit 

 

Pankreatit 



D. Funksional və ya psixogen  səbəblər 

 

Panik pozulmalar, depressiya, hiperventilyasiya 



 

Mitral qapaq prolapsı sindromu 



 

8

DİAQNOSTİKA 



 Anamnez  

Ağrının başlanğıcı  və inkişafı haqqında təfsilatlı  məlumatın 

toplanması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu zaman ağrının 

lokalizasiyası, xarakteri, davametmə müddəti, irradiasiyası, ağrını 

meydana çıxaran, ağırlaşdıran və yüngülləşdirən amillərə, onu 

müşayiət edən  əlamətlərə (bayılma – Mİ, AATE, aortanın laylanan 

anevrizması); tənəffüs aktı ilə  əlaqəsi (nəfəsalma zamanı  ağrının 

artması – plevrit, perikardit, pnevmotoraks, əzələ, sümük-oynaq 

xəstəlikləri), təngnəfəslik, öskürək, boğulma, qanhayxırma (ürək, ağ 

ciyər patologiyası), ürəkbulanma, qusma, disfagiya, requrgitasiya 

(mədə-bağırsaq patologiyası), həyəcan, tərləmə, hiperventilyasiya, 

zəiflik (psixi patologiya) və s.) xüsusi diqqət verilməlidir.   

Xəstənin vəziyyətinin proqnostik cəhətdən qiymətləndirilməsində 

ağrıların işemik və qeyri-işemik xarakterinin müəyyənləşdirməsinin 

mühüm əhəmiyyəti vardır. 

Keçirilmiş  və hazırda mövcud olan  xəstəliklər (arterial 

hipertenziya (AH), Marfan sindromu, anemiya, sistem qırmızı qurd 

eşənəyi və s.) haqda məlumat toplanılmalıdır.  

Residivləşən və ya davamlı  ağrı sindromu zamanı 

provokasiyaedici amillər (məs. bədənin düzgün olmayan vəziyyəti ilə 

əlaqədar olması  və s.) aşkar edilməlidir. Ağrının  əmələ  gəlməsinin 

şəraitini aydınlaşdırmaq lazımdır.  Bu, travmalar,  üzün müddətli 

antifizioloji vəziyyət, xüsusən xəstənin professional fəaliyyəti ilə 

əlaqədar meydana çıxan vəziyyətlər (ağırlıq qaldırması, uzun müddət 

avtomobil idarə etmə  və s.), o cümlədən uzun müddətli, adət 

edilməmiş fiziki gərginlik, ağır yükün daşınması, kəskin hərəkətlər, 

ümumi və yerli soyuqlama ola bilər. Trigger nöqtələrinin blokadaları, 

qeyri-steroid iltihab əleyhinə maddələrin qəbulunun effekti nəzərə 

alınmalıdır. 

Ağrının  əmələ  gəlməsində psixi amillərin (keçirilmiş emosional 

stresslər, panika, həyəcan, qorxu hissi, apatiya) rolu nəzərə 

alınmalıdır. Yaş  və cins kimi amillərin nəzərə alınması mühüm 

əhəmiyyət kəsb edir (kürək nahiyəsində  ağrıların qadınlarda 


 

9

osteoporoz mənşəli, kişilərdə onkoloji xəstəliklər nəticəsində 



meydana gəlməsi mümkündür). 

 

Fizikal müayinələr: 

 

Xəstənin emosional vəziyyəti nəzərə alınmalıdır. 



 

Vizual müayinə zamanı döş qəfəsi, onurğa sütunu və süd vəziləri 



nəzərdən keçirilir; aterosklerozun xarici əlamətlərinin olub-

olmaması (ksantomalar, ksantelazmalar, buynuz qişada senil 

həlqə, arteriyaların sərtləşməsi və qalınlaşması), herpetik 

səpgilərin olması    və s., aşağı  ətraflarda venaların varikoz 

genəlmələrinin olub-olmaması müəyyənləşdirilir. 

 



Nəbz bud və mil arteriyalarında, arterial təzyiq (AT) aşağı  və 

yuxarı ətraflarda təyin olunur. 

 

Bədən hərarəti ölçülür. 



 

Döş  qəfəsinin palpasiyası (ağrılı (trigger) nöqtələrin, qabırğa 



sınıqlarının, onurğa xəstəliklərinin təyini) və perkussiyası aparılır. 

 



Ürəyin və döş  qəfəsinin auskultasiyası (ürək tonlarının dəyişməsi, 

əlavə ürək tonları, küylərin – əlavə  tənəffüs küylərinin, məs. 

plevranın sürtünmə küyünün – aşkar olunması) aparılır. 

 



Döş  qəfəsinin, yuxarı  ətrafların palpasiyası:  əzələlərdə  zəiflik, 

atrofiyalar, gərginlik, hissiyyatın pozulması, lokal ağrılılığın 

olması qiymətləndirilir.  

 

Laborator-instrumental müayinələr: 

 

İnstrumental müayinə üsulları (elektrokardioqrafiya, döş  qəfəsi 



və mədə-bağırsaq sisteminin rentgenoqrafiyası, exokardioqrafiya

qastroezofaqoskopiya, kompüter tomoqrafiya və s.), laborator 

müayinə üsulları (qanın ümumi analizi, troponinlər, 

kreatinfosfokinazanın MB fraksiyası, d-Dimer (AATE 

diaqnostikasında istifadə olunur), qanın qaz tərkibinin təyini, 

spirografiya və s.) diaqnozun dəqiqləşdirilməsində mühüm, 

bəzən isə həlledici rol oynayır. 

 



Anamnez və fizikal müayinələrin nəticələrinə  əsasən döş 

qəfəsində ağrının həyat üçün təhlükəli səbəbi aşkar olunmadıqda 

belə,  əksər yaşlı  şəxslərə  ən azı EKQ və döş  qəfəsinin 

rentgenoqrafiyası müayinələri aparılmalıdır. 



 10

MÜXTƏLİF PATOLOGİYALARDA MEYDANA ÇIXAN 

AĞRI SİNDROMUNUN XÜSUSİYYƏTLƏRİ 

Ürək-damar xəstəlikləri 

Gərginlik stenokardiyası 

 

Tipik anginoz tutmanın 4 əsas xüsusiyyəti mövcuddur: 



1. Lokalizasiya və irradiasiyası: 

 

Anginoz tutma tipik olaraq döş sümüyü arxasında meydana 



çıxır (nəzərə alınmalıdır ki, həmin nahiyədə ağrının olmaması 

işemiyanı inkar etmir) 

 

Hər iki qola (ən çox sol qola), boyuna və alt çənəyə,  bəzən də 



kürəyə yayıla bilər  

 

Bəzən ağrılar irradiasiya nahiyəsində meydana çıxa bilər 



 

Tipik anginoz tutma lokal bir təzyiq şəklində və ya geniş bir 

sahədə də təzahür edə bilər. 

2. Fiziki gərginliklə əlaqəsi:  

 

Xəstələrin  əksəriyyətində  ağrılar fiziki gərginliklə başlayır, 



istirahətlə  və nitroqliserin qəbulu ilə keçir. Adətən, eyni 

gərginlik zamanı meydana çıxır, lakin soyuq havada və 

yeməkdən sonra daha az fiziki gərginliklə yarana bilər 

 

Emosional gərginlik anginoz tutmanı  ən çox provokasiya 



edən faktordur. 

3. Xarakteri:  

 

Anginoz ağrı, adətən kəskin ağrı olmayıb, sıxılma, təzyiq, 



yanma, göynəmə, ağırlıq, boğazda sıxılma hissi kimi təsvir 

olunur 


 

Bütün ürək mənşəli ağrılar kimi səthi deyil. 

4. Müddəti:  

 

Fiziki gərginlikdən meydana gələn ağrı 1-3 dəqiqə, bəzən 10 



dəqiqəyə qədər davam edə bilər (onun 20-30 dəqiqədən artıq 

davam etməsi kəskin koronar sindrom diaqnozunun 

qoyulmasına əsas verir) 

 

Emosional gərginlikdən sonra ağrılar daha uzun müddət 



davam edə bilər 

 11

Ağrının – 1) döş sümüyünün arxasında olması; 2) gərginliklə 

əlaqəsi; 3) sakitlik və ya nitroqliserinlə keçməsi, onun tipik anginal 

(hər 3 xüsusiyyəti varsa), atipik (yalnız 2 xüsusiyyəti varsa) anginal 

və ya qeyri-anginal (yalnız 1 xüsusiyyət varsa) olmasını 

müəyyənləşdirməyə yardım edir



5

.  


Döş  qəfəsində anginal ağrılar bütün yaş qruplarında ÜİX üçün 

yuxarı risk təşkil edir. Atipik ağrılar 50 yaşdan yuxarı qadınlar və bütün 

kişilərdə ÜİX üçün orta risk təşkil edir. Qeyri-anginal ağrılar 60 yaşdan 

yuxarı qadınlar və 40 yaşdan yuxarı kişilərdə  ÜİX üçün orta dərəcəli 

risk təşkil edir.  

Aşağı risk səviyyəsi olan xəstələrin ailələrində  və anamnezlərində 

ÜİX ehtimalını artıran digər risk amilləri yoxdursa, sonrakı  sınaqların 

aparılmasına ehtiyac yoxdur. Orta risk səviyyəsi olan xəstələrdə 

elektrokardioqrafik dəyişikliklər stress EKQ vasitəsilə aşkar oluna bilər 

(əgər xəstə fiziki sınağı  həyata keçirə bilirsə, sol Hiss dəstəsinin 

blokadası  və sakitlik EKQ-də  nəzərəçarpacaq ST depressiyası 

yoxdursa). Sakitlik EKQ-də  dəyişiklik olan xəstələrdə perfuzion 

ssintiqrafiya stress EKQ ilə bərabər aparılır, əgər xəstə fiziki yük sınağı 

aparmaq iqtidarında deyilsə, farmakoloji sınaqlar vasitəsilə 

qiymətləndirilir. ÜİX-nin risk səviyyəsi yüksək olan, başqa testləri 

qeyri-informativ olmuş  və revaskulyarizasiyanın nəticələri faydalı ola 

biləcək xəstələr birbaşa angioqrafiyaya göndərilməlidir.  

 

Kəskin koronar sindrom 

Qeyri-sabit stenokardiya (QSS), ST seqment qalxması olan 

miokard infarktı (STQMİ), ST seqment qalxması olmayan miokard 

infarktı (STQOMİ) zamanı ağrının aşağıdakı xüsusiyyətləri vardır: 

 



Tipik halda Status anginosus müşahidə olunur – anginoz ağrı 

nisbətən daha intensiv, uzunmüddətlidir. 

 

Fiziki gərginliklə əlaqədar olmaya bilər.  



 

Mİ diaqnozu ehtimalını artıran əlamətlər



5

:  


-

 

anginoz ağrının hər iki qola irradiasiya etməsi,  



-

 

təzyiqedici xarakterli olması, 



-

 

hipotenziya,  



-

 

profuz tərləmə,  



-

 

auskultasiyada S



3

 çapma ritmi.  



 12

 



Anginoz ağrı  həmçinin halsızlıq, təngnəfəslik və ölüm qorxusu 

ilə müşayiət oluna bilər. 

 

Ürək-damar (ÜD) risk amillərinin (kişi cinsi, 60 yaşdan yuxarı 



yaş, diabet, hiperlipidemiya) mövcudluğu, anamnezdə  ÜİX və 

ürək çatışmazlığının olması, hətta qeyri-işemik xarakterli ağrısı 

olan xəstələrin nəzarətdə saxlanılmasına əsas verir (belə ki, belə 

xəstələrin 3%-ə qədərində ağrının meydana çıxmasından 30 gün 

ərzində Mİ və ya ölüm baş verir). 

Nəzərə alınmalıdır ki, bəzi hallarda xəstəlik atipik klinika ilə 

təzahür edir: 

-

 



döş qəfəsində ağrı plevral tipli olur,  

-

 



lokalizasiyası bəzən epiqastral nahiyədə olur (status gastralgicus

-

 



ürəkbulanma, qusma ilə müşayiət olunur,  

-

 



 təngnəfəslik və boğulma  (status asthmaticus), 

-

 



ağır ritm pozulmaları, bayılmalar meydana çıxır. 

Atipik  şikayətlər daha cavan (25-40 yaş), daha yaşlı (>75 yaş) 

xəstələrdə, qadınlarda,  şəkərli diabet, xronik böyrək çatışmazlığı  və 

demensiyalı xəstələrdə müşahidə olunur.  



Laborator-instrumental müayinələr: 

 



EKQ ilk tibbi təmasda 10 dəqiqə ərzində  çəkilməlidir  

-

 



ST seqmentinin qalxması  və  ya  Hiss  dəstəsi sol ayaqcığının 

yeni əmələ gəlmiş blokadası STQMİ diaqnozunu təsdiq edir 

-

 

anginoz tutma fonunda ST seqmentinin horizontal depressiyası 



STQOMİ diaqnozunu təsdiqləyir  

-

 



Q dişciyi, yeni meydana çıxmış T-dişciyinin dərin simmetrik 

inversiyası Mİ ehtimalını həmçinin artırır 

-

 

Sağ  mədəcik Mİ-yə  şübhə olduqda (aşağı divarın Mİ olan 



xəstələrdə hipotenziya, ağciyərlər üzərində patoloji tənəffüsün 

olmaması  və vidaci venada təzyiqin artması) EKQ sağ döş 

aparmalarında çəkilir 

-

 



Normal və ya şübhəli EKQ olduğu hallarda, EKQ qeydləri 

təkrar alınmalıdır və əvvəlkilərlə müqayisə edilməlidir.  

-

 

ExoKQ ilə sağ mədəcik infarktı diaqnozu təsdiqlənə bilər. 



Qeyd etmək lazımdır ki, normal EKQ KKS olmadığını istisna etmir. 

Bir sıra tədqiqatlarda təcili yardım şöbəsində normal EKQ ilə evə yazılan 

xəstələrin 5%-də son nəticədə kəskin Mİ və ya QSS aşkar olunmuşdur. 


 13

 



Miokardial zədələnmənin ən geniş yayılmış markerləri KFK MB 

izoenzimi, troponin T və İ -dir.  

KFK MB səviyyəsi təcili tibbi yardım üçün müraciətin 9 saatı 

ərzində 6,0 ng/ml (6,0 mkg/l) olarsa, sonrakı 30 gün ərzində Mİ və 

ölüm ehtimalının mötədil artmasına səbəb olur. Müraciətdən ən azı 8 

saat sonra troponin T (2 ng/ml), 6 saat sonra troponin İ (1 ng/ml)  

səviyyələrinin artması  Mİ  və  kəskin koronar sindrom diaqnozunu 

təsdiq edir və 30 gün ərzində  Mİ residivi və ölüm ehtimalını artırır 



(A)

5



Döş  qəfəsində  ağrı tutmasından sonra 6-72 saat ərzində 

troponinlərin normal səviyyədə qalması, xüsusən əgər EKQ normal və 

ya normaya yaxın olarsa, Mİ  və KKS əleyhinə ciddi sübutdur. Döş 

qəfəsində ağrı ilə müraciət etmiş, ÜD xəstəlikləri risk səviyyəsi aşağı, 

normal və ya normaya yaxın, EKQ müayinəsi, troponin səviyyəsi 

normal olan şəxslər ambulator xəstələr kimi qiymətləndirilə bilər. 

 

İlk yardım: 

STQOMİ  və QSS-li xəstələrdə uzaq dövr ölüm göstəriciləri 

STQMİ-dən daha yüksək olduğu üçün EKQ-də ST seqmentinin 

qalxması olmayan KKS-li xəstələrin diaqnozunun vaxtında qoyulub 

kardioreanimasiya  şöbələrinə göndərilməsi həyati  əhəmiyyət kəsb 

edir. 



İlk növbədə görüləcək tədbirlər:  

 



Ağrı, təngnəfəslik və həyəcanın aradan götürülməsi 

-

 



İntravenoz opioidlər (məsələn, 4-8 mq morfin) 2 mq-lıq əlavə 

dozalar, 5 dəqiqəlik intervalla verilə bilər. 

-

 

Əgər təngnəfəslik və ya ürək çatışmazlığı olarsa, oksigen   (2-



4 l/dəq) verilməlidir. 

-

 



Əgər opioidlər ağrının götürülməsinə kifayət etməzsə, vena 

daxilinə beta-blokatorların və ya nitratların yeridilməsi 

barədə düşünülməlidir. 

-

 



Xəstəyə 250 mq enterik örtüyü olmayan Aspirin 

çeynədilməlidir (A)

8

.  


-

 

Trankvilizatorlar təyin edilə bilər. 



 

İlkin dozada heparin vena daxilinə yeridildikdən sonra xəstə 



kardioloji reanimasiya şöbəsinə köçürülməlidir. 

 14

Perikardit 

Kəskin və xronik xəstəlikləri (vərəm, revmatizm, sepsis, 

kollagenozlar, xronik böyrək çatışmazlığı, pnevmoniya, kəskin allergik 

reaksiyalar, Mİ-nin ağırlaşması hallarında xəstəliyin 2-3-cü günü və ya 

Dressler sindromunun təzahürü kimi bir neçə həftə sonra) müşayiət edir. 

 



Ağrı zirvə vurğusu nahiyəsində, bəzən döş sümüyü arxasında, 

bütün prekordial nahiyədə lokalizasiya edir. Bəzən epiqastral, 

qabırğaaltı nahiyədə meydana çıxır 

 



Batıcı, kəskin, bəzən küt, sızıldayan xarakterlidir 

 



Döş qəfəsinin sağ yarısına yayılır, sağ çiyinə irradiasiya edir, sol  

qola, çiyinə, kürəyə irradiasiya səciyyəvi deyil 

 

Nəfəs alma, udma və arxası üstə uzanmaqla şiddəti artır, oturub 



önə əyilməklə azalır və ya itir  

 



Perikard tamponadasında ağrı zirvədə, bəzən retrosternal sahədə 

təzyiq hissi, küt ağrılar ya da sıxıcı xarakterdə olub, bəzən 

anginoz tutmanı xatırlada bilər 

 

Fizikal müayinə: 

 

xəstənin tənəffüsü səthidir 



 

vəziyyəti məcburidir (önə əyilmiş) 



 

təngnəfəslik, hərarətin yüksəlməsi 



 

auskultasiyada ürək tsiklinin müxtəlif fazalarında (sistola və ya 



diastolada) perikardın sürtünmə küyü eşidilir, bəzən ikili küy ola 

bilər. Küy lokaldır, pis ötürülür, dəyişkəndir, döş  qəfəsinə 

stetoskopla təzyiq etdikdə güclənir 

 

Laborator-instrumental müayinələr: 

 

EKQ zamanı kəskin dövrdə ST intervalının elevasiyası, T dişinin 



1-2 gün ərzində inversiyası Mİ-ni xatırladır. Lakin bu zaman ST 

seqmentinin elevasiyası yuxarı qabarmış, konkordant, 3-4 mm-ə 

qədər və əsasən standart aparmalarda olur, Q dişi olmur, T dişinin 

inversiyası 5 mm-ə qədər olur. Ekssudativ perikarditdə dişciklərin 

voltajının azalması, bəzən mənfi T dişləri müşahidə edilir. 

 



Döş qəfəsinin rentgenoloji müayinəsi zamanı ekssudativ perikarditdə 

ürək ölçülərinin böyüməsi, ürək konturlarında ürəyin pulsasiyasının 

itməsi, perikardın kirəcləşmə əlamətləri 

 



ExoKQ perikard boşluğunda mayenin olmasını aşkar edir 

 15

 



Laborator diaqnostikada leykositoz, EÇS artması 

Aortanın laylanan anevrizmi 

Klinik təzahürlərinin rəngarəngliyi diaqnostik səhvlərə səbəb ola 

bilər. Bu patologiya zamanı diaqnozun vaxtında qoyulmaması fatal 

nəticələrə  gətirib çıxara bilər. Anamnezdə arterial hipertoniya, 

Marfan sindromu, aorta qapağının anadangəlmə qüsurlarının (ikitaylı 

aypara qapaq) olması risk amillərinə aiddir. 

 

Ağrının xüsusiyyətləri: 

 



Döş sümüyünün arxasında, kürək nahiyəsində lokalizasiya edir 

 



Aortanın gedişi boyunca irradiasiya edir, bəzən boyuna, çənəyə, 

döş qəfəsinin hər iki tərəfinə yayıla bilər 

 

Qəfildən meydana çıxır, çox şiddətlidir, cırılma xarakterlidir  



 

Aşağı ətraflarda halsızlıq hissi ilə müşayiət olunur 



 

Fizikal müayinə: 

 



xəstənin ümumi vəziyyəti ağırdır,  

 



aşağı  və yuxarı  ətraflar və ya hər iki yuxarı  ətraflarda AT 

nəzərəçarpacaq dərəcədə  fərqlidir, bəzən təzyiqləri ölçmək 

mümkün olmur 

 



perkussiyada damar dəstəsinin genişlənməsi, auskultasiyada aorta 

üzərində və Botkin-Erb nöqtəsində kobud küy aşkar olunur 

 

hemoperikard və hemotoraksla müşayiət olunarsa, səciyyəvi 



əlamətlər aşkar olunur (məs, perkussiyada ürək kütlüyü 

sərhədlərinin genişlənməsi, ürək tonlarının karlaşması, yuxarı boş 

venanın sıxılması sindromu (sifətin sianozu, vidaci venaların 

şişməsi)). Bu halda simptomlar sürətlə inkişaf edir və həyat üçün 

xüsusi təhlükə törədir 

 

Laborator-instrumental müayinələr: 

 

Döş  qəfəsinin rentgenoloji müayinəsi  əksərən aorta kölgəliyinin 



genişlənməsini, kirəcləşmə sahələri varsa, kalsifikasiya olunmuş 

intimanın damarın xarici konturundan 1 sm-dən artıq aralanmasını, 

yan proyeksiyada iki mənfəzi aşkar etməyə imkan verir 

 



Transezofageal ExoKQ aortanın laylanmasının diaqnostikasında 

“qızıl standart” hesab olunur  



 16

 



KT, MRT 

 



Qanın ümumi analizi zamanı  kəskin meydana çıxan anemiya 

aşkar olunur 



İlk yardım:  

Sistolik AT endirilməlidir (100-120 mm Hg qədər), nifedipin, 

nitroqliserin, nitroprussid, beta-blokatorlar və analgetiklər təyin 

olunur.  

Qalxan aortanın laylanması  təxirəsalınmaz cərrahi  əməliyyat 

tələb edir. Trombolitiklər əks-göstərişdir. 

 

Miokardit 

Müxtəlif virus infeksiyaları, kollagenozlar, allergik vəziyyətlər, 

revmatizm,  şüalanma, bəzi dərman preparatlarının (sitostatiklər, 

fenotiazin törəmələri) qəbulunu və s. müşayiət edə bilər. Kəskin 

miokardit infeksion prosesin təzahürlərindən biri, və ya yeganə 

təzahürü ola bilər. 

 

Ağrının xüsusiyyətləri: 

 



Ağrı prekordial nahiyədə lokalizasiya edir 

 



Təzyiqedici, sızıldayıcı xarakterlidir 

 



Fiziki gərginliklə bilavasitə  əlaqəsi yoxdur və nitroqliserinlə 

deyil, qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlarla keçir 

 

Tez yorulma, aritmiya, taxikardiya ilə müşayiət olunur 



 

Fizikal müayinə: 

 



Obyektiv müayinənin nəticələri qeyri-spesifikdir (taxikardiya, 

perikardın sürtünmə küyü, ağır hallarda sağ  və sol mədəcik 

çatışmazlığı əlamətləri aşkar olunur – ödemlər, boyun venalarının 

şişməsi, “çapma ritmi” və s.) 

 

Laborator-instrumental müayinələr: 

 



EKQ-də ST elevasiyası, T inversiyası, keçiricilik pozulmaları, 

mədəcik aritmiyaları, bəzi hallarda EKQ normal ola bilər 

 

Rentgenoqrafiya zamanı  ağır hallarda ürək və damar kölgəliyi 



genişlənmişdir 

 



ExoKQ: sol mədəciyin dilatasiyası, yığılma funksiyasının pozulması, 

ağır hallarda dilatasion kardiomiopatiya əlamətləri 



 17

 



Ürəyin radioizotop müayinəsi (

111


İn ilə nişanlanmış antimiozin  

və 


99m

Tc pirofosfat ilə)  miokardit diaqnozunu hətta bir neçə ay 

sonra təsdiqləyir 

 



Laborator müayinələr: kəskin mərhələdə kardiospesifik 

fermentlərin aktivliyi yüksəlmişdir  

 

Qanın və digər bioloji mayelərin mikrobioloji müayinəsi 



Ağır gedişli miokarditlər zamanı (ürək çatışmazlığı  əlamətləri, 

ağır mədəcik artitmiyaları riski) təxirəsalınmaz hospitalizasiya 

göstərişdir. 

 

Ağ ciyər arteriyasının tromboemboliyası (AATE) 

Bu xəstələrin 80-90%-də AATE və  aşağı  ətrafların dərin 

venalarının trombozuna (DVT) meyllilik yaradan bir və ya bir neçə 

risk amilini (RA) aşkar etmək olur. RA aşkar olunması klinisistə 

diaqnozun qoyulmasında yardım edə bilər: xəstənin  

immobilizasiyası – yataq rejimi, ürək çatışmazlığı, çanaq 

orqanlarında, qarın boşluğu orqanlarında, aşağı  ətraflarda  cərrahi 

əməliyyat (bu zaman artıq çəki və yuxarı yaş riski artırır), aşağı ətraf 

sınıqları  və oynaqlarının iltihabı  xəstəlikləri, venaların varikoz 

genəlmələri, qarın boşluğu və kiçik çanaq orqanlarının bəd xassəli 

şişləri metastazlaşma dövründə, piylənmə, hamiləlik, erkən doğuşdan 

sonrakı dövr, əvvəllər obyektiv olaraq diaqnozu qoyulmuş DVT və 

ya keçirilmiş AATE, həmçinin kiçik risk amilləri (hava səyahətləri, 

hormonal kontrasepsiya), trombofiliyalar. 

Klinika xəstənin ilkin vəziyyəti və tromboemboliyanın həcmindən 

asılı olaraq müxtəlif ola bilər: massiv, xüsusən ağ ciyər kötüyü 

şaxələnməsi nahiyəsində baş verən tromboemboliyalar ağır, 

ildırımsürətli gedişə malikdir – tez bir zamanda şok, kəskin ağ ciyər-

ürək çatışmazlığı və ölümlə nəticələnir.  

Kəskin gedişdə  qəfildən döş sümüyü arxasında meydana çıxan 

“xəncər” ağrısı, kəskin təngnəfəslik, ölüm qorxusu, huşun itməsi, AT 

enməsi, sianoz (çuqun rəngi), boyun venalarının  şişməsi aşkar 

olunur. 


Kiçik və orta şaxələrin təkrar tromboemboliyalarında klinikada 

ağrı üstünlük təşkil edir: 

 18

 

döş sümüyünün arxasında, parasternal nahiyədə lokalizasiya 



edir, psevdokoronar xarakterli ola bilər 

 

kəskin meydana çıxır 



 

ağ ciyər infarktı  və plevranın zədələnməsi nəticəsində 

nəfəsalma aktı ilə əlaqədar olur 

 

təngnəfəslik, öskürək, qanhayxırma ilə müşayiət olunur 



 

Fizikal müayinə zamanı taxikardiya, taxipnoe, sianoz (bəzən kül 

rəngdə avazıma), AT-nin enməsi, kollaps 

 

Ağ ciyər arteriyası üzərində II tonun aksenti, sistolik küy 



 

Ağ ciyər infarktı inkişaf etdikdə ağ ciyərlər üzərində səs titrəməsi 



və bronxofoniya güclənmiş, perkutor səsin kütləşməsi, bronxial 

tənəffüs fonunda xırda kalibrli yaş  xırıltılar, infarkt nahiyəsində 

plevra zədələndikdə plevranın sürtünmə küyü 

 



Qara ciyərin böyüməsi 

 

Laborator-instrumental müayinələr: 

 

EKQ – standart aparmalarda Sl-Qııı, mənfi T sağ döş 



aparmalarında, III və  aVF aparmalarında, Hiss dəstəsinin sağ 

ayaqcığının blokadası  

 

ExoKQ ağ ciyər arteriyasında təzyiqin yüksəlməsini göstərir 



 

Arterial qanda PaO



2

 azalmış, Pa CO

2

 artmışdır 



 

Döş  qəfəsinin rentgenoqrafiyası: ağ ciyər infarktında subplevral 



yerləşmiş pazşəkilli kölgəlik aşkar olunur 

 



Aşağı ətraf damarlarının ultrasəs doppleroqrafiyası 

 



Qanda d-Dimerin (fibrinolizin laborator göstəricisi) səviyyəsinin 

təyini (onun normal göstəricisi DVT-ni inkar edir)  

 

Spiral kompüter tomoqrafiyası  mərkəzi və seqmentar trombları 



aşkar etməyə imkan verir . 

 



Ağ ciyərlərin ventilyasion-perfuzion ssintiqrafiyası yüksək 

informativliyə malikdir, ilk 24 saat ərzində aparılır 

 

İmpedans pletizmoqrafiya (doppleroqrafiya mümkün olmadıqda 



aparılır) 

 



“Qızıl standart” rentgenkontrast KT müayinə üsulları 

(fleboqrafiya, angiopulmonoqrafiya) 

 

Ağ ciyər emboliyasının diaqnostikasında sadələşdirilmiş  Wells 



şkalası istifadə olunur ki, bu da  xəstələrdə aşağı, orta və ya yüksək 

 19

AATE ehtimalının  müəyyənləşdirilməsində etibarlı üsul hesab 

olunur (A)

6

 (Cədvəl 1). 

 

Cədvəl 1. Ağ ciyər emboliyasının klinik diaqnostikasında         

WELLS modeli 

Klinik əlamətlər* Ballar 

DVT klinik simptomları  və  əlamətləri (aşağı  ətraflarda 

obyektiv təyin edilmiş  şişkinlik və ya dərin venaların 

palpasiyası zamanı ağrı) 

 

3.0 


AATE ehtimalı alternativ diaqnozdan daha çoxdur 

3.0 


ÜVS  dəqiqədə  100 vurğudan artıqdır 1.5 

İmmobilizasiya (yəni 3 ardıcıl gün ərzində yataq rejimi) 

və ya son 4 həftə ərzində cərrahiyyə əməliyyatı 

1.5 


Əvvəllər obyektiv olaraq diaqnozu qoyulmuş DVT və ya  

AATE 


1.5 

Qanhayxırma  

1.0 

Maliqnizasiya (xərçəngin cari, son 6 ayda və ya palliativ 



müalicəsi) 

1.0 


Balların cəmi 

     AATE riski 

AATE 

ehtimalı (%) 

       <2 bal 

           Aşağı 

          1-28 

        2-6 bal 

           Mötədil 

        28 - 40 

        >6 bal 

           Yüksək 

        38 - 91 



*əlamətlər klinik əhəmiyyətinə əsasən sadalanır     

 


 20

Ağ ciyər və plevra xəstəlikləri  

Quru plevrit 

Plevra vərəqələrinin iltihabı bir sıra xəstəliklərin (ağ ciyər 

vərəmi, pnevmoniya, ağ ciyər infarktı, kollagenozlar, revmatizm, 

uremiya, qanyaradıcı orqanların xəstəlikləri) səbəbi (ağırlaşması) 

kimi meydana çıxır. Bu zaman:  

 

ağrı bəzən çox intensiv olur 



 

döş qəfəsinin bir tərəfində lokalizasiya edir  

 

nəfəsalma, öskürmə, sağlam tərəfə əyilmə zamanı baş verir 



 

quru öskürəklə, subfebril bədən hərarəti, gecə  tərləmələri, 

üşütmə, zəifliklə müşayiət olunur. 

 

Diaqnostika: 

 

Güclü ağrılar xəstəni məcburi (zədələnmiş nahiyədə  hərəkətsiz 



uzanmış) vəziyyət almağa vadar edir. 

 



Döş  qəfəsinin uyğun tərəfində  tənəffüs ekskursiyası azalmış, 

tənəffüs tezləşmiş və səthidir. 

 

Perkutor səs dəyişməmiş, auskultasiyada zəifləmiş tənəffüs, plevranın 



sürtünmə küyü (stetoskopla qabırğaarası nahiyəyə  təzyiq etdikdə 

güclənir). Plevranın sürtünmə küyü palpasiya zamanı hiss olunur.  

 

Pnevmotoraks (PT) 

Plevra boşluğuna visseral plevradakı defektdən havanın keçməsi   

zamanı baş verə bilər. Gənc (20-40 yaşda) siqaretçəkən şəxslərdə və ağ 

ciyərlərin xronik obstruktiv xəstəlikləri olan pasiyentlərdə döş qəfəsində 

kəskin ağrı  və  təngnəfəslik meydana çıxdıqda PT-dən  şübhələnmək 

lazımdır. Birincili spontan (20-40 yaşda, arıq və hündür kişilərdə), 

ikincili (ağ ciyər xəstəlikləri: ağ ciyər vərəmi, absesi, sisti, stafilokokk 

destruksiyası  fonunda meydana çıxan), travmatik, gərgin (hava bir 

istiqamətdə yalnız plevra boşluğuna daxil olur) PT ayırd olunur.  

 

Xəstəlik adətən 



 

qəflətən, surətlə inkişaf edir; 

 

əksər hallarda fiziki gərginlik, öskürək, kəskin nəfəsalma 



fonunda “xəncər” ağrısı, təngnəfəslik, öskürək meydana çıxır; 

 

zədələnmiş nahiyədə çiyinə irradiasiya edir; 



 21

 

simptomlar nəfəsalma və fiziki gərginlik zamanı artır; 



 

qorxu hissi, soyuq tərlə müşayiət olunur. 



Fizikal müayinə: 

 



gərgin PT-də sianoz, taxikardiya, arterial hipotenziya 

 



dərialtı emfizema, travma əlamətləri (hematoma, sınmış 

qabırğanın krepitasiyası) 

 

döş  qəfəsinin asimmetriyası, zədələnmiş  tərəfin tənəffüsdə geri 



qalması 

 



perkutor olaraq zədələnmiş nahiyədə timpanik səs 

 



auskultasiyada tənəffüsün zəifləməsi 

Rentgenoqrafiyada xarakter dəyişikliklər aşkar olunur. 

İlk yardım: 

Gərgin pnevmotoraks təxirəsalınmaz müalicə  tələb edir. 

Çətinləşmiş  tənəffüs olduqda istənilən iynə ilə (venanın punksiyası 

üçün kanyula) torakosentez aparıla bilər.  



 

Pnevmoniya 

Kəskin polietioloji xəstəlikdir,  əksərən soyuqdəymədən sonra 

kəskin şəkildə başlayır. 

 

Ağrı  zədələnmiş  ağ ciyər tərəfdə lokalizasiya edir, tənəffüs 



aktı ilə əlaqədardır 

 

Üşütmə, yüksək hərarət, öskürəklə müşayiət edilir 



Fizikal müayinə: 

 



Zədələnmiş ağ ciyərin tənəffüsdə geri qalması 

 



Zədələnmə üzərində  səs titrəməsinin artması, perkutor səsin 

kütləşməsi, auskultasiyada bronxial tənəffüs fonunda krepitasiya, 

kiçik qovuqcuqlu yaş xırıltılar 

Laborator-instrumental müayinələr: 

 



İltihabi proses üçün səciyyəvi laborator göstəricilər (neytrofil 

leykositoz, EÇS və C-reaktiv zülalın artması); 

 

Rentgenoloji müayinədə iltihabı infiltrat əlamətləri 



 

 


 22

Qeyd edilməlidir ki, qızdırma, perkussiyada kütləşmənin 

tapılması pnevmoniyanın olması haqda fikir yürütməyə imkan 

verirsə  də, bunların olmaması diaqnozu inkar etmir. Ağ ciyərlərin 

xronik obstruktiv xəstəliyi və xronik bronxitin ən azı 4 kəskinləşməsi 

olan xəstələrdə döş qəfəsində ağrının bronxitin təkrari kəskinləşməsi 

və ya pnevmoniya ilə əlaqədar olması ehtimalının daha çox olmasına 

baxmayaraq, həmin xəstələrdə həmçinin ÜİX riski yüksək ola bilər.  

İri miqyaslı  tədqiqatın nəticələrinə  əsasən hazırlanmış  Diehr 

diaqnostik qaydasına görə (1984) yeddi klinik tapıntı pnevmoniyanı 

ehtimal etməyə imkan verir (A)

7

 (Cədvəl 2). 



 

Cədvəl 2. Kəskin öskürəyi olan yaşlı insanlarda     

pnevmoniyanın diaqnostikası üçün Diehr  qaydası 

Əlamətlər Ballar 

Rinorreya -2 

Boğaz ağrısı -1 

Mialgiya 1 

Gecə tərləmələri 1 

Tənəffüs tezliyi 1 dəqiqədə      

25-dən artıqdır 

Bədən hərarəti 37,8



0

C-dən 


çoxdur 



Balların cəmi Pnevmoniya 



ehtimalı (%) 

-3 


-2 

-1 




≥4 


0.0 

0,7 


1,6 

2,2 


8,8 

10,3 


25,0 

29,4 


 

 23

Pnevmomediastenum 

Divararalığında havanın toplanması, burada yerləşən hər hansı 

havalı orqanın cırılması nəticəsində meydana çıxır: Valsava sınağı və 

normal tənəffüsün digər pozulmaları (qışqırma, funksional ağ ciyər 

sınaqları, doğuş, qusma, defekasiya, nəfəs alətlərində ifa etmək), 

tənəffüs yollarının obstruksiyası (bronxial astma, ağ ciyərlərin xronik 

obstruktiv xəstəliyi, şişlər), dekompressiya (uçuşlar və s.), döş qəfəsi 

daxili təzyiqin xarici amillərin təsiri ilə yüksəlməsi (ağ ciyərlərin 

süni ventilyasiyası, oksigenoterapiya, avtomobil travmaları), qida 

borusunun zədələnməsi (məs, fibroezafaqoqastroduodenoskopiyanın 

ağırlaşması kimi). 

 

Ağrının xüsusiyyətləri: 

 

Döş sümüyü arxasında dözülməz ağrılar 



 

Tənəffüs aktı  və  bədənin vəziyyətinin dəyişməsi ilə 

əlaqədardır 

 

Kürəyə, çiyinə, qola irradiasiya edir 



 

Disfagiya, səsin dəyişməsi (nazal, “tın-tın” səs)  

 

Təngnəfəsliklə müşayiət olunur 



 

Fizikal müayinə: 

 



Döş  qəfəsinin yuxarı yarısında və boyunda dərialtı krepitasiya 

(dərialtı emfizema) 

 

Ürək nahiyəsində auskultasiyada ürəkdöyünmə ilə üst-üstə düşən 



xışıltı (Hamman simptomu) 

 



Hərarətin yüksəlməsi 

 

Rentgenoloji müayinədə yan proyeksiyada pnevmomediastenum. 

 

 

İlk yardım: 



 Səbəb aradan qaldırılmalıdır. Dərialtı toxumaya keçmiş qazın bir 

neçə gün ərzində rezorbsiyası baş verir. ASV zamanı meydana 

çıxmış pnevmomediastenum nəticəsində  gərgin PT əmələ  gələ bilər 

ki, bu da təxirəsalınmaz yardım tələb edir. 

 


 24

Mədə-bağırsaq xəstəlikləri 

Mədə-bağırsaq xəstəlikləri bəzən döş  qəfəsində  ağrıya səbəb ola 

bilər. Lakin anamnez toplanması  və fizikal müayinə ciddi 

qastrointestinal xəstəliklərin inkar və ya təsdiq edilməsi üçün qeyri-

dəqiq üsullardır, buna görə  də  ağrıya səbəb ola biləcək həyat üçün 

təhlükəli ÜD və ağ ciyər xəstəlikləri inkar olunmalıdır. 



Mədə və on iki barmaq bağırsağın xora xəstəliyi 

Əksərən anamnezində sinir-psixi gərginlik, tütünçəkmə, qeyri-

müntəzəm və qeyri-rasional qidalanma, alkoqol və tünd qəhvə qəbulu, 

irsi meyllilik olan nisbətən cavan yaşlı kişilərdə təsadüf olunur. Sorğu 

zamanı yanaşı gedən xəstəliklər, müxtəlif dərman preparatlarının 

(asetilsalisil turşusu, qlükokortikoid və s.) uzun müddət qəbulu faktı da 

nəzərə alınmalıdır. Xəstəliyin inkişafında və residivləşən gedişində 

Helicobacter pylori infeksiyasının da rolu isbat olunmuşdur. 

 

Xora xəstəliyinin klinikasında ağrı əsas simptomdur. 



 

Ritmikdir, qida qəbulu ilə  əlaqədardır (erkən, gecikmiş, 

acqarına və gecə ağrıları) 

 

Lokalizasiyası mədənin kardial şöbəsinin xorasında atipik olub, 



döş sümüyünün arxasında və ya ondan solda, kiçik əyriliyin 

xorasında – epiqastral nahiyədə, pilorik və duodenal xoralarda – 

epiqastaral nahiyədə orta xətdən sağda, postbulbar xoralarda – 

sağ kürəkaltı və kürəkarası nahiyədə 

 

Periodikdir (dövri xarakter daşıyır) – kəskinləşmə (bir neçə 



gündən 6-8 həftəyə qədər) və remissiya dövrləri (bir neçə aydan 

bir neçə ilə qədər) növbələşir: 

 

sutka ərzində dövrilik – ağrı günün ikinci yarısında güclənir,  



 

fəsli dövrilik – mövsümi xarakter daşıyır, payız-qış aylarında 

kəskinləşir 

 

Xarakteri və intensivliyi – küt, sızıldayan, yandırıcı, kəsici, sancı 



tutmaları şəklində, bəzən çox intensiv 

 

Ağrı sindromu ilə yanaşı qıcqırma, gəyirmə, ürəkbulanma, turş 



möhtəviyyatla qusma, iştahanın artması, bəzən azalması, 

sitofobiya, qəbizlik müşahidə edilir 

 


 25

Xora xəstəliyi bəzən atipik gedişə malik olub, ağırlaşmaların 

meydana çıxması ilə  təzahür edə bilər. Təcili diaqnostika və tibbi 

müdaxilə tələb edən ağırlaşma xoranın perforasiyasıdır. Bu zaman ağrı 

çox intensiv (“xəncər” ağrısı) olub, qusma, bəzən kollapsla müşayiət 

oluna bilər.  



Fizikal müayinə:  

 



Xəstənin məcburi vəziyyəti – önə  əyilmiş, böyrü üstə uzanmış,  

əlləri ilə epiqastral nahiyəni sıxır 

 

Palpasiyada epiqastral nahiyədə lokal ağrı, mötədil gərginlik 



aşkar olunur 

 



Perforasiya zamanı qarnın ön divarı  əzələlərinin kəskin gərginliyi 

(“taxtavari” qarın), peritonun qıcıqlanma simptomunun meydana 

çıxması, qara ciyər kütlüyünün itməsi təyin olunur 

Laborator-instrumental müayinə: 

 



Nəcisdə gizli qanın aşkar olunması 

 



Mədənin yuxarı  şöbələrinin xoraları zamanı  rentgenoloji üsul 

həmişə informativ olmur. Endoskopiya bu zaman daha informativ 

müayinə üsulu hesab olunur. 

İlk yardım:  

Mədə xorasının perforasiyasında xəstə  dərhal cərrahi klinikaya 

çatdırılmalıdır.  

Kəskin xolesistit 

Kalkulyoz və qeyri-kalkulyoz xolesistitlər  əksərən qadınlar 

arasında rast gəlinir, yaş artdıqca rast gəlmə tezliyi də artır. Bədən 

kütləsinin artması, yanaşı gedən xəstəliklər (ŞD, mədə xorası, 

dislipidemiya) meyllilik yaradan amillərdir. 

Ağrının xüsusiyyətləri: 

 

Qarın nahiyəsində  kəskin ağrılar  əksərən sağ qabırğaaltı 



nahiyədə lokalizasiya edir. Ağrılar  bəzən döş sümüyünün 

arxası və ya döş qəfəsinin sol yarısına irradiasiya edə bilər.  

 

Qida qəbulundan sonra (yağlı, qızarmış qida, alkoqol qəbulu) 



meydana gəlir 

 

Antasidlərin təsirindən keçmir, analgetiklər, spazmolitiklər  



effektivdir 

 26

 

Ödlə (rahatlıq gətirməyən) qusma, hərarətin yüksəlməsi, 



bəzən sarılıqla müşayiət olunur  

Fizikal müayinə: 

 



Ker, Ortner, Merfi, Müssi simptomları müsbətdir 

Laborator-instrumental müayinə: 

 



Neytrofil leykositoz, EÇS artması  

 



Qanda QF, QQT, aminotransferazaların, ümumi bilirubinin 

səviyyəsinin yüksəlməsi 

 

USM diaqnozun müəyyənləşdirilməsində əhəmiyyətli rol oynayır 



 

Remissiya dövründə  əks-göstərişlər olmadıqda duodenal 



zondlama  və öd fraksiyalarının müayinəsi. 

Kəskin pankreatit 

Pankreasın quyruq hissəsinin zədələnməsi zamanı  ağrı döş 

qəfəsinin sol yarısına irradiasiya edə bilər.  

Ağrının aşağıdakı xüsusiyyətləri vardır: 

 

müxtəlif intensivlikli, kəskin, tutmaşəkilli, bəzən getdikcə artan  



 

sol qabırğaaltı nahiyədə lokalizasiya edir  

 

sol qola, çiyinə, kürəyə irradiasiya edir, kəmərləyici ola bilər  



 

çoxlu miqdarda, yağlı, qızardılmış,  ədviyyatlı qida, alkoqol 

qəbulu ilə əlaqədardır (40-60 dəq sonra baş verir; saatlarla, hətta 

günlərlə davam edir)  

 

önə doğru əyildikdə azalır 



 

gəyirmə, qıcqırma, ürəkbulanma, meteorizm, epiqastral nahiyədə 

ağırlıq hissi, təkrari qusma, xronik gedişdə horrayabənzər, yağ 

parıltılı nəcis ifrazı ilə müşayiət olunur.  

 

anamnezdə öd yolları  xəstəlikləri, alkoqol, bəzi dərman 



preparatlarının uzun müddət qəbulu 

Fizikal müayinə: 

 



Hərarətin yüksəlməsi (37-38

0

C) 



 

Palpasiyada orqanın proyeksiyası nahiyəsində  ağrı, müsbət 



frenikus-simptom 

 27

Laborator-instrumental müayinələr: 

 



Serum amilazası və lipazasının səviyyəsinin dəyişməsi 

 



Transabdominal USM-də  və kontrast KT zamanı  xəstəliyin 

gedişindən asılı olaraq səciyyəvi dəyişikliklər aşkar olunur. 



İlk yardım: 

Ağır gedişli kəskin pankreatit zamanı  xəstə  təcili intensiv terapiya 

şöbəsinə köçürülməlidir. Ağrıkəsici kimi narkotik vasitələrdən istifadə 

olunur. 


Qida borusu xəstəlikləri 

Qida borusu xəstəlikləri ilə  əlaqədar meydana çıxan ağrı 

sindromunun xüsusiyyətləri: 

 

Döş sümüyünün arxasında, qida borusunun gedişi boyunca, 



bəzən tutmaşəkilli  

 

Daimi, müxtəlif intensivlikli yanğı, dolma və ya təzyiq hissi 



(axalaziya zamanı), bəzən isə çox intensiv (“xəncər “ağrısı) 

olur (bu, diafraqma dəliyi yırtığının boğulması əlamətidir) 

 

Boyuna, bəzən çənəyə, kürək nahiyəsinə irradiasiya edir 



 

Reflüks-ezofagitdə antasidlərin qəbulundan keçir, ezofaqospazm 

zamanı nitroqliserin effektiv ola bilər  

 

Odinofagiya (kəskin ezofagitdə – əksərən soyuq, isti qidalar, 



xronik ezofagitdə – kobud, bərk qidalar) 

 

Qida qəbulu ilə  əlaqəli (ezofageal spazmda, axalaziyada), 



uzandıqda, önə əyildikdə meydana çıxır (reflüks-ezofagitdə), 

disfagiya, qıcqırma, turş möhtəviyyatla gəyirmə, qida borusu 

qusması, requrgitasiya ilə müşayiət olunur  

 

Laborator-instrumental müayinə: 

 

Rentgenoloji müayinə: qida borusunun hərəki funksiyasının 



pozulması, konturlarının nahamar olması, eroziyalar nahiyəsində 

barium depolarının aşkar olunması, axalaziya zamanı barium 

horrasının qida borusunda uzun müddət ləngiməsi, distal  şöbədə 

iyəbənzər daralma 

 

Ambulator pH-monitorlama, rentgenoloji müayinə, 



fibroezofaqoskopiya, bazal manometriya, təxribat sınaqları 

(Bernstein sınağı, xolinesteraza inhibitoru edrofonium ilə) 



 28

 



Fiziki gərginlik sınaqlarının mənfi olması diaqnostik əhəmiyyət 

kəsb edir. 



 

İlk yardım: 

Qida borusunun spontan cırılması zamanı  xəstə  təcili cərrahi 

klinikaya çatdırılmalıdır.  

 

Döş qəfəsi xəstəlikləri 

Döş  qəfəsində meydana çıxan döş  qəfəsinin bilavasitə 

zədələnməsi ilə  əlaqədar ağrıların səbəbini vertebrogen (onurğanın 

döş  şöbəsinin distrofik zədələnmələri – spondilyoz, osteoxondroz; 

döş şöbəsi disklərinin yırtıqları) və qeyri-vertebrogen (mielit, Herpes 

Zoster, miofassial ağrı sindromu) olmaqla iki qrupa bölmək  olar. 

 

Vertebrogen ağrılar 

Osteoxondroz, gənclik kifozu, hormonal spondilopatiya, vərəm 

spondiliti, qabırğa oynaqlarının artriti və artrozu, distrofik 

dəyişikliklər (spondilyoz), döş  şöbəsi disklərinin yırtıqları  əksərən 

xroniki gedişə malik olur. Bəzən travmalardan sonra kəskin və 

yarımkəskin gedişli ola bilər.  

 

Ağrı bu zaman kürək və döş nahiyəsində lokalizasiya olunur  



 

Hərəkətlər zamanı onurğa sütununda meydana çıxır 

 

Döş  şöbəsi disklərinin orta lokalizasiyalı  yırtıqları zamanı 



kəskin aşağı paraplegiya meydana çıxa bilər 

 

Yan yırtıqlarda sinir kötüklərinin sıxılması ilə əlaqədar olaraq 



döş  qəfəsində meydana çıxan ağrı stenokardiya, plevral 

ağrıları imitasiya edə bilər 

 

Kompression-işemik mielo- və radikulopatiyalardan başqa 



əksərən qabırğaarası nevropatiyalar da meydana çıxır (spinal 

pozulmalarla müşayiət olunmur) 

 

Diaqnostika 

 



Döş qəfəsinin yırtıqları zamanı R-qrafiya ya norma daxilindədir, 

ya da degenerativ dəyişikliklər aşkar olunur 

 

KT və MRT daha informativ üsuldur (diskin yırtığı  və onurğa 



kanalının stenozu aşkar olunur) 

 29

Qeyri-vertebrogen ağrılar 

Mielit onurğa beyninin iltihabı  xəstəliyi olub  kəskin başlayır, 

ağrı beldə lokalizasiya edir, ifliclər və hissiyyatın itməsi inkişaf edir. 

Diaqnostikasında informativ üsul kimi MRT istifadə olunur. 



Herpes Zoster (kəmərləyici dəmrov)  

İstənilən yaşda rast gəlinə bilər, lakin yaş artdıqca meydana 

çıxma ehtimalı artır. Xəstəliyin aşkar klinik təzahürlərinin  əmələ 

gəlməsindən bir neçə gün əvvəl hərarətin yüksəlməsi,  zəiflik və 

əzginlik hissi, başağrıları, limfa düyünlərinin böyüməsi  (gələcəkdə 

səpgi  əmələ  gələcək tərəfdə) meydana çıxır. Sonralar dərinin 

müəyyən hissəsində lokal hiperesteziya, yanğı, qaşınma hissi, 

paresteziya aşkar olunur.  EKQ-də spesifik dəyişikliklər yoxdur. 3-14 

gün ərzində səpgilər meydana çıxa bilər.  

Əzələ xəstəlikləri 

Döş  qəfəsi və yuxarı  ətraf qurşağı  əzələlərində  ağrının səbəbi 

travmalar, fiziki gərginlik, trixinellyoz və s. ola bilər. 

Miofassial ağrı sindromu  əzələlərin birincili zədələnməsi ilə 

əlaqədar meydana çıxır. 

 

Ağrının lokalizasiya nahiyəsinin palpasiyası zamanı ağrılı və  



spazma uğramış əzələ bərkimələri  

 

Ağrı irradiasiya edir 



 

Trigger nöqtələrinin (bərkimə nöqtələri) palpasiyası zamanı 

kəskin ağrı meydana çıxır və irradiasiya nahiyələrində  əks 

olunur 


 

Bir neçə əzələ eyni zamanda zədələnə bilər 

 

Fiziki gərginlik, qeyri-fizioloji poza, soyuqlama, psixi amillər 



(emosional stress) əzələ spazmına səbəb ola bilər. 

 

Qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar az effektlidir, ağrılı 



nöqtələrə steroid ağrıkəsicilərin yeridilməsi effektiv olur 

Ön pilləli əzələ sindromu 

Sol qolun sinir-damar dəstəsinin ön və orta pilləli  əzələ  və  əlavə 

boyun qabırğası  və ya I qabırğa arasında sıxılması zamanı meydana 

çıxır. 


 30

 

ağrı boyun, bazu oynağı nahiyəsində, döş  qəfəsinin ön 



divarında lokalizasiya olunur, 

 

saidin ulnar səthinə irradiasiya edir  



 

küt, sızıldayan xarakterlidir 

 

fiziki gərginlik zamanı artır  



 

bir neçə dəqiqədən bir neçə saata qədər davam edir 

 

ağrının lokalizasiya və irradiasiya nahiyəsində hissiyyatın 



azalması, parasteziyalar, IV, V barmaqlarda əzələ gücünün 

azalması müşahidə edilir  

 

ağrı 


bəzən başgicəllənmə, qısamüddətli bayılmalar, 

ürəkdöyünmə hissi ilə müşayiət olunur 

 

Sümük-oynaq xəstəlikləri 

Titse sindromu  

 

döş sümüyü-qabırğa birləşməsində (II-IV qabırğa qığırdaqları 



nahiyəsində) lokalizasiya  

 

qola və çiyinə irradiasiya edən ağrılar  



 

fiziki gərginlik, döş  qəfəsində  hərəkətlər, asqırma, öskürmə, 

nəfəsalma zamanı artır  

 

döş sümüyünün kənarında kəskin ağrılı  şişkinlik (qabırğa 



qığırdağının ödemi və hipertrofiyası) qeyd olunur 

 

qeyri-steroid iltihab əleyhinə preparatlar, fizioterapiya, blokada 



ağrının azalmasına, keçməsinə səbəb olur 

Rentgenoloji müayinədə osteoporoz ocaqları aşkar olunur. 

Manubriosternal sindrom  

 

Döş sümüyünün yuxarı hissəsində  kəskin ağrı ilə xarakterizə 



olunur  

 

Fiziki hərəkət, bədənin vəziyyətini dəyişdikdə, öskürmə, 



asqırma zamanı ağrının artması səciyyəvidir 

 

Həmin nahiyədə şişkinləşmə, palpator ağrı 



 

Əksərən revmatoid artritdə rast gəlinir 



 31

Psixoemosional pozulmalar 

Panik pozulmaların diaqnostikasında yüksək həssaslığa malik 2 

sadə sualdan istifadə olunur

5

:  


1.

 

Son 6 ay ərzində sizdə nə vaxtsa qəfildən qorxu, həyəcan və 



ya güclü narahatlıq hissi ilə müşayiət olunan tutmalar 

olubmu? 


2.

 

Son 6 ay ərzində sizdə  nə zamansa heç bir səbəb olmadan 



qəfildən ürəkdöyünmə, zəiflik və ya  nəfəsalmanın 

çətinləşməsi kimi tutmalar olubmu? 

Əgər sualların hər hansı birinə müsbət cavab verilmişsə, bu, 

panik pozuntuların olmasını göstərir. Lakin nə bu suallar, nə  də ki, 

klinik təəssürat həyəcanla bağlı ürəkdən kənar döş  qəfəsi ağrıları 

diaqnozunun müəyyənləşdirilməsi üçün  kifayət qədər spesifik deyil 

və müsbət cavab ÜD xəstəliklərinin risk amilləri olan xəstələrdə 

gələcəkdə kardioloji müayinələrin aparılmasına mane olmamalıdır. 

Ümumiyyətlə, psixo-emosional pozulmalar zamanı 

(depressiyalar, psixopatiyalar) döş qəfəsində meydana çıxan ağrıların 

aşağıdakı xüsusiyyətləri vardır: 

 

çox qısa sancıcı xarakterli və ya uzunmüddətli ağırlıq hissi 



(depressiya zamanı) 

 

bir qayda olaraq ürəyin zirvəsində lokalizasiya edir 



 

emosional gərginlik və yorulma ilə əlaqəlidir, fiziki  

gərginliklə əlaqəsi olmur 

 

nevroloji əlamətlərlə müşayiət olunmur 



 

EKQ norma daxilindədir 

 

psixoterapiya aparılması və stress amilinin aradan 



qaldırılması effektli olur 

Hiperventilyasion sindrom 

Bu vegetativ pozulma əsasən gənc yaşlı şəxslərdə təsadüf olunur. 

Əsas simptom qəflətən meydana gələn təngnəfəslik, hava 

çatışmazlığı hissidir. Tərləmə, dərinin avazıması,  ətraflarda titrəmə, 

keyimə, başgicəllənmə ilə müşayiət olunur. Qanın qaz tərkibinin 

öyrənilməsi zamanı PaCO

2

 azalması, PaO



artması  və ya normada 

olması aşkar olunur. 


 32

Praktik fəaliyyət üçün əsas tövsiyələr

5

Klinik tövsiyələr Sübut 



səviyyəsi 

Ağrının tipik, atipik anginal, qeyri-anginal 

olmasının müəyyənləşdirilməsi xəstələrin 

kardial riskinin təyin olunmasına yardım edir 





Wells şkalasına görə balların cəmi 2-dən aşağı 

və normal d-Dimer sınağı AATE-ni inkar 

etməlidir 

Qeyri-normal d-Dimer sınağı və Wells 

şkalasına görə orta və yüksək riski olan 

xəstələrdə spiral KT və aşağı ətraf venalarının 

USM-i AATE-ni təsdiq və ya inkar etmək üçün 

istifadə olunmalıdır 





Diehr diaqnostik qaydası pnevmoniya 

ehtimalını qabaqcadan söyləmək üçün tövsiyə 

olunur 

Panik pozulmaların aşkar olunması üçün 

xəstələrin  2 sualdan ibarət sorğu vasitəsilə 

skrininqi aparılmalıdır 



Döş qəfəsində ağrısı olan xəstələrin EKQ-də 

ST elevasiyası, Q dişcikləri, keçiricilik 

pozulmaları qiymətləndirilməlidir. Nəticələr 

əvvəlki qeydlərlə müqayisə olunmalıdır. 

Döş qəfəsində ağrısı olan və ilkin olaraq  mənfi 

kardioloji qiymətləndirilmiş xəstələrə risk 

dərəcələrindən asılı olaraq əlavə stress EKQ, 

perfuzion skanerləşmə və ya angioqrafiya 

müayinələri aparılmalıdır. 



Serum troponin səviyyəsinin öyrənilməsi Mİ 

diaqnostikasına yardımçı üsul kimi tövsiyə 

olunur, həmçinin 30 gün ərzində ölüm və Mİ-

nin residivləşmə ehtimalını proqnozlaşdırmağa 

imkan verir. 





 33

Ədəbiyyat: 

1.

 



ESC Guidelines for the Management  of  Stable  Angina Pectoris 

Executive Summary (European Heart Journal 2006; 27(11): 

1341-1381), and Full Text (www.escardio.org). 

2.

 



ESC Guidelines for the Management of Acute Myocardial 

Infarction in Patients with ST-segment Elevation (European 

Heart Journal 2003; 24: 28-66). 

3.

 



ESC Guidelines on the Diagnosis and Treatment of Non-ST 

Segment Elevation Acute Coronary Syndromes (European Heart 

Journal 2007; 28 (13): 1598-1660). 

4.

 



Gersh BJ, Braunwald E, Bonow RO. Chronic Coronary Heart 

Disease.  İn Braunwald E, 6

th

 ed. Heart Disease: A Textbook of 



Cardiovascular Medicine. Philadelphia, Pa: WB Saunders Co 

Ltd; 2002:1272-1353. 

5.

 

William E. Cayley, JR. Diagnosing the Cause of Chest Pain. Am 



Fam Physician 2005;72:2012-21.www.aafp.org/afp   

6.

 



Tamariz LJ, Eng J, Segal JB, Krishnan JA, Bolger DT, Streiff 

MD, et al. Usefulness of clinical prediction rules for the 

diagnosis of venous thromboembolism: a systematic review. Am 

J Med 2004;117:676-84 

7.

 



Diehr P, Wood RW, Bushyhead J, Krueger L, Wolcott B, 

Tompkins RK. Prediction of pneumonia in outpatients with acute 

cough – a statistical approach. J Chronic Dis 1984;37:220 

8.

 

Клинические  рекомендации  для  практикующих  врачей, 



основанные  на  доказательной  медицине.  Издательский  дом 

«Геотар-мед» 2002. 

9.

 

L. Erhardt (Chairman), J. Herlitz (Secretary), L. Bossaert, M. 



Halinen, M. Keltai, R. Koster, C. Marcassa, T. Quinn and H. van 

Weert. Task force on the management of chest pain. European 

Heart Journal (2002) 23, 1153-1176 doi:10.1053/euhj.2002.3194,  

 

available online at http://www.idealibrary.com 



 

 

 



ƏLAVƏ №1 

 

XƏSTƏNİN APARILMA ALQORİTMİ 

 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



 

 

 



34

 


ƏLAVƏ №2 

 

DÖŞ QƏFƏSİNDƏ AĞRININ DİFFERENSİAL DİAQNOSTİKASI 

 

35



 

 

 

36



Document Outline

  • ChestPainoblojka.pdf
  • Chest Pain A5 for web.doc



Поделитесь с Вашими друзьями:


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə