1. İqtisadi vəziyyətin proqnozlaşdırılması, iqtisadi siyasətin işlənməsi və monitorinqi üçün statistikadan istifadə etməklə iqtisadi modellərin hazırlanması və təkmilləşdirilməsi Giriş


Başdan-başa və seçmə statistik müayinə



Yüklə 2.59 Mb.
səhifə9/23
tarix05.05.2017
ölçüsü2.59 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   23

3.8. Başdan-başa və seçmə statistik müayinə

məlumatlarının uyğunlaşdırılması metodunun

təkmilləşdirilməsi
Ölkənin sosial-iqtisadi inkişafının makro, mezo və regional səviyyədə tədqiqi və təhlili (informasiyanın generasiyasi) statistikanın əsas vəzifələrindən hesab edilir. Lakin müasir şəraitdə tədqiqat obyektlərinin sayı və onlar arasında qarşılıqlı əlaqələr xeyli artdığı üçün bütün obyektlərin tam öyrənilməsi tədqiqatçıların imkanlarından kənarda qalır, müşahidə məlumatlarının (başdan-başa və seçmə) uyğunlaşdırılması üçün ehtiyac yaranır.

Analitik statistikanın (riyazi statistika, ekonometriya) inkişafı tətqiqat obyektlərinin sayının azaldılması və nəticələrin ümumi məcmuya şamil edilməsinə (deduksiya və induksiya) imkan verir. Lakin tədqiqat obyektinin reprezentativ seçimi ekonometrik təhlilin aparılmasını tələb edir ki, bu da statistikanın inkişafında yeni mərhələnin əmələ gəlməsini şərtləndirir. Müasir informasiya texnologiyaları vasitəsilə və ekonometrik üsulların köməyi ilə başdan-başa müşahidə məlumatları təhlil edilir, qruplaşdırılır və seçmə şəbəkəsi yaradılır. Seçilmiş vahidlərin məlumatları isə baş məcmuya şamil edilir. Bu zaman orta amil, tənasüb üsulundan və reqressiya tənliklərindən istifadə edilir.

Məlum olduğu kimi, statistik müşahidələrin klassik forması başdan-başa müşahidələr hesab olunur. Bu müşahidələrin məlumatları əsasında registr yaradılır. Registr tədqiqat obyektini ifadə edən göstəricilər sistemidir. Seçmə səbəkəsi registrin məlumatları əsasında formalaşır.
3.9. Başdan-başa statistik müayinə məlumatlarının

əsasında seçmə aparılması
Başdan-başa statistik müayinə (siyahıyaalma) məlumatlarına əsasən statistik registrlər tərtib edilir. Həmin registrlərin tərtibi zamanı seçmə əlaməti əsas rol oynayır. Məsələn, kənd təsərrüfatının siyahıyaalınması üzrə məlumatlardan istifadə edərək, taxıl istehsalçılarının registri (siyahısı) tərtib edilir, taxıl istehsalçıları əkin sahəsinə görə qruplaşdırılır, baş məcmu normal paylanma qanunauyğunluğuna müvafiq qruplara bölünür.

Seçmə müayinəsinin aparılması üçün seçmə planı tərtib edilir. Seçmə planı üç hissəyə bölünür:



  • seçmənin həcminin müəyyən olunması;

  • yekun məlumatların işlənib hazırlanması (seçmə məlumatlarının baş məcmuya şamil edilməsi);

  • yekun məlumatların dəqiqliyinin qiymətləndirilməsi (xətanın hesablanması).

Seçmə metodologiyasının hazırlanmasına təsir edən mühüm amillər aşağıdakılardır:

  • cədvəllərin tərtibi;

  • seçmə metodu;

  • planlaşdırma və seçmə üçün mövcud material;

  • nəzərdə tutulan göstəricilərin variasiyası;

  • seçmənin həcmi;

  • yekun məlumatların dəqiqliyinə olan tələb;

  • xərclər.

Müayinə vahidlərinin ümumi məcmusu baş məcmu adlanır. Baş məcmu seçmənin əsas prinsipinə müvafiq tərtib edilməlidir. Seçmə qaydada müşahidəsi aparılan vahidlər seçmə vahidi adlanır. Seçmə vahidinin müəyyən olunması müayinənin aparılması üzrə texniki və metodoloji tələblər nəzərə alınmaqla həyata keçirilir. Kənd təsərrüfatı statistikasında seçmə müayinə aparılan zaman aşağıdakı hallara təsadüf olunur:

  1. seçmə vahidləri müşahidə vahidlərinə uyğun olmalıdır;

  2. seçmənin bir vahidi müşahidənin bir neçə vahidini əhatə edə bilər (seriyalı seçmədə).

Seçmə metodundan asılı olaraq, baş məcmu qruplaşdırılır və hər bir qrupdan seçılmiş obyektlərdə müşahidə aparılır. Təcrübə göstərir ki, başdan-başa müayinə məlumatlarının paylanması ilə seçmə məlumatlarının paylanması üst-üstə düşmür. Çünki seçmə məlumatları daha aktualdır. Bu zaman seçmə müşahidəsinin xətası araşdırılmalı, xətaların seçmə metoduna və müşahidənin təşkilinə aid olduğu müəyyən edilməlidir. Ümümiyyətlə seçmə müşahidəsi zamanı aşağıdakı xətalar yaranır.

1. Seçmə ilə bağlı xətaların səbəbləri:



    1. Seçmənin təhrif olunması

      1. Seçmənin əsasında olan çatışmazlıqlar

      2. Seçmə metodunun tətbiqi nəticəsində təhriflər

      3. Qiymətləndirmə metodunun tətbiqi nəticəsində təhriflər

1.2 Təsadüfi xəta

2. Seçmə ilə bağlı olmayan xətalar:

2.1 Məzmun üzrə xətalar

2.1.1 Hazırlıq mərhələsində baş verən xətaların səbəbləri:

a) müayinənin aparılması üzrə konkret konsepsiyanın olmaması;

b) müayinənin aparılması qrafikinin olmaması;

c) sınaq müayinələrinin aparılmaması;

ç) müayinənin təşkilində xətalar;

d) sorğu vərəqəsinin tərtibində xətalar;

e) sorğu vərəqəsinin çapındakı xətalar;

ə) sorğu aparanların zəif təlimatlandırılması;

f) maliyyə təminatının aşağı olması.

2.1.2 Müayinənin aparılması mərhələsində xətalar:

a) respondentlər tərəfindən;

b) sorğu aparanlar tərəfindən;

c) məlumatların yığılması və köçürülməsi zamanı;

ç) sorğu vərəqəsinin qaydaya salınması və qaytarılması zamanı baş verir.

2.1.3 Məlumatların işlənməsi mərhələsində xətalar:

a) kodlaşdırma zamanı;

b) məlumatların kompüterə daxil edilməsi zamanı;

c) məntiqi yoxlama zamanı;

ç) yekun məlumatların hesablanması zamanı;

d) cədvəllərin tərtibi zamanı;

e) yekun məlumatların şərhi zamanı.

2.2 Seçmə planının icrası üzrə xətalar

2.2.1 Seçmə məcmusunun əhatəsi:

a) vahidlərin yoxluğu;

b) vahidlərin bir neçə dəfə təkrarlanması;

c) vahidlərin müayinə məcmusuna aid olmaması.

2.2.2 Sorğunun baş tutmaması:

a) vahidlər tapılmamışdır;

b) vahidlərin informasiyanın təqdim olunmasını imtina etmələri nəticəsində daxil edilməmişdir;

c) respondentin müayinə anına olan fəaliyyət növünün baş məcmunun məlumatları ilə üst-üstə düşməməsi.

3.10. Statistik müayinə məlumatlarının uyğunlaşdırılması metodları
Seçmə müayinəsi məlumatları əsasında baş məcmu haqqında nəticə çıxarmaq üçün seçmə reprezentativ olmalı, yəni o tam və adekvat (uyğun) şəkildə baş məcmunun xüsusiyyətlərini özündə əks etdirməlidir. Seçmənin reprezentativliyi yalnız məlumatların elmi-metodoloji prinsiplər əsasında işlənməsi ilə təmin oluna bilər.

Seçmə məcmu qəbul olunmuş seçmə sxemindən kənara çıxmamaq şərti ilə ehtimal nəzəriyyəsi əsasında aparılır; seçmə məcmunun nisbi olaraq bircinsliliyi, yaxud vahidlərin bircinsli (homogen) qruplara bölgüsü təmin olunmalıdır. Seçmə məcmu formalaşdırılan zaman seçmə vahidlərinin dəqiq təyinatı verilməlidir.

Əgər seçmə təsdiq olunmuş metodologiyaya uyğun olaraq qabaqcadan qruplara, tiplərə (təbəqə yaxud strata) bölünmüş baş məcmudan aparılarsa, belə seçmə tipik (təbələqəşmiş, stratifikasiya olunmuş) seçmə adlanır. Tipik seçmədə vahidlər ya qrupların həcminə proporsional şəkildə, ya da əlamətin qrupdaxili dispersiyasına mütənasib şəkildə seçilir. Seçmənin digər növlərindən biri də seriyalı seçmədir. Seriyalı seçmə o zaman faydalı olur ki, məcmu vahidləri böyük olmayan qrup, yaxud seriyalar şəklində birləşmiş olsun. Belə seriyalara misal olaraq içində müəyyən sayda hazır məhsul olan bağlamaları, tələbə qruplarını, briqadaları və digər birlikləri göstərmək olar. Seriyalı seçmənin əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, seriyalar təsadüfi, yaxud mexaniki üsulla seçilir, onların daxilində isə vahidlər başdan-başa müayinə yolu ilə tədqiq olunurlar. Praktikada çox zaman tipik və seriyalı seçmədən birgə şəkildə istifadə olunur.

Müşahidə obyektləri (ekoloji, iqtisadi, sosial) mürəkkəb struktura malik olduqda, seçməni təşkil etmək kifayət qədər çətin olur. Məsələn, hər hansı iri şəhərdə əhalinin istehlakını öyrənmək üçün əvvəlcə ərazi üzrə seçmə aparılmalı, sonra isə həmin ərazilərdə evlər, nəhayət mənzil, yaxud ev təsərrüfatları və respondentlər seçilməlidir. Belə seçmə çoxpilləli seçmə adlanır. Hər pillədə müxtəlif seçmə vahidlərindən istifadə olunur: başlanğıc pillələrdə daha iri vahidlər seçilir, son pillədə isə seçmə vahidi müşahidə vahidi ilə üst-üstə düşür.

Seçmə müayinəsinin digər növü – çoxfazalı seçmədir. Belə seçmə özündə müəyyən sayda fazanı birləşdirir ki, bunlardan da hər biri özünün müşahidə proqramının təfsilatına görə fərqlənir. Məsələn, baş çoxluğun 25%-i kiçik proqramla, bu seçmədən hər dördüncüsü daha geniş proqramla müayinə olunur və s.

Seçmənin baş çoxluğun strukturunu tam əks etdirməsi üçün bu çoxluq tiplərə bölünür və hər tip üzrə təsadüfi, yaxud mexaniki seçmə aparılır. Müxtəlif tiplərdən seçilmiş vahidlərin ümümi sayı seçmənin həcminə uyğun gəlməlidir.

Seçmə müayinəsinin bütün xətaları iki yerə bölünür: seçmə metodologiyasından kənarlaşma ilə baş verən xətalar (təsadüfi olmayan); müayinənin aparılması zamanı yaranan xətalar (təsadüfi və təsadüfi olmayan).

Təsadüfi olmayan xətalar məlumatların yığılma metodu ilə bağlı ola bilər. Təsadüfi xətalar – ehtimal qanunları ilə dəyişən xətalardır. Seçmə xətası təsadüfi xətaya aid edilir.

Seçmə xətası, yaxud reprezentativlik xətası dedikdə - seçmə üzrə alınan göstəricilər ilə baş məcmunun parametrləri arasında olan fərq başa düşülür. Seçmənin orta kəmiyyətinin reprezentativlik xətası

dispersiyanın xətası

korrelyasiya əmsalının xətası olur ki,

burada, μ – baş məcmu üzrə əsas əlamətin orta kəmiyyəti,

– seçmə məcmu üzrə əsas əlamətin orta qiyməti,

σ2 – baş məcmu üzrə əsas əlamətin dispersiysı,

s2 – seçmə məcmu üzrə əsas əlamətin dispersiyası,

ρ – baş məcmu üzrə əsas əlamətlərin korrelyasiya əmsalı,

r – seçmə məcmu üzrə əsas əlamətlərin korrelyasiya əmsalıdır.

Seçmə əlamətinin orta xətasının kvadratı (seçmə üzrə orta kəmiyyətin dispersiyası) baş məcmunun x əlamətinin σ2 dispersiyası ilə düz, seçmənin n həcmi ilə tərs mütənasibdir: . (1)

Uyğun olaraq seçmənin orta xətası: (2)

düsturu ilə müəyyən olunur.

Nəticə etibarilə, baş məcmunun əsas əlamətinin variasiyası çox olduqca, seçmənin əsas əlamətinin orta xətası böyük, seçmənin həcmi böyük olduqca isə bu xəta kiçik olur.

Beləliklə, deyə bilərik ki, seçmənin əsas əlamətinin orta göstəricisinin () baş məcmunun orta kəmiyyətindən (µ) kənarlaşması orta hesabla kəmiyyətinə bərabərdir. Konkret seçmə əlamətinin xətası müxtəlif qiymətlər ala bilər, lakin onun orta xətaya nisbəti praktiki olaraq ±3 qiymətini keçmir. Burada n kəmiyyətinin kifayət qədər böyük olduğu nəzərdə tutulur (n>100). Konkret seçmənin xətasının orta kvadratik xətaya nisbəti normallaşdırılmış xəta adlanır və t ilə işarə olunur:



(3)

Bu formuladan görünür ki, seçmənin orta göstəricisinin baş çoxluğun orta kəmiyyətindən kənarlaşması



(4)

düsturu ilə müəyyən olunur.

t normallaşdırılmış kənarlaşma cədvəl əsasında təyin oluna bilər. Bunun üçün seçmənin dəqiqliyi haqqında mühakimə yürütməyə imkan verən ehtimalın müəyyən qiymətinin qəbul edilməsi zəruridir.

Seçmə xətasının xarakteristikası hesablanarkən etibarlılıq ehtimalı da müəyyən edilir. Əksər hallarda etibarlılıq ehtimalı 0.95, 0.954, 0.997, hətta 0.999 qəbul olunur. Etibarlılıq ehtimalı 0.95 olduqda 100-dən 5-də, 0.954 olduqda 1000–dən 46–sında , 0.997 olduqda 1000-dən 3-də, 0.999 olduqda 1000 – dən 1-də xəta verilmiş sərhədi keçə bilər.

Qəbul olunmuş etibarlılıq ehtimalı üzrə seçmənin xətasını hesablamaq üçün seçmənin orta xətasını hesablamaq lazımdır. Onu təyin edən (2) formulasına baş məcmu əlamətinin σ2 dispersiyası daxildir. Bir qayda olaraq bu dispersiya naməlum kəmiyyətdir. Bu halda yalnız seçmənin s2 dispersiyası təyin oluna bilər və σ2 və s2 dispersiyaları arasında əlaqə aşağıdakı bərabərliklə verilir:

(5)

(6)

n-nin qiyməti çox böyük olarsa, n/(n-1)≈1 olar. Həmin halda baş məcmu üzrə dispersiyanın qiymətləndirilməsində seçmənin əlamətinin dispersiyasını qəbul etmək olar. Əgər (6) ifadəsini seçmənin əlamətinin orta qiymətinin orta xəta düsturunda nəzərə alsaq aşağıdakı düsturu almış olarıq:



yaxud . (7)

Uyğun olaraq



(8)

almış olarıq.

Məlumdur ki, seçmə müayinəsi aparılan zaman seçmə məcmunun formalaşmasının müxtəlif üsullarından istifadə olunur və seçmənin növü seçmə xətasına təsir edir. Təkrar olmayan seçmənin xətası təkrar olan seçmə xətasından ifadəsi ilə fərqlənir.

Seriyalı seçmədə dispersiya seriyalar arasında tərəddüd edən kəmiyyət kimi müəyyən olunur:

burada - j seriyasında x əlamətinin orta qiyməti;

- seçmə məcmu üzrə orta qiymət;

r – seçilən seriyaların sayıdır.

Yuxarıdakı düstur vahidlərin sayı üzrə seriyaların bərabərliyini ifadə edir. Əgər bu şərt ödənmirsə, onda düsturun surətində çəki verilir – j seriyasında vahidlərin sayı, fj ; onda məxrəcdə r deyil Σfj göstərilir. Seriyalararası dispersiya x əlamətinin ümumi dispersiyasının bir hissəsini təşkil etdiyindən onun istifadəsi seçmə xətasının azalmasına yönəlmişdir. Seçilmış seriyaların sayı müşahidə vahidlərinin sayından çox kiçik olduğundan r kəmiyyətinin qiyməti n–dən çox kiçik olur. Bu faktor seçmənin xətasını artırır.

Tipik seçmədə (strata, yaxud rayonlaşma üzrə seçmə) dispersiya qrupdaxili dispersiyaların orta qiyməti kimi hesablanır: ,

burada - j stratasında x əlamətinin seçmə üzrə dispersiyasıdır;



;

nj – j stratası üzrə seçmənin həcmi;

m – strataların sayıdır.

Dispersiyaların toplama qaydasına görə məlumdur ki, kəmiyyəti ümumi dispersiyadan kiçikdir.

Stratalar üzrə seçmədə xətanın qiyməti sadə seçmənin (stratasız seçmə) xətasından kiçikdir.

Bir çox hallarda stratalar üzrə seçmə ilə seriyalı seçmədən birgə istifadə olunur. Seçmənin belə növü üstünlük təşkil edir və seçmə xətasını azaldır. Belə seçmənin dispersiyası hər bir strata üzrə seriyalararası dispersiyanın orta kəmiyyətini təşkil edir:



,

burada - j stratası üzrə seriyalararası dispersiyadır:



;

- j stratası üzrə i seriyasında orta qiymət;

- j stratası üzrə orta qiymət;

- j stratasında seçilmiş seriyaların sayı;

m – strataların sayıdır.


Aşağıdakı cədvəldə seçmənin müxtəlif növlərinin xarakteristikaları verilmişdir.




Seçmənin növü

Orta xəta

Seçmə orta kəmiyyətinin

seçmə nisbi kəmiyyətinin (hissənin)

Təkrarlanan – seçmə vahidlər üzrə





Təkrar olmayan – seçmə vahidlər üzrə





Seriyalı (stratasız)





Stratalar üzrə - seçmə vahidlər üzrə, təkrar olmayan





Stratalar üzrə - seçmə seriyalarla, təkrar olmayan





Stratasız seriyalı seçmədə dispersiya aşağıdakı düstur ilə hesablanır.



,

burada pj – j seriyasında müəyyən kateqoriyadan olan vahidin hissəsi;

p – seçmədə bu kateqoriyadan olan vahidin hissəsidir.

Stratalı seriyalı seçmədə dispersiyanın orta qiyməti aşağıdakı düsturla tapılır.



,

burada - j stratasında seriyalararası dispersiya;

rj – j stratasında seçilmiş seriyaların sayı;

m – strataların sayıdır.

Bir çox seçmə müayinələri çoxpilləli şəkildə formalaşır. Çoxpilləli seçmədə xəta aşağıdakı kimi müəyyən olunur:

.

Bu xəta ayrı-ayrı pillələrin xətasından formalaşır. Buna görə də, praktiki olaraq 2, yaxud 3 – pilləli seçmədən istifadə olunur.

Ikipilləli seçmədə seçmənin orta xətası aşağıdakı düstur ilə hesablanır:

,

burada - məcmunun «iri» vahidləri üzrə x əlamətinin dispersiyası ;

- məcmunun seçilmiş «iri» vahidlərinin hər birində x əlamətinin

dispersiyası;

ni - i nömrəli «iri» vahiddən seçilmiş müayinə vahidlərinin sayıdır;

m - seçilmiş «iri» vahidlərin sayıdır.

Deməli, çoxpilləli seçmənin tətbiqi müayinənin təşkilini yaxşılaşdırır, lakin onun xətasını artırır.

Seçmə müayinəsi dövri olaraq aparıldıqda, hadisələrin dinamikasının öyrənilməsi məqsədilə ya müstəqil seçmədən istifadə olunur - bu zaman müəyyən dövrdən sonra seçmə vahidi özündən əvvəlki müayinələrdən asılı olmadan seçilir, yaxud mövcud seçmə şəbəkəsindən istifadə olunur. Bu halda təkrar müayinələr eyni seçmə vahidləri əsasında aparılır. Qeyd olunmuş seçmədə dəyişikliklərin (ilk növbədə vahidlərin kənar olunması) baş verə bilməsini nəzərə alaraq qeyd olunmuş seçmənin baş verən dəyişikliklə əlaqədar dövri uyğunlaşdırılması həyata keçirilir. Dinamikanı öyrənmək məqsədilə bir çox hallarda aralıq variant olan rotasiyalı seçmədən (hissə-hissə əvəzetmə) istifadə olunur. Bu halda əvəzetmə planına əməl etmək lazımdır, məsələn, hər dəfə seçmənin dörddə birini əvəz etmək olar, bu zaman hər ilkin vahid ardıcıl dörd müayinədə iştirak edir.

Bunlarla yanaşı seçmənin xüsusi növü olan moment müşahidələr metodunu da qeyd etmək lazımdır. Moment müşahidələr metodu zamanın müəyyən anlarında müşahidə olunan vahidlərin vəziyyətini qeyd edir. Belə seçmənin həcmi momentlərin sayı ilə müəyyən olunur. Seçmə müayinəsinin bu növündən istehsal vasitələrindən istifadənin yaxud iş vaxtının öyrənilməsində istifadə olunur.

Tutaq ki, baş məcmudan n sayda elementi olan seçmə məcmu formalaşdırılmışdır. Seçmə məcmunun məlumatlarının statistik xarakteristikaları dedikdə, seçmə əlaməti üzrə orta qiymət, median, moda, dispersiya, orta kvadratik kənarlaşma, maksimum, minimum, variasiya genişliyi, kvantil, desil, kvartil, asimmetriya, eksis və s. qiymətlər başa düşülür. Bu göstəricilərin hesablanma alqoritmi üçün SPSS və Exsel proqram paketlərində kifayət qədər məlumat verilmişdir.

Seçmə metodunun tətbiqinin aşağıdakı səbəbləri mövcuddur:

Birinci, məlumatların dəqiqliyinin artırılması; müayinədə seçmə vahidlərinin sayının az olması (baş məcmu vahidləri ilə müqayisədə) sorğunun keyfiyyətli aparılmasını şərtləndirir, qeydiyyat zamanı xəta azalır. Vahidlər tam əhatə olunmadıqda, reprezentativ xəta meydana çıxır. Müşahidə xətası və reprezentativ xəta birgə nəzərə alınmaqla seçmə müayinə başdan-başa müayinə ilə müqayisədə böyük dəqiqliyi təmin etmiş olur.

İşin həcmini azaltmaqla daha yüksək ixtisaslı sorğu aparan, hesablayıcı-qeydiyyatçı cəlb oluna bilər. Bu seçmə müayinəsi məlumatlarının keyfiyyətinə müsbət təsir etmiş olur.



İkinci, seçmə müayinə zamanı material, əmək, maliyyə resurslarına qənaət olunur. Məsələn, əhalinin pul gəlirləri və xərcləri üzrə balansın tərtib olunması, pul dövriyyəsinin öyrənilməsi, həyat səviyyəsi üzrə əhalinin diferensiasiyasının öyrənilməsi, yoxsulluq həddinin müəyyənləşdirilməsi və sair məsələlərdə ev təsərrüfatının büdcəsi haqqında məlumatların toplanması zəruridir. Bu məlumatların yığılması rəsmi statistika tərəfindən həyata keçirilir, lakin bir qeydiyyatçı gün ərzində 20-25–dən çox ev təsərrüfatında gəlir, xərc, istehlak haqqında qeydləri apara bilməz. Əgər bütün ev təsərrüfatlarından büdcə haqqında məlumatlar yığmaq qərarına gəlmiş olsaq, onda böyük sayda qeydiyyatçılar tələb olunardı. Buna görə də, seçmə müayinəsindən istifadə olunması iqtisadi cəhətdən sərfəlidir. Belə ki, müqayisədə çox da böyük olmayan hissənin öyrənilməsi nəticəsində bütün məcmu haqqında kifayət qədər yüksək dəqiqliklə məlumat əldə etmək olar. Oxşar vəziyyət iri firmalarda hər bir ödəniş sənədini müfəssəl öyrənmək əvəzinə seçilmış sənədlərin təhlili ilə kifayətlənməklə auditor yoxlamaları zamanı və eləcə də statistikanın digər tətbiqi sahələrində yaranır.

Üçüncü, müayinə zamanı obyektin sıradan çıxması ilə nəticələnən müşahidələr seçməsiz mümkün deyildir. Bu, ilk növbədə nümunələrin vibrasiyası, elastikliyi, qırılması və s. üzrə sınaqlara əsaslanan məhsulun keyfiyyətinin öyrənilməsinə aiddir. Aydındır ki, bütün məhsul belə sınaqlara məruz qala bilməz, ona görə də yalnız seçilmiş nümunələr götürülür. Bunu, eləcə də südün yağlılığı, taxılda - zülalın, toxumun rütubətliliyi, təmizliyi və cücərmə qabiliyyəti, elektrik lampalarının keyfiyyətinin və s. müəyyən olunmasında görmək olar.

Beləliklə, başdan-başa müayinə ilə müqayisədə seçmə müayinənin aşağıdakı üstünlükləri mövcuddur:



  • yekun məlumatların operativ şəkildə işlənib hazırlanması;

  • müayinənin aparılması və məlumatların işlənib hazırlanmasına sərf olunan maddi, əmək və maliyyə xərclərinin nisbətən aşağı olması;

  • müayinə vahidlərinə düşən statistik yükün azalması;

  • mahiyyət etibarilə başdan-başa müayinə yolu ilə yığılması mümkün olmayan göstəricilərin müəyyən oluna bilməsi imkanı;

  • müayinə yolu ilə əldə olunmuş məlumatların yığılması və işlənib hazırlanması mərhələsində nəzarətin aparıla bilinməsi imkanı;

  • daha etibarlı məlumatların alınmasına və öz növbəsində daha dəqiq nəticənin əldə edilməsinə səbəb olan, müayinə aparan nümayəndələrin düzgün seçilməsi və hazırlaşdırılması imkanı;

  • nəticələrin yüksək etibarlılığı.

Bütün bu üstünlüklər seçmə müayinəsi problemlərinin düzgün həll olunması şəraitində təzahür edir. Bunlara aşağıdakılar aid edilir:

  1. baş məcmunun sərhədlərinin müəyyənləşdirilməsi;

  2. müşahidə proqramı və təlimatın işlənib hazırlanması;

  3. seçmənin aparılması üçün bazanın müəyyən olunması – baş məcmu vahidlərinin siyahısı, onların yerləşdirilməsi haqqında məlumat və s.;

  4. xətanın mümkün olan ölçüsünün müəyyən edilməsi və seçmənin həcminin təyin olunması;

  5. seçmə müayinəsinin növünün təyin edilməsi;

  6. müayinənin aparılması müddətinin təyin edilməsi;

  7. seçmə müayinəsinin aparılması üçün kadrlara olan tələbat, onların hazırlanması;

  8. seçmə məlumatların dəqiqlik və etibarlılığının qiymətləndirilməsi, onların baş məcmuya şamil edilməsi qaydasının təyin olunması.




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   23


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə