1 ƏZİZƏ CƏFƏrzadə aləMDƏ SƏSİm var məNİM



Yüklə 5.27 Mb.
Pdf просмотр
səhifə8/28
tarix04.06.2017
ölçüsü5.27 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   28

verməyəcəkdi, Seyid Əzimlə belə qərarlaşmışdılar: "Qoy elə bilsinlər ki, heç evdə

adam yoxdu". Qadın bu tapşırığa sözsüz əməl eləyirdi. Amma qərarı gəlmir, duruş

gətirə bilmirdi. Yenidən qapıdan bala otağa baxdı: "Süfrəyə el vurmayıb, bəlkə heç 

görməyib də... Fikir dəryasına elə cumub ki.... yazıq..." Bu ilk dəfə dodağına gələn 

yazıq sözündən qorxdu: "Nə? Hə də, vallah, yazıqdı. Əgər adamın başına gələnlər 

"qalü-bəladan"  alnına  yazılırsa,  onda,  növzənbillah,  bu  bədbəxtin  taqsırı  nədi? 

Alnına belə yazılıb... Yazıya ki, pozu yoxdu... Haqqın dərgahına hamısı əyandı..." 

Onun  onsuz  da  nazik  ürəyi  yumşalmağa  başlamışdı.  Bir  də  təbii  fəlakət,  böyük 

qorxu  qarşısında  insan,  həmcinsilə  ünsiyyətə  adi  hallardan  daha  çox  can  atar. 

Minasoltanın  bağrı  çatlayırdı.  O  mütləq  kiminləsə  danışmalı  idi.  Dərdi 

yüngülləşməli idi; içəri girdi: 

-Niyə yemirsən? 

Sona  arvadın  içəri  girdiyini,  nə  isə  gətirib  qoyduğunu  indicə  duydu,  onun 

qarşısında dik qalxmaq istədi... 

-Otur, otur, səndə taqət hardadı, yazıq... 

"Qəribədir,  kişilər  qabağında  oynayan  Sona,  ömründə  yaşınmaq  bilməyən 

Sona, Mütrüf Ədilin əlində böyüyən Sona, deyəsən sən bu qadından utanırsan, bu 

nurani ana qarşısında səni həya təri basır, birinci dəfə, ya rəbbi, ömrümdə birinci 

dəfə... Yox, birinci dəfə deyil, bir dəfə də olub". 

Arvad sinidən bəri, Sonanın qənşərində oturdu; şəfqət duyulan bir səslə dedi: 

-Ye, bir tikə ye heç olmasa, ürəyin üzülər, sonra səfərə çıxa bilməzsən. 

Bu şəfqətli, mehriban səs Sonanın ürəyinə işlədi; yaş öz-özünə gözlərindən cari 

olub, solmuş yanaqlarına süzüldü; arvadın amanını qırdı; o da kövrəldi. İndi onun 

qarşısındakı Şirvana sədası yayılmış, adı 

 

 



                                                                                                                                                  

87 


 

dillər əzbəri, nifrət mənbəyi çəngi Sona deyildi, bədbəxt, yazıq bir məxluq idi. 

Elə bil ürəyini bir piyalə soyuq suya salıb oycalayırdılar: 

-Ay  yazıq,  axı  sən  hardan  bu  işə  düşdün?  Kimin  qızısan?  Danış,bəlkə  ürəyin 

boşala... Adam dərdini danışanda yüngülüyür axı... 

Sonanın  gözləri  Minasoltanın  çiyninin  üstündən  o  yana,  divara  zilləndi,  göy 

şirə  çəkilmiş  divarhamar  idi,  sürüşək  idi.  Orada  bir  ləkə,  bir  nöqtə  belə  yox  idi. 

Birdən-birə  bu  göy  şirəli  divar  gömgöy  bir  fəzaya  çevrildi;  Sona  bu  göy  çadır 

altında yanıb qaralan bir kənd gördü... Palçıq daxmalar,üstünəqarğı basılmış qazma 

damlar, güzlər... Bu qazma daxmaların birində... 

Sona sözünə bir xatirə kimi başladı; 

-Atam uzun azardan öləndə kəndimizdə bir yaxın adamımız qalmamışdı. Bir il 

ondan əvvəl qohumtarımızın çoxu ovmadan ölmüşdü. 

Kənd əhlinin heç yarısı qalmamışdı. Bağlar, əkinlər yanıb tələf olmuşdu. Başlı

başın saxlayırdı... 

...Minasoltan  hiss  edirdi  ki,  nə  isə  olduqca  təsirli  bir  hekayət,  bir  qəziyyə

dinləyəcək.  Sona  isə  artıq  bütün  olub  keçənləri,  dünən  və  bu  gün  baş  vermiş

hadisələri unutmuş, uzaq, çox uzaq bir xatirənin qoynuna atılmış, dəryada, ləpələr 

üzərində  çalxanan  xırdaca  qayıq  kimi  bu  xatirələrin  ağuşunda  yırğalanmağa 

başlamışdı... 

-Bir neçə gün damın altında ağlar-sızlar qaldıq, küləkdən başqa qapımızı açan 

yox idi. Kim də açacaq idi? Hamı öz canının, öz ölüsünün, öz batan əkənəcəyinin, 

qırılan mal-qarasının hayında idi... Biz heç kimin yadına düşmürdük. Nəüzənbillah 

elə  bil  Allah  da  bizi  yaddan  çıxartmışdı.  Yaratdığı  ağıza  bircə  tikə  çörək  də

göndərmirdi. Ot-ələf yanmışdı, qaynatmalı bir çəngə ispanaq, qovurmalı bir tutam 

əməköməci  də  yox  idi...  "Ana"  deyib  sızıldayırdım,  yaylığının  ucu  ilə  qızarmış

gözlərini  silməkdən  anamda  hal  qalmamışdı,  saçları,birçəkləri  də  islanmışdı.  Bir 

neçə gündən bəri çəkdiyi əzab, naxoşa qulluq, sonra da başyoldaşını itirmək anamı

üzmüşdü. Amma neynəyəsən ki, mən dizinin dibini kəsdirib çörək istəyir, dərdinin 

üstünə  sağalnaz  dərd  artırırdım.  Bir  gün obaşdan, dan  yeri  heç  qızarmamış  anam 

məni yerimdən qaldırdı... Yatan kim idi ki,...qarnım acından qırılırdı, gözümə yuxu 

getmirdi. Ağır da olsa deyim ki, atamın ölməyi də az qala yadımdan çıxmışdı, bircə

tikə  çörək  olsaydı...  Qərəz,  anam  daxmamızdakı  olan-qalanımı  əynimə  geydirib, 

belimi, başımı bağladı. 

Daxmamızın qapısını kilidləyib çıxdıq. Yazıq anam evdən aralananda bir ayaq 

saxladı, kəndin yuxuya gedən evlərini gözdən keçirtdi. Elə bil 

 

 


                                                                                                                                                  

88 


 

ki,  hər  yerə  vida  deyirdi,  elə  bil  ki,  doğulub  böyüdüyü,  sevib-sevildiyi,  ana 

olduğu,  analıq  səadətini  daddığı  bu  yerlərdən  həmişəlik  ayrıldığı  ürəyinə

dammışdı. Gözlərindən yaş leysan kimi töküldü, sonra tələm-tələsik əlimdən tutub 

yola düzəldi: 

-Gedək  bala,  dünya  böyükdü,  "tarı  böyük,  altı  gen"  deyiblər,Allah  kərimdi, 

bəlkə bir yaxşıya irast olduq, əlimizdən tutdu... Olmasa da, dilənəsi olsam da, irağ-

irağ, qoy heç olmasa tanış-biliş gözündən uzaqda dilənək, görən olmasın... Bəlkə

baxtımız gətirdi, bir qapıya qulluğa düzəldik... İşlərəm, səni saxlaram, bir-iki iləcən 

sən də böyüyüb hovuma çatarsan... 

Anam  bu  sözləri  deyə-deye  irəliləyir,  kənddən  hara  isə  uzaqlara  gedən  tozlu 

yolla məni də yanıycan sürüyüb aparırdı... 

...Yolumuzun üstündəki kəndlər bizimkindən də pis gündə idi... Amma yenə də

adamlar  bizə  əl  tuturdular,  kimisi  bir  parça  təndir  çörəyi,  başqa  birisi  iki-üç  cad 

əppəyi verirdi. Bostanlardan yemiş, bağlardan meyvə dilənirdik. Günlərin birində

Çodarlı  deyilən  bir  obaya  gəlib  çıxdıq,  yurdsuz-yuvasız  idik....yəllar 

yorğunuyduq... İki el bir təpə qalmışdıq. Elə bu zaman sanki tale üzümüzə güldü. 

Çodarlıda arvadlardan biri bulaq başında bizə rast oldu. "Kəndin ağasına qulluqçu 

lazımdı, arvadı azarlıdı, adam gəzirlər" - dedi, yolu bizə salıq verdi, getdik... Bəy 

evi indiyəcən gördüklərimdən böyük idi, dam-daş tikilisi çox idi. Xanımın yanına 

gəldik, o yatacağında uzanmışdı, ana-bala bizə diqqətlə baxdı, deyəsən, həm yazığı

gəldi, həm də tutacaqsız olduğumuzu başa düşdü; 

-Adın nədi, aaz? 

Anam  adını,  yer-yurdumuzu  dedi,  xanım  yerli-yataqlı  başımıza  gələnləri 

anamdan soruşdu, sonra, deyəsən, razı qaldı: 

-Allah bilən yaxşıdı, əlhökmilillah, nə olar, qalın, işlərsən, baxaram, bəyənsəm, 

günün burda pis keçməz... 

Çarəsiz  anam  hər  nə  iş  olsa  razı  idi,  təki  bir  yerə  ilişib  qalaq,  təki  üzümüz 

sərgərdanlıqdan qurtarsın... 

...Səibi  bəyimin  azarı  qıçında  idi,  bud  oynağında  bir  yara  vardı,  quyu  kimi 

dərin... gündə bu yaraya piltə çəkmək lazım olurdu, bu zaman yazıq bəyim haldan-

hala  düşürdü,  dişlərini  bir-birinə  qıcayıb  ağrıya  gücnən  dözürdü.  Evdə  hec  bir  iş

görə bilmirdi, yeriyəndə,  çölə-bayıra  çıxanda divardan  tuta-tuta  gedirdi.  Bir qarış

yolu  az  qala  bir  saata  yeriyirdi.  Sonra  da  gəlib  halsız  düşürdü.  Evdə  bütün  işləri 

əvvəlcədən kənizi varmış, o görərmiş, sonra qız bəyimin yarasından çimçə 

 

 



                                                                                                                                                  

89 


 

şib  qaçıb.  Əri  də  günlərnən  evdə  olmazdı.  Hardasa  kəndlərdə,  qonaqlıqlarda, 

ovda, qumar oyunlarında itib-batardı. Danışırdılar ki, bu var-dövlətin hamısı Səlbi 

bəyimin  imiş.  Ağa  ona  evlənəndən  sonra  yaxşı  da  yaşayırlarmış.  Səlbi  bəyimin 

qıçına  əvvəl  bir  çiban  çıxır,  sonra  nə  qədər  dava-dərman  olursa  sağalmır,  yara 

dərinləyib  quyuya  çönür,  bəy  də  arvaddan  soyuyur,  ev-eşiyi  başlı-başma  buraxır. 

Deyirdilər ki, Səlbi bəyimin övladı olmadığından, ağa onu boşaya bilmirmiş, çünki 

onda  var-dövlət  əlindən  çıxarmış,  evlənə  də  bilmirmiş  -  Səlbi  bəyimin  Şamaxıda 

urus qulluğundakı qardaşından çəkinirmiş... Qərəz ki, biz ağanı gəlişimizin üçüncü 

günü görə bildik... 

Evdə bütün iş-güc anamnan mənim üstümə töküldü, çoban-çoluğa çörək-xörək 

çatdırmaq, Səlbi bəyimin pərzanalarını' yetirmək, qonaq-qaranı yola vermək, pal-

paltar yumaq, ev-eşiyi süpürüb-təmizləmək, hamısı anamın öhdəsinə düşdü. Anam 

axşamacan təndir-ocaqdan aralana bilmirdi, elə yorulurdu ki, yerinə girəndə sız-sız 

sızıldayırdı. Amma yenə də şikayətlənmir: "Neynək bala, - deyirdi, - nə qədər çox 

iş olsa dözərəm, hamısını da elərəm, təki sənin başının üstündə həmişəlik kölgəlik 

olsun, təki qarnın tox olsun, bala, pal-paltarın olsun". O məni bağrına basıb uzanır, 

bir  müddət  ana-bala  gözümüzü  tavana  dikib  qalırdıq.  Sonra  hər  ikimiz  birdən 

xəyala  dalırdıq,  belə  hallarda,  anam  ürəyindən  keçənləri  mənə  pıçıldamağa 

başlayırdı: "Allah qoysa, Səlbi bəyim sağalar, ayağımız düşər ona inşallah, bir az 

pul düzəldib, kəndimizə qayıdarıq, ev-eşiyimizi sahmana sallıq, sən de, mən də öz 

damımızın altında dolannıq. Yerimizi əkərik, kəndimizi çox istəyirsənmi, Sona? 

-Hə, ana, amma burda da pis deyil. 

-Helədi,  amma,  necə  də  olsa  qürbətdi,  Allah  heç  bəndəni  özgə  qapısında, 

əlindən-obasından  uzaq  qulluqçu  eləməsin...  Amma,  şükür  Allaha,  heç  olmasa 

qarnın doyub, eynin bitib. 

Doğrudan  da,  Səlbi  bəyimin  köhnə-küləsindən  anam  özünə  və  mənə  bir  dəst 

təzə paltar düzəltmişdi, palaz-paltar yumağa gedəndə, çay qırağında qazan asıb su 

qızdırmış,  başımı-bədənimi  yuyub  arıtmışdı.  İndi  hər  ikimiz  insan  sifətinə

düşmüşdük... Yaman-yaxşı yeyib-içirdik. Heç bir korluğumuz yox idi, heç kimə əl 

açmırdıq,  bir  parça  halalca  zəhmətnən  qazandığımız  çörəyi  yeyirdik,  bircə  Səlbi 

bəyimin yarasından çimçəşmək olmasaydı... Bəyimin bir xasiyyəti var idi, hər   

 

 


                                                                                                                                                  

90 


 

gün səhər yarasının tənzifı dəyişiləndən sonra aftafa-ləyəndə azca əlini yuyub 

verdiyim  dəsmalla  silər,  sonra  da  çobanların  gətirdiyi  əti  tələb  edir,  onu  indicə

yaraya  piltə  çəkdiyi  əli  ilə  bölüb  ayırardı,  kimə  nə  lazımdı  bişirməyi  tapşırardı... 

Deyəsən,  anam  da  əvvəllər  qulluqçu  kimi  bu  isdən  çimçinirdi...  Amma  genə  də

dözür, bir söz demirdi... Bəy gəldi, əvvəlcə həyətdə ocaq qalayan məni gördü: 

-Hə, bu hansı itin küçüyüdü? Nökərlərdən biri cavab verdi: 

-Bəyim təzə qulluqçu tutub, onun qızıdı... Ağa güldü; 

-Hə, deməli, bəyim yanı qoduqlu eşşək alıb? 

Sonra içəri keçdi... Anamı haçan, necə gördü, nə dedi, bilmədim. Amma bizim 

gəlməyimizdən  sonra  ağanın  səyahətləri  seyrəldi,  indi  o  irəliki  kimi  gunlərlə-

həftələrlə kəndlərdə, şəhərdə itib-batmırdı. İstidə külafirəngidə, hava sərinləyəndə

kəllə  otaqda  yarım  çılpaqlaşıb  oturur,  döşəklər,  mütəkkələrə  yayxanıb  tükləri 

ağarmış sinəsini ovuşdurur və tez-tez çay, qəlyan, mer-meyvə tələb eləyirdi. Anam 

nədənsə  bu  haldan  çox  narazı  idi,  gecələr  məni  qoynuna  daha  bərk  basır  "Allah, 

özün köməyimiz ol" - deyib dua eləyirdi. 

Əvvəllər  bir  şey  anlamırdımsa,  az  keçməmiş  hər  şeyi  başa  düşdüm.  Səlbi 

bəyimin  mənə  münasibətindən,  anama  kəc  baxmağından,  həyət  adamının  bəzi 

atmacalarından da anladım, həm də mən kənd uşağı idim, kənd uşaqları belə şeyi 

daha tez başa düşür. Anam üçün də, özüm üçün də, lap açığını deyim ki, özümüzün 

olmasa  da,  bu  rahat  həyəti,  yatdığımız  bu  dam  evini  itirməyimiz  üçün  də

qorxurdum...  Bir  gecə  qorxduğumuz  şey  baş  verdi...  Gecə  yarı  olmamış  təzəcə

narahat yuxuya getmişdik, anamla mənim üstümüzdən yorğanın qaldınldığını hiss 

edib qorxu ilə gözlərimi açdım, cəld anama sıxıldım, qaranlıqda ağanın kölgəsini 

gördüm, hənirtidən tanıdım kişini... Bu cürə ancaq o nəfəs alırdı həyətdə... "Aana". 

-Kəs, küçük, qanına bularam, dur rədd ol.,. 

-Ağa, sənə qurban olum, yesirin olum, məni bədnam eləmə, bir parça çörəyimi 

kəsmə, ağa, yesirin olum, ağa, didərgin salma məni! Səlbi bəyim ətimi itə də atsa 

yeridi, ağa, qoy çıxım, balamı da götürüm gedim. 

-Suss! 


...Amma artıq gec idi, mənim qeyri-ixtiyari qışqırtım anamm yalvarışları Səlbi 

bəyimi  bidar  eləmişdi;  ya  özü  çölə  çıxmışdı...  Onsuz  da  naxoş  arvad  pis  yatırdı, 

axır vaxtlarda isə lap yuxusu ərşə çəkilmişdi. 

 

 



                                                                                                                                                  

91 


 

Birdən  qapıda  ikinci  bir  kölgə  göründü,  bu  o  idi!  Səlbi  bəyim  ağır-ağır 

irəliləyib,  astanada  durmuş,  qapının  çərəngüləsinə  söykənmişdi,  artıq  tabı

qalmamışdı, güclə ayaq üstündə dururdu... 

-Əlsəftər bəy, bir bu qalmışdı ki, mənim başıma gətirəsən? Heç utanmırsan, ay 

nəməkbəharam?  Gözüm  görə-görə,  özünü  çölün  sayılına  tay  qoyursan?  Mənim 

evimi  murdarlayırsan,  ay  haramxor?  Şamaxı  çəngiləri  sənə  azlıqeləyir?  Gözüm 

görə-görə... indi işi bura yetirdin?.. 

Ağa qalxdı, donquldandı: 

-Gözün kor olsun... - dedi və otaqdan çıxdı... 

Səlbi bəyimin zarıltılı səsi indi də qulağımdan getmir. 

-Aaz...  ay  payyığan  köpək  qızı,  çörəyim  səni  belə  qudurdub  ki,indi  də  bəyə 

göz-qaş eləyib, döşəyimə göz dikmisən? 

-Bəyim, vallah... 

-Vallah kəssin səni, dur sürün, mənim xarabamdan... 

Bu  sözlərlə  Səlbi  bəyim  qapının  ağzındakı  qara  aftafanı  qapıb  anama  tərəf 

zolladı,  aftafa  anamın  düz  başına  dəydi.  Anam  dərdindən,  xəcalətindən  heç 

ufuldamadı da... Onun yerinə mən çığırdım... 

Anam  yıxıla-dura  yerindən  qalxdı,  mən  də  arxasınca  cumdum,  bəyimin 

yanından  cəld  ötüb  həyətə  çıxdıq,  gecənin  oğlan  çağında,  zülmətdə  tək-tənha 

qaldıq...  Sonralar  bildim  ki,  şairlər  ilin  belə  qaranlıq  gecəsini  "şəbi-yelda" 

adlandırır, onu gah gözəlin qara gözlərinə, gah qara qaşlarına, gah da qara tellərinə 

bənzədirlər..." 

Sonanın  gözləri  yol  çəkdi,  solğun  yuvarlaq  dodaqlarına  xəfıf  bir  təbəssüm 

qondu,  sanki  bu  ağır  düşüncələr,  hekayələr  içində  nə  isə  olduqca  xoş  və  əziz  bir 

xatirəyə gülümsəyən kimi oldu: 

Gün olsa gecə olmaz, ey mah, nədir vəchi  

Yeldayi-səri-zülfun gün üzdə olub peyda?! 

-Ağanındı... 

Minasoltan  ağır  xatirələrin  içində  gülümsəyən  gəlinə  əvvəlcə  heyrətlə 

baxmışdı,  "ağanındı"  kəlməsini  eşidincə  şerin  oğluna  məxsus  olduğunu  başa 

düşdü, o da dərindən bir ah çəkib gülümsündü. Deyəsən, buz doğrudan da əriyir, 

bu xəfif təbəssümlər onu suya çevirirdi. 

-Hə... bəs sonra? 

Sona köksünü ötürüb sözünə davam edincə təbəssüm dərhal dodaqlarından yox 

oldu, əvəzinə üzünü solğun bir kədər bürüdü: 

-Hə,  sonra!..  Sonrasını  Allah  düşmənə  də  göstərməsin...  Gecəni  canavar 

qorxusundan, yol azmaq qorxusundan evin daldasında keçirdik. 

 

 


                                                                                                                                                  

92 


 

Gün  çırtmamış  bir  az  hörümçək  toru  tapıb  yaraya  basdıq,  yaranı  ləçəknən 

bağlayıb  kənddən  çıxdıq.  Çodarlıdan  sonra  daha  banımız  daş  kölgəliyi  görmədi. 

Gəlib  bir  tərəkəmə  köçünün  dalınca  şəhərə  çatdıq...  Cuma  məscidin  qabağında 

birtəhər  dilənib  dolanırdıq.  Anamın  günü-gündən  olan-olmaz  qanı  da  üzündən, 

dodaqlarından çəkilirdi, gözləri  çuxura  düşmüşdü,  yarası da  simləyirdi,  sağalmaq 

bilmirdi...  Axşamlar  yaman  qızdırırdı,  bilmirəm  onu  da  atam  kimi  uzun  azar 

tutmuşdu, ya yara üzmüşdü, ya yığdığımız azurğu əppəyi də mənə yedirtdiyindən 

özü çox vaxt ac qalırdı, ona görə, ya da titrətmə-qızdırmaya tutulmuşdu, nə idisə, 

günü-gündən  əriyirdi,  gun  qabağındakı  buz  parçası  kimi,  közə  düşmüş  quyruq 

kimi...  Dərisi  də  yanıb  sümüyünün  üstünə  yapışmışdı,  əlindən  tutub  gücnən 

yeridirdim. Çox vaxt bazar ağzına gedib çıxa bilmir, eləcə Cuma məscidin yanında, 

gecə yatdığımız yerdəcə oturub qalırdıq. 

Bir gün anam bir az babat idi, əlimdən tufub küçələri gəzdirməyə başladı. Xeyli 

gəzdik,  Pirkülövüşlü  məhəlləsində  bir  evdə  arvadlardan  biri  bizə  bayat  xörək  və

çay verdi, "Ay yazıq, bu halnan hara gedirsən, səni qulluqçu götürən neynəyəcək? 

Çörək yapa bilməzsən, ocaq qırağında otura bilməzsən, axı səndə o hal hardadı?" - 

dedi.  Anam  gülümsədi,  bu  neçə  ayda  birinci  dəfə  idi  ki,  balaca  gülümsəyirdi, 

sevindim ki, anam daha sağalır, son demə çırağın axır işığıymış bu təbəssüm... Bir 

az  da  gedib,  Qəriblər  məhəlləsinə  çatdıq...  birdən  anam  qəfıl  yerə  oturdu...  daha 

dura  bilmədi...  Ah...  ana,  kaş  ölümün  bir  yarımca  saat  əvvəl,  biz  Pirkülövüşlü 

məhəlləsində,  o  mehriban  arvadın  həyətində  olanda  gəlib  çataydı,  öz  əlinlə  məni 

aparıb o xarabanın yanına, Mütrüf Ədilin qapısına çıxartmayaydın... Qərəz ki..." 

...Anasının  ölümü  gözləri  önündə  yenidən  canlandığından  Sonanın  kirpikləri 

nəmləndi...  susdu...  Boğazı  qəhərləndi,  danışa  bilmədi...  səsi  xırıldadı,  o  bir  neçə

dəfə  udqundu,  gözlərinin  yaşını  sildi.  Birdən  Sona  əlinin  sığallandığını  duydu, 

bayaqdan  ana  xatirələrinə  dalmış  gəlin,  bunun  fərqinə  varmamışdı;  Minasoltan 

onun,  çəngi  Sonanın  əllərini  sığallayırdı!..  Sonanın  hıçqırığı  gücləndi,  özünü 

saxlaya  bilməyib,  üzü-qoylu  Minasoltanın,  bayaqdan  bəri  qırx  kişidən  artıq  həya 

eləyib  utandığı  bu  nurani  qadının  dizləri  üstünə  düşdü.  Onun  çiyinləri  qalxıb-

endikcə,  Minasoltan  bir  əli  ilə  kəlağayısının  ucuynan  öz  gözlərindən  cari  olan 

yaşları silir, digər əli ilə səhərdən bəri iyrəndiyi, nifrətlə baxdığı çənginin çiyin və

kürəkiərini  tumarlayırdı,  Ana  əlindən  bu  zəif  çiyinlərə  qüvvət  axır,  məhəbbət 

səpilirdi... 

 

 


                                                                                                                                                  

93 


 

-Qalx,  a  bədbəxt,  bədtaleh  bala,  ağlama,  sil  gözlərinin  yaşını,  kimin  anası

dünya  durduqca  yaşayıb,  yanında  qalıb  qəbir  evinəcən?  Ana  ölər,yerində  bala 

qalar, amma sən bəlalı qalmısan... 

Arvad  bu  sözləri  deyə-deyə  həm  özünün,  həm  də  Sonanın  gözlərini  sildi, 

aşiqlərin,  şairlərin,  xanəndələrin  minbir  söz,  şeir  qoşduğu,  indi  pərişan  halda 

dağılmış, islanıb alnına, yanaqlarına yapışmış cığa və birçəklərini kənar elədi... 

Sona sözünə davam etdi: 

-Yazıq  anam  elə  oradaca  keçindi.  Məhəllədən  iki-üç  adam  yığışdı,yazığı 

gələnlərdən biri də çal bir kişi idi, elə onun evinin qənşərində düşüb qalmış anamı, 

onunca həyətində yudular, köhnə-külə ağdanzaddan tapıb kəfənlədilər. Hamısı da 

gözümün  qabağında...  Ağlayıb  eləmirdim,  gözümün  yaşı  da  qurumuşdu.  Axşama 

yaxın  idi,  tələm-tələsik  anamı  qəbiristana  aparan  iki-üç  kişinin  dalınca  düşüb 

gedəndə,o  çal  kişi  mənə  diqqətlə  baxıb  əlimdən  tutdu.  Kimsəsiz  qaldığım  bu 

dünyada  ən  ağır  dəqiqələrimdə  əlimdən  tutan  bu  adama  qorxa-qorxa  baxırdım. 

Kim  idi,  nəçi  idi,  bilmirdim,  amma  görürdüm  ki,  adamlar  onunla  yanpörtü 

könülsüz-könülsüz danışırlar... Qərəz anamı basdırıb qayıtmaq istəyəndə dərdimin 

böyüklüyü birdən-birə ürəyimi qopartdı,özümü təzəcə torpaqlanmış qəbirin üstünə

atıb bağırdım: "Məni də basdırın, mən indi anamsız hara gedəcəm?" 

Ölənəcən xatirimdən çıxmayacaq: kişilər bir-birinin üzünə baxıb durdu, hamısı

fağır,  üst-başından  kasıb  adama  oxşayırdı,  heç  birisi  artıq  ağızı  evinə  aparmağa 

ürək eləmirdi, bircə o, o qorxduğum çal kişi əlimdən tutub məni qəbirin üstündən 

qaldırdı: 

-Gedək bizə, ay qız! - dedi. 

İndiki  kimi  yadımdadır.  O  kişilər  günahkar  kimi  bir-birinə  baxıb  bir  söz 

demədən  dağılışdılar.  Mən  də  həmin  kişinin  böyrünə  düşüb  bir-iki  saat  əvvəl 

anamın  keçindiyi  evin  qapısına  gəldim.  Anamın  düşdüyü  yeri  görəndə  təzədən 

kövrəlib ağlamağa başladım, kişi çiynimdən tutub məni həyətə saldı, bayaq anamı

yuyan arvadlardan biri həyətdə bizi qarşıladı: 

-Bu imam cücəsin neyşə getdün, əppəyün artıq düşüb? 

-Yazığım gəldi, arvad... 

-Bizə yazığı gələn kimdi bəs? 

-Allah kərimdi... 

-Kərimin  quyusu  elə  dərindi  ki,  düşən  bilmir  necə  çıxsın,  gəlir  düşür  mütrüf 

öyünə... 

 

 



                                                                                                                                                  

94 


 

Mütrüf  öyü"...  mən  bu  sözlərin  mənasını  sonra  bildim.  Sən  demə,  bu  yer 

Qəriblər məhəlləsi, bu ev də Şamaxı çəngilərinin başçısı Mütrüf Ədilin evi imiş... 

Bu məhəllə dəhşət imiş... Oğru-əyri, yol azan, yurdundan təzən bura sığınırmış. 

Bundan sonrakı hadisələri Sona artıq danışa bilmədi, yalnız eşidib -bildiklərini 

xəyalında canlandırmaqla kifayətləndi. 

...Qaş  qaralanda,  fəzanın  qaralmağa  başlayan  dərinliklərində  tək-bir  ulduzlar 

parlayanda evlərin əvvəlcə bozaran, getdikcə qaralan pəncərələrində də ölgün çıraq 

işıqları  görünməyə  başlardı.  Şəhərin  ucqar  guşəsində  Qəriblər  məhəlləsinin  lap 

qurtaracağındakı  birmərtəbəli  alçaq  daxmalarda  hələ  işıq  görünməzdi,  çiy 

kərpicdən  hörülmüş,  üstünə  samanlı  xam  suvaq  çəkilmiş  bu  daxmaların  önündən 

ötən  nadir  yolçulara  avara  itlər  arabir  hürərdilər.  Cuma  məscidi,  Sarıtorpaq, 

İmamlı, Qalabazar məscidlərinin minarəsində avazla azan verən müəzzinlərin səsi 

bu  məhəllələrə  gəlib  çatmazdı.  Buranın  möminləri  namazı  göyün  səyyarələri  ilə

müəyyənləşdirib qılardılar. Sübhü bəzən - "Karvan-qıran"la qarışıq saldıqları "Dan 

ulduzu",  günortanı  günəşin  göydəki  yerinə,  şam  və  xüftəni  də  ulduzlara  görə

müəyyənləşdirirdilər. Bu məhəllələrdə molla da tapılmazdı. Şəhərin bütün füqərası, 

gəlmələri  bu  məhəllələrdə  sakin  olurdu.  Bir  çox  hallarda  divandan  gizlənən, 

dustaqdan  qaçan,  hökumətdən  yayınan  günahlı-günahsız  müqəssirlər,  qaçaqlar, 

bəzən oğru-əyri də bu məhəllələrə pənah gətirirdi. 

Şəhər varlıları, əsnaf, tüccar buralarda görünməzdi. 

Mütrüf  Ədilin  evi  də  bu  məhəllədə  yerləşirdi.  Bu  ev  ətrafdakı  başqa 

daxmalardan  seçilirdi.  Onun  geniş  zala  bənzər  otaqları,  babət  eyvanı,  həyətində

kiçik meyvə bağı və güllüyü, palçıqdan olsa da uca hasarı var idi. Hamı bilirdi ki, 

Mütrüf  Ədilin  az-çox  varı  var.  İstəsə,  şəhərin  babət  imarətlərindən  birini  almağa 

gücü  də  çatar.  Amma  kimdir  ona  ev,  mülk  satan?  Kim  ona  öz  məhəlləsində  yer 

verər? 

Mütrüf  Ədilin  anası  dul  Gülzaman  vaxtı  ilə  arvad  toylarında  xanəndə  olub. 



Ağzı ilə oyun havaları çalar, dəflə bu havalara ahəng tutar və kasıb-kusub toylarını

yola verərdi. O vaxtlar Gülzaman cavan idi, var-yoxu yeddi-səkkiz yaşlı oğlu Ədili 

özü  ilə  toylara  aparardı.  Uşaq  həyətdə  ocaq  qalatdırıb  anasının  qoyun  qarnı

çəkilmiş və tez-tez boşalan dəfıni bu ocaqda qızdırar, şabaş yığar, dövran toplardı. 

Uşaq,  anasının  zümzümə  etdiyi  bütün havaları  əzbər  bildiyi  kimi,  toyda  oynayan 

qız-gəlinlərdən gözəl rəqslər öyrənmişdi. 

 

 


                                                                                                                                                  

95 


 

Ədil  nazik,  vücudlu,  gözəl  bir  uşaq  idi.  Anası  onu  nəzirli  etdiyindən  on  iki 

yaşınacan  başını  qırxdırmadı.  Qıvrım  saçları  uzanıb  Ədilə  incə,  nazlı  bir  qız 

görkəmi  verdi.  O  tez-tez  evdə  qız-gəlinlərin  təqlidini  çıxarıb  rəqs  edərdi  və  bu 

zaman  anasının  tumanını  əyninə  geyib,  kəlağayısını  başına  bağlardı.  Bu  oyun 

qadınları  əyləndirdiyindən  Gülzaman  arvad  şimikdi,  oğluna  "Fatma  xanım  xoş

amədi", "Ay dağı-dağı şeydalı", "Dəyirmançı qoca" oyunlarını öyrətdi. İndi artıq o, 

toyları  oğlunun  köməyilə  aparırdı.  Onlar  toy  yerinə  gedəndə  Ədilin  geyinməsi 

üçün  paltarları  da  dəflə  birlikdə  boğçaya  bağlayıb  aparırdılar.  Oğlanın  çıxartdığı

məzəli  oyunlar  toya  yığılanları  çox  əyləndirir,  onlara  ləzzət  verir,  uğununca 

güldürürdü. 

Sərpayı ucadan deyirdi: 

- Ay uşaq, şırıqqa vurun! 

Ədil də öz məzəli qız geyimində ortaya gəlib gah əri tərəfindən məhəbbəti rədd 

edilmiş zəhəndə arvadı, gah toy adamlarını bəyənməyən məğrur bir xanımı, gah da 

cavan dənçi qıza vurulmuş həprik qoca dəyirmançını yamsılayır və bu zaman elə

çəm-xəm edirdi ki, Gülzaman nanay vurmaqdan yorulmurdu. Arvadlar heyrətlənib 

deyirdilər:  

- Zalım qızı, bir toy adam ağzıynan oynadır, yoruldum demir, elə bil çənəsini 

dəmirçi Səfi döyüb. 

Ədilin sorağı kişilərin qulağına da çatdı. Özbaşına meydana çıxan bu "mütrüf' 

Şamaxı keyifbazlarını maraqlandırdı. Mütrüf ləqəbi Ədilin üstünə yapışdığı kimi, 

özü də sinnə dolub, qadın məclislərindən uzaqlaşdı. İndi heç bir qeyrətli kişi həddi-

buluğa çatmış cavanın arvad toyuna iştirakına razı ola bilməzdi. 

Anası  Gülzamanın  vəfatından  sonra  Mütrüf  Ədil,  əlindən  başqa  heç  bir  iş

gəlmədiyindən toylarda çalan bir xanəndə dəstəsinə qoşuldu, rəqs etməyə qurşandı. 

İndi o artıq kişilər məclisində arvad paltarı geyib rəqs edir, bununla da dolanırdı. 

Ətrafında mütrüfə qız verəcək əskik adam olmadığından Ədil tək yaşayırdı. 

Beləliklə,  Ədilin  yaşı  qırxı  ötdü.  İndi  o,  saqqallı-bığlı  kişi  idi.  Özü  rəqsi  tərk 

etsə  də  sazandalar  dəstəsi  üçün  təzə  rəqqasələr  tədarük  edir,  onlara  rəqs  etmək 

qaydalarını  öyrədirdi.  Bunlar  əsasən  yaxın  və  uzaq  kəndlərdən  tapılıb  gətirilən 

sahibsiz  balalar  idi.  Ədil  onların  adlarını  dəyişir,  geyimini  düzəldir,  rəqs  təlimi 

verirdi Şamaxı çəngilərinin dəstəsi nəinki şəhərin özündə, qonşu kəndlərdə, hətta, 

Bakı,  Şəki,  Gəncə,  Qarabağ  və  bu  kimi  böyük  şəhərlərdə  belə  tanınır,  dövlətli 

toylarına dəvət olunurdu. Ədil daima dəstənin yaşını nəzərdə saxlayar, buraya 

 

 



                                                                                                                                                  

96 


 

daha  cavan  qızlar  cəlb  edirdi.  Bu  ara  Ədil  uzaq  kəndlərin  birindən  şəhərə

dilənməyə gələn özü sinnində bir arvada təsadüf edib onu aldı. 

Sona  xəyala  dalıb  susmuşdu,  onun  sükutunu  hekayətin  qurtarması  kimi  qəbul 

edən  Mirtasoltan  yerindən  qalxdı,  çay  qoymaq  üçün  o  biri  otağa  keçdi,  arvad 

ürəyində deyirdi: "Yazıq qız, kaş o viranəyə düşüncən, özün demişkən, anan kimi 

ölüb  qurtaraydın,  bıy  əstəğfürullah,  Allahdan  qismət  beləymiş,  alnına  belə

yazılıbmış". 

...Sona  isə  gözünü  divara  zilləyib  həyatının  Ədil  evindəki  səhifələrini 

vərəqləyirdi... 

Ədil Sonanı yavaş-yavaş rəqsə alışdırmağa başladı. Qız əvvəllər utanır, qısılır 

və karıxırdı. Az sonra musiqini və rəqsi elə duymağa başladı, elə bir istedad büruzə

verdi ki, sazandalar və Ədil, balaca qızın qabiliyyətinə heyran qaldılar. Sona rəqsə

girdimi - dünyanı unudurdu. Bu zaman o musiqiyə elə bir aludəliklə uyğunlaşır, elə

bir  həvəslə  oynayırdı  ki,  incə  cizgilərə  malik  olan  siması  daxilindən  gələn  bir 

ilhamla işıqlanır, daha da gözəlləşirdi. Onun yalnız əli və ayaqları oynamır, bütün 

əzaları  rəqs  edirdi.  Ədil  də,  tarzən  də  Nüsrətullah  da  onun  gələcəkdə  böyük 

müvəffəqiyyəti olacağını duyurdular. Ədil indi daha çox onun tərəf-müqabilləri ilə

məşğul  olurdu.  Qız  rəqsin  bütün  incəliklərini  duymuş,  ustadlaşmışdı.  "Şeydalı", 

"Dəyirmançı qoca", "Fatma xanım xoş amədi", "Diksinmə" rəqslərində onun tərəf 

müqabilləri Sonadan qat-qat zəif çıxırdı. Ədil özünü saxlaya bilməyib bağırırdı: 

-Korsan? Balaca qız səndən qanacaqlıdı. 

Beləcə  Bəyim  arvadın,  zəifliyinə,  "cındırlı  pir"  kimi  yırtıq-yamaqlı  geyiminə 

görə  gah  "imam  cüməsi",  gah  da  "yoluq  cücə"  adlandırdığı  xırdaca  qız,  Şamaxı

məclislərinin, toy və seyrəngahların bəzəyinə, Sonasına çevrildi. 

Seyid  Əbdül  Əzim  Dağıstandan  anası  ilə  birlikdə  Şamaxıya  qayıdanda,  Sona 

artıq  "su  sonası"  kimi  gözəlliyi  və  rəqsləri  ilə  şöhrət  tapmışdı.  Cavan  Mahmud 

ağanın  təzə  açılan  musiqi  məclislərində  Sona  oynayanda,  hamı  nəfəsini  gizləyib 

heyranlıqla ona tamaşa eləyirdi. Sona sözlərini belə qurtardı: 

-Amma hamısından pisi bu idi ki, hüzur yerinə də gedə bilmirdim,təziyəyə də... 

Mənə belə gəlirdi ki, getsəm, ağlaram, ürəyim boşalar... 

Amma  qorxurdum,  gedəndə  qapıdan  da  aşağıda  otururdum,  həzrət  Fatimənin 

itindən  də  pis,  qotur  it  idim  elə  bil.  Heç  kəs  yanımda  əyləşmək  istəmirdi.  Mənə

hamı pis-pis baxırdı. Bir dəfə lap az qaldı dəli olam... Bir toya aparmışdılar bizi... 

Oynadım, yorulub yan otağa keç 

 

 



                                                                                                                                                  

97 


 

dim,  cavan  qız-gəlin  mənə  maraqla  baxırdı,  amma  yaxınlaşmağa  cürət 

eləmirdilər. Otaqda bir qadın var idi. Yaşlı olsa da, qoca deyildi, çox gözəl arvad 

idi. Məni gorcək, "çəngi" sözünü eşitcək, tez yasmandı, üzünü örtdü! İlahi, elə bil 

naməhrəm  kişidən  gizlənirdi!  Bu  mənə  ölümdən  də  arttq  gəldi...  İçəridə  dayana, 

verilən  yeməyi  yeyə  bilmədim,  utandım,  ölüb  yerə  girdim,  çıxıb  təzədən  məclisə

qayıtdım, amma necə oynadım, nə elədim, o gecə heç bilmədim. O mehriban ana 

kimi  gözəl,  gülərüz  arvadın  məndən  yaşınması  mənə  dərd  olmuşdu...  İndi  də

arvadın əvvəl mehriban, gülümsər, "çəngi" sozünü eşidəndən sonra qorxu və nifrət 

dolu baxışları gözlərimin önündən getmir... 

-Yazıq... nə əzablar çəkmisən... 

-Eh bütün əzablar bircə belə baxışın qabağında nədir ki... ...Minasoltan əlindəki 

çay  sinisi  ilə  içəri  girəndə  Sona  halsız  başını  mütəkkəyə  söykəyib  narahat  bir 

yuxuya getmişdi. Ana, yalnız analara məxsus bir üsulluqla çayları yerə qoymadan 

gəldiyi  qapıdan  geri  qayıtdı.  "Yazıq  (bayaqdan  bəri  neçə  dəfə  o,  Sonanı  "yazıq" 

adlandırmışdı)  qoy  bir  az  çimirin  alsın,  gözünün  acısı  çıxar,  yüngüllüyər.  Allah 

var,  rəhmi  də  var,  o  vaxtacan  Əbdüləzim  balam  da  bir  xeyir  iş  düzəldib  gələr, 

inşallah!..  Beş  gün  qaranlıq  olanda,  beşi  də  aydınlıq  olur,  bəlkə  yazığın  Allah 

günahlarını bağışladı, tövbə-əstəğfar elədi, düz yola çıxdı..." 

Minasoltan bu sözlərlə mətbəxtdə əlləşir, axşama şam yeməyi hazırlayır, tənək 

yarpaqlarından  hərəsi  bir  fındıq  boyda  olan  xırdaca,  məhz  Şamaxıya  məxsus 

dolmalar bükürdü. Seyid Əzim anasının bu xırdaca dolmalarını sarımsaqlı qatıqla 

yeməyi çox sevirdi... 

...Axşam Seyid Əzim evə dönəndə vəziyyəti tamamilə dəyişmiş gördü. Qapını

açan kimi anasında baş verən təbəddülatı duydu: 

-Hə, necəsən, mənə, gəlib-eləyən olmayıb ki? 

-Yox,  ay  bala,  heç  kim  gəlməyib,  xoşbəxtlikdən  qapını  bu  gün  döyən  də 

olmayıb... 

Seyid Əzim gülümsədi, anasının çiynini qucaqladı. 

-Necə döyəydilər, ana can, qapıya daldan qıfıl vurub getmişdim... 

-Bıy başıma xeyir, deyirəm axı... 

-Qonağın necədir? 

Arvad qayğı içində pıçıldadi: 

-Səs  salma,  bala,  yazıq  bütün  başına  gələnləri  mənə  danışıb,  bədbəxt  yetim! 

Allah  Ədilə  lənət  eləsin,  cəzasına  çatdı,  şeytan  ondan  ol  çəkib,  məndə  işi  yox, 

amma  yerində  cəhənnəmlik  olub.  Kimsəsiz  yetimi  bu  işə  o  qurşayıbmış...  Yaxşı, 

sən neynəyə bildin?.. 

 

 



                                                                                                                                                  

98 


 

Cavan, anasını arxayın elədi: 

-Narahat olma, ana, Sonanın şəhərdə olduğunu bilən, duyan yoxdu. 

Gecə  əl-ayaq  yığışandan  sonra  Mahmud  ağanın  dəyirmançısı  malağan  Vasil 

gəlib bizdən guya dəyirmanlıq dən aparacaq, örtülü furqunda,kisələrin arasında ona 

da yer eləyərik, onu da aparar. 

-Hara? 

-Mahmud  ağanın  Ağsudan  o  yana  Ərəbcəltikçi  deyilən  kənddə  qonağı  var, 



Əlyar  bəy  -  onlara  göndərir.  Qonağı  varlı-hallı  bəy  adamıdı,  Sona  orda  qulluqçu 

duracaq, Mahmud ağa bəyə kağız da yazıb. 

Sonra nə lazım olsa genə elər. 

Arvad azacıq arxayınlaşdı: 

-Allah ağadan irazı olsun. 

...O gecə Sona, Seyid Əzimin pənah evini tərk edəndə Minasoltanın qalın şalına 

bürünmüşdü. Şair evindən iki qəzəllə bir solmuş gül, ana nəvazişindən isə ömründə

ilk dəfə gördüyü riyasız, səmimi bir pay da aparırdı: 

-Get, bala, Allah amanında olasan, başuvu aşağı sal, işində-gücündə ol, Allah 

da  sənə  kömək  olar,  -  deyə  Minasoltan  Sonanın  ayaqlarının  üstünü  yorğança  ilə

örtdü. 

Vasili  tələsirdi;  o  öz  səmişinini  gecə  ikən  şəhərdən  çıxartmalı,  gün  doğana 



qorxulu Ağsu dolayından aşıb keçməli idi. 

...Günortaya  xeyli  qalmışdı.  Minasoltan  xörək  bişirməyə  hazırlıq  görür, 

oğlunun qəssabdan qayıdıb, ət gətirməsini gözləyirdi. Qapmın çaxçaxı səslənəndə

o  Seyid  Əzimin  gəldiyini  düşünüb  darvazaya  doğ-ru  tələsdi.  Amma  gələn  oğlu 

deyildi, bu Qapaqlı Hacı Əsedin arvadı Bircəxanım idi, arvad melul-müşkül içəri 

girəncfe,  qapaqlı  ailesindəki  hadisələrdən  xəbərdar  olan  Minasoltan  əl-ayağa 

düşdü. 



Xoş gəlmisən, ay Bircə bacı, səfa gətmisən, keç, keç içəri ağa Tərlan nə



təhərdi, eşitdim bir az kefsizdi? 

Bircəxanım çadrasını çiyinlərinə salıb Minasoltanın ardınca içəri girdi: 

-Sağ  ol,  Minasoltan,  Allah  balanı  saxlasın,  elə  bir  az  nasazdı,  indi,  Allahın 

köməkliyinən babatlaşır... 

-Allah eləsin, Allah eləsin... Hacı necədi? 

Bircəxanımın  gözləri  doldu,  yanaqları,  buxağı  titrədi,  çadrasını  alıb  bükmək 

istəyən ev sahibəsinə mane oldu: 

-Zəhmet  çəkmə,  Minasoltan,  uşaq  evdə  təkdi,  tez  qayıdasıyam,Hacıya  nə

olacaq, yaxşıdı, başıma gələnləri eşitmiş olarsan... 

 

 



                                                                                                                                                  

99 


 

-Eşitmişəm, neynəmək olar, atadı... 

-Elə  atanı  Allah  özü  haqqına  çatdırsın...  Uşağımı  bir  kökə  salıb  ki...  Başına 

dönüm,  ay  Minasoltan,  dərdimi  götürüb  sənin  üstünə  gəlmişəm,  deyirəm  böyük 

Ağanın  canamazını  ver,  aparım  uşağımın  başına  salım,  bir  az  rürbət  vermişem. 

Qorxub deyirəm bəlkə... Ağanın cəddinə qurban olum, ruhuna yasin oxutdurram, 

balamı  nəzirli  elərəm,  qapından  şəfa  istəyirəm  balama,  Minasoltan,  atasından 

inciyib, balama iraq-iraq, qarğış eləməyin!.. 

Minasoltan diksindi, rəncidəxatir oldu: 

-Nə danışırsan, Bircə bacı, ayıb deyil? Ağa Tərlan kimi cavana kimin dili gələr 

qarğış  eləyə?  Dilin  Allah  qurudar.  Ona  dəyən  dəyib.Bircəxanım  gözlərini  dizinə

dikib dilləndi: 

-Düzdür,  balama  dəyən  deyib,  bəlası  güclü  gəlib,  özü  də  düşmən  əliynən 

dəyməyib, belindən gəldiyi atasının əlindən, əli qurumuşun... 

Allah mənim naləmi yerdə qoymaya gərək. Bu bir ayda, Allah şahiddi ki, mən 

nə  çəkmişəm,  balam  nə  çəkib?..  Nə  yeyir,  nə  içir,  gücnən  bir  tikə  dadızdırıram. 

Deyir:  "Ana,  dayı  mən  tay-tuş  içinə  necə  çıxaram"-  gözünün  yaşını  leysan  kimi 

tökür. Neçə vaxtdı heç nə demirdi, indi dünən kişi ölmüş gedib Şəkiyə, xam ipəyə, 

karvan  üstüynən...  Deyəsən,  elə  özü  də  dərdin  dağıtmağa  çıxıb,  yoxsa  sarvan 

Kərbəlayı  Vəliyə  gördürürdü  qırağkı  alverini.  Bu  səhər  atasının  getdiyini  eşidən 

kimi  dedi:  "Ana,  sənə  qurban  olum,  get  Ağagilə,  deyinən  bir  zəhmət  çəkib  bizə

gəlsin,  ona  sözüm  var".  Əvvəl  istəmədim  gələm,  dedim:  "Ay  bala,o  soz-sovdan 

sonra  Ağa  bizə  ayaq  qoymaz,  üzüm  də  gəlməz,  necə  gedim?  Sonra  atan  bilər, 

qayıdandan sonra, iraq-iraq Ağaya tərk-ədəb söz-zad deyər, cəddi bizə qənim olar". 

Çox yalvardı, Minasoltan, sənə qurban olum, neynim, balamdı! Bala adamı, sizdən 

irağ yerdə, düşmən qapısına da aparar... Qorxuram balam xəft-damağ ola... 

Bircəxanım  danışdıqca  onun  sözlərindəki  şübhələr  Minasoltanın  da  qəlbini 

gəmirirdi. Lakin o ana idi, həm də Seyid Əzim anası! Məgər o, dərddən boğulan 

başqa  bir  anaya  yox  deyə  bilərdimi?  Sonra  oğlunun  üzünə  necə  baxardı.  "Allah, 

sən  saxla  xata-baladan! Görəsən, razı  olum? Görəsən, özü  nə  deyər? Gedər!  Heç 

bir söz deməz - gedər". 

Bircəxanımın intizarlı sükutu ananı dilləndirdi: 

-Ağa evdə yoxdu, qəssaba gedib! İndi gələr, deyərik, mən bilən o,dostunu darda 

qoymaz. Qoy hələ bir durum kişinin canamazını gətirim. 

Bu  sözlərlə  Minasoltan  narahatlığım  büruzə  verməmək  üçün  yerindən  qalxdı, 

qonşu otağa keçdi, ərinin köhnə canamazını taxçadan alıb 

 

 


                                                                                                                                                  

100 


 

qonağın yanına qayıtdı; titrək əllərini uzadıb canamazı əlinə alan Bircəxanım, 

seyid canamazını dərin bir etiqad və ümidlə öpdü, gözlərinə, alnına sürtdü, qatlayıb 

bağrına basdı: 

-Cəddinə  qurban  olum,  qəbrin  nurnan  dolsun,  Ağa!  Allah  sənin  balanı  cənab 

peyğəmbər yanında üzü ağ eləsin. Səndən balama şəfa istəyirəm... 

Analar  çox  gözləməli  olmadılar.  Şair  içəri  girən  kimi  Bircəxanım  oğlunun 

yaşıdı  olsa  da,  Ağadan  yaşmaqlanıb,  cəld  ayağa  qalxdı.  Qadının  tez  yaşınmasına 

baxmayaraq,  Seyid  Əzim  onu  tanıdı.  Bu,  Tərlanın  anası  idi.  Gənc  şairin  ürəyi 

qırıldı,  təzəcə  açılan  üzünü  bulud  aldı,  ona  elə  gəldi  ki,  Tərlanın  taleyində  o  da 

nədəsə müqəssirdir. Bu fikir neçə vaxtdan bəri şairə rahatlıq vermirdi. Amma dostu 

haqqında Mahmud ağa ilə Cavaddan başqa heç kəslə danışa, xəbər-ətər tuta, yanına 

gedib əhval soruşa bilmirdi. Qapaqlı onun kölgəsini də qılınclayırdı. Şair, Hacının 

bütün  hiylələrindən  xəbərdar  idi.  Dostları,  xüsusilə  Cin  Cavad  ona  bir  çox  şeyi 

demiş, xəbərdar eləmişdi. Hacı Əsəd nədənsə, oğlunun işlərinin açılmamasına soy 

edir,  Tərlanı  soruşana  "azarlayıb"  deyir,  döydüyünü,  yaraladığını  bildirməməyə

çalışırdı. Tərlanı küçədə-bazarda görən olmamışdı. O mənhus gündən bəri, heç kəs 

onunla  alağa-salağa  saxlaya  bilməmişdi.  Qapaqlının  evi  qapaqlı  qazan  kimi 

bağlanmışdı,  quş  quşluğuynan  hasardan  içəri  səka  bilmirdi.  İndi  Bircəxanımı  öz 

evlərində  görməsi  Seyid  Əzimi  çox  təəccübləndirdi  və  təşvişə  saldı.  Dərhal 

"görəsən, Tərlanın başında nə iş var?" - deyə dostunu düşündü. 

-Xoş gəlmisən, Bircə xala, ağa Tərlan nə təhərdi? 

-Xoş  günün  olsun,  Ağa,  babatdı...  -  qadın  naməhrəmlə  danışdığını  unudub 

dilləndi və utandığından səsini kəsdi. 

Ana dəsmala bükülü əti oğlundan alıb, məsələni anlatmağa başladı: 

-Başına  dolanım,  Bircə  bacını  ağa  Tərlan  özü  yollayıb  ismarışdayıb,  səni 

istəyir... 

Şair tərəddüd içində duruxdu: 

-Bəs... 

Hər iki ana məsələni anladı; Ağa, Hacının bu işə necə baxacağını fıkirləşirdi, o 

razı olardımı ki, şair, Tərlanla görüşsün? Tərlanın anası tələsik dedi: 

-Qurbanın olum, Ağa, kişi kəsmiş. şəhərdə yoxdu, Şəkiyə gedib... 

Seyid Əzim məsələni anladı, onun dostu ilə görüşü gizli təşkil olunurdu. 

Bircəxanım sözünə davam elədi: 

 

 


                                                                                                                                                  

101 


 

-  Tərlan  deyir  ki,  Ağa  narahat  olmasın,  gedələr  dəyirmanda  olacaq,  axşam 

azanından sonra zəhmət çəkib gəlsin. Evdə səndən, məndən, bir də bədbəxtimdən 

başqa heç kim olmayacaq... 

Bu "oğurluq" görüş şairin qüruruna toxunurdusa da başqa çarəsi yox idi, dostu 

Tərlan ağır xəstə yatır, onu görmək istəyir, məgər getməmək olarmı? 

...Qadın  heç  kəsin  naümid  qayıtmadığı  qapıdan  ürəyi  ümidlə  dolu  çıxdı.  O, 

Tərlana  süd  verdiyi  döşlərinin  arasına  bir  də  bir  canamaz  sıxmışdı.  Yazıq  ana, 

oğluna bu köhnə, tarixi bəlkə də yüz ilə keçmiş, nəsil canamazından daha çox ümid 

gözləyir, oğlunun sağalıb ayağa durması üçün nəziri nəzir dalınca deyirdi... 

...Qalabazar  məscidinin  minarəsində  Kəblə  Mürvət  "Lailahə  İlləllah"  deməyə

başlayanda  şair,  evlərindən  çıxdı,  ona  elə  gəldi  ki,  indicə  darvazadan  on  qədəm 

aralıda  əli  qələmkar  boğçalı  Məşədi  Qənbəri  görəcək.  Kədərli  olsa  da bu  təsadüf 

ehtimalı  onu  gülümsətdirdi,  lakin  bu  gün  nədənsə  Məşədi  Qənbərə  rast  gəlmədi, 

görünür  kişi  ya  tez  qayıdıb,  ya  da  qüslünü  gecikdirib.  O  gedir  və  düşünürdü: 

"Qəribə aləmdi bu aləm, burada arvadlarını o dünyaya yolladıqca, təzə cavan arvad 

alıb "səvaba nail olan", səhər-axşam qüsl, namaz və orucla, ibadət, zikrlə məşğul 

olan  Məşədi  Qənbər  "müqəddəsdi";  az  qala  bigünah  oğul  qatili  Qapaqlı  hörmətə

minir; yüz baş kəsəndən sonra tövbə əstəğfar edən Alış izzət sahibidi... Bu aləmdə

Tərlanların, Rzaların, Əzimlərin nəsibi niftin, nifrət, söyüş qarğışdı... Görəsən, bu 

nə vaxtacan belə olacaq? Yox, Mahmud ağa da, Ağaseyidəli də, dostlarım da haq-

lıdır.  Mən  əgər  bu  el-camaata  xidmət  eləmək  istəyirəmsə,  getməliyəm,  təhsilimi 

artırıb  qayıtmalıyam.  Elə  başnan  qayıtmalıyam  ki,  avam,  yazıq  olmuş  millətimin 

başını  piyləyənlərin,  gözünü  bağlayanların  qabağında  duruş  gətirə  bilim.  Yoxsa 

cənab  Rza  bəy  kimi  mənim  də  məktəbimə  heç  kəs  uşaq  verməz,  mən  mütləq 

Tərlanı da dilə tutmalıyam; o da oxusun, təhsilini artırsın və biz, cənab Rza bəyin 

yarımçıq qalmış işini davam etdirək, özü də elə bir təhsil və savadnan ki, heç kəs 

döşümüzə durmasın. Təkcə arzudan bir şey çıxmaz, bu arzunu yerinə yetirmək, işə

çevirmək üçün bitikbaş lazımdır..." O bir aydan bəri Nəcəfuləşrəfə təhsilə getmək 

haqqında düşünməyə başlamışdı. 

Fikir  dəryasına  qərq  olduğu  halda,  Tərlangilin  mənzilinə  çatdı.  Qapaqlının 

darvazası bağlı idi. Şair tərəddüd içərisində qapının önündə dayandı. Ehtiyatla əlini 

öküz  başı  şəklində  qayrılmış  bürünc  caxçaxa  uzatdı.  Çalmaq  istəyirdi  ki,  qapı

içəridən  açıldı...  İlk  azan  səsindən  bəri  ana  onun  yolunun  intizarında,  örtülü 

darvaza dalında durub gözləyirdi... 

 

 



                                                                                                                                                  

102 


 

-Axşamınız xeyir, Bircə xala, Tərlan hardadı? 

-Xeyir günlər görəsən, Ağa, içəri otaqda, buyur... 

Onlar ala-qaranlıq həyətdən keçib Tərlanın yanına gəldilər. Qapıdan içəri girən 

kimi, şair yataqda uzanmış dostunu gördü və heyrətdən donub qaldı. Görmədiyi bir 

ay  ərzində  Tərlan  necə  də  dəyişmişdi,  arıqlamışdı,  dəyirmi  sifəti  uzanmış, 

alagözləri çuxura düşmüş, çatma qaşları quyu dibindəki su kimi ölgün işıq saçan 

bu  gözlərə  kölgə  salmış,  yanaqları  çökmüş,  gənclik  təravətini  itirmiş,  üzünü  tük 

basmışdı... Alnındakı yara sağalmışdısa da, qaraşın dərisində yara yeri ağ bir çapıq 

əmələ  gətirmiş,  üzünün  gözəlliyini  xeyli  korlamışdı.  Əynindəki  ağ  köynək 

solğunluğu bir az da artırmışdı. Xəstə yerində qurcalandı, qalxmağa təşəbbüs etdisə

də  bacarmadı.  Şair  cəld  özünü  yetirib  yatağın  yanına  salınmış  nimdərin  üstündə

oturdu və xəstəni qalxmağa qoymadı, çiyinlərindən basdı, sonra da əyilib alnından, 

çapığın üstündən öpdü: 

-Durma, durma... 

-Görürsən də, Ağa... 

-Görürəm... 

Ana onları tək qoyub, oğlunun əziz qonağı üçün çay dəmləməyə getdi. 

ikilikdə qaldılar. Əvvəl sözü nədən başlayacaqlarını heç bilmirdilər. Sükut xeyli 

sürdü. Sonra qırıq-qırıq əhval-pürsan başladı. 

-Mahmud ağa necədi? 

-Yaxşıdı, sənə salamı var, hey soruşur, aradan-bərədən xəbər tutur... 

-Bilirəm, sağ olsun... 

-Hamımızın canı yanındadı... Xəstənin solğun üzü azacıq işıqlandı: 

-Bilirəm... sağ olun, İrza bəyin işi nə yerdə qaldı? 

-Birtəhər, tövlə otaqlarının birini məktəb üçün ayırıb, düzəltdirir, bir miqdar pul  

da hasil olub, cənab Mahmud ağadan, Kərim bəydən... ustul-mustul aldırır... 

-Allah köməyi olsun... 

Şair dostuna ürək-dirək vermək üçün dedi: 

-Hərə bacardığını eləyir, inşallah sən də durarsan köməkləşərik. 

Tərlanın  üzündəki  ələm  buludu  sıxlaşdı,  dodaqlarını  istehzalı  bir  təbəssüm 

əydi: 


-Xeyr, Ağa, daha mən heç, mən cərgədən çıxdım... 

-Elə niyə? 

 

 


                                                                                                                                                  

103 


 

-Özün yaxşı bilirsən, Ağa, mənə dəyən elə dəyib ki, mən bir də

dost-aşna, tay-tuş içinə çıxa bilmərəm... 

Dostundakı  bu  ruh  düşkünlüyü  şairi  dəhşətə  gətirmişdi.  "Xarab  olasan 

zəmanə, nə canları məhv eləyirsən... nə əməlləri puça çıxardırsan... Cavan 

bir  insan,  hələ  həyata  əməlli-başlı  qədəm  qoymamış,  sütül,  amma  məğrur 

bır  insanın  mənəviyyatıni  belə  qıran  adət,  ənənə  məhv  olsun;  ata  da  olsa, 

oğlunu  tay-tuş  içində  xar-zəlil  eləyən  qapaqlılar,  molla  Qurbanqulular, 

Alışlar  dünyası...  səni  məhv  etmək  vacibdir.  Bunun  üçün  isə  dostum 

Tərlan, ruhdan düşmək, ayaq yeri qoymaq yox, əlləşib-vuruşmaq lazımdır". 

O, kədərlə dostunun yaşlı gözlərinə baxdı: 

-Dost-aşnanı elə kəmfursət bilmə, Tərlan... 

-Allah  eləməsin...  amma  sən  şirvanlılara,  Şamaxı  bazarına  bələdsən. 

Mən bir də bu üzlə hara çıxa bilərəm? Görən kimi ağzıgöyçəklər adıma bir 

çapıq ləqəbi qoşacaqlar. Bir də Tərlan sözü dillərinə gəlməyəcək. Heç bir 

çarəm qalmayıb. 

O, çox şey demək istəyirdi. O demək istəyirdi ki, "Sonadan sonra mən 

bu  diyarda  qala  bilmərəm.  Mənim  bütün  xoş  arzularım,  istəklərim, 

məhəbbətim  boğulub,  məhv  olub,  səraba  dönüb!..  İndi  mən  nəyəm  ki, 

atasının  təhqir  elədiyi,  xar-zəlil  elədiyi  bədbəxt  bir  cavan...  Sevdiyimi 

əlimdən aldılar, özümü bu kökə saldılar... Heç bir iş tuta bilmərəm, əlimə

nə  alsam  əlimdən  düşər...  El  içində  biabır  olmuşam.  İndi  də  atam  təzə

pəstəha açıb..." O elə bu cümlədən də başladı: 

-Ağa,  indi  də  atam  təzə  bir  pəstəha  açıb.  Məni  evləndirmək  istəyir. 

Hamısını bilməsən  də, bəzi-para  şeylərdən  xəbərdarsan.  Mən istəmədiyim 

adamla evlənə bilmərəm... İstədiyimi də əlimdən aldılar... 

Şair  gözlərindən  yaş  süzülən  dostuna  qəmli-qəmli  baxır  və  düşünürdü: 

"Görəsən, kimdi istəklin ki, atan onu da əlindən alır? Bir zaman Sona səni 

məndən  soruşmuşdu...  Yoxsa...  odu?  A  bədbəxt  dostum,  deyimmi?  Səni 

sakitləşdirimmi ki, Sona ölməyib, camaat arasına yayılan təki qaçaqlar onu 

dağlara çəkib aparmayıb, gizləndiyi yeri bilirəm... Yox, bu ola bilməz... bu 

mənim sirrim deyil! Həm də Tərlan onunla evlənməyi ağlına da gətirməz. 

Atasını tanımırdımı ki, elə boş xəyallara düşsün? Yəqin başqa kasıb-kusub, 

yctim-yesirin  biridi.  Qapaqlı  da  razı  olmur.  İndi  ki,  özün  demirsən,  dəxi 

mən neynəyim, sənə nə kömək eləyim, a yazıq?" 

Tərlan  isə  düşünürdü:  "Deyimmi,  deyimmi  ki,  mütrüfün  öldürülməyi, 

Sonanın  aparılmağından  sonra  bu  kökə  düşmüşəm...  Deyimmi  ki,  Sonam 

məni bu dərdə salıb?" 



                                                                                                                                                  

104 


 

-Yaxşı,  bəs  onda  neynəmək  istəyirsən?  -  şair  təşvişlə  dostunun  dolub-boşalan 

gözlərinə baxdı, yastığın kənarları artıq islanmışdı, şair cibindən yaylığını çıxardıb 

Tərlanın gözlərini, yanaqlarını sildi: 

-Di  bəsdi,  Tərlan,  səni  mabeynimizdəki  dostluğa  and  verirəm,  dəxi  ağlama, 

ürəyimi dağlayırsan... 

-Allah eləməsin, elə səni xəbərdarlığa çağırtdırmışam, mən indi bir az babatam, 

bir-iki  günəcən  güman  eləyirəm  ki,  ayağım  da  yer  tutsun.  Anama  açıb  deyə

bilməzdim.  Dərdindən  dəli  olar,  sirrimi  də  açar.  Nə  eləsəm,  ondan  gizli 

eləməliyəm.  Səndən  isə  heç  nə  gizlədə,  səni  görməmiş,  salamatlaşmamış  gedə

bilməzdim... 

-Hara, qardaş? 

Tərlan ümidsizliklə çiyinlərini çəkdi: 

-"Ayağım  hara,  başım  da  ora.  Evdən  Məşhəd  ziyarəti  adıynan  çıxacam, 

doğrudan da bir neçə gündü ki, yuxumda kimdisə məni çağırır, mənə belə gəlir ki, 

məni  Ağa  özü  çağırır...  Onlar  mənim  Ağanı  ziyarətə  getməyimə  mane  ola 

bilməzlər... Sənə də dedim ki, qoy dostlar, tay-tuş rəncidəxatir olmasın.  Xüsusilə

İrza bəy... Onunla elə arzularımız vardı ki... Təki ona nəsib olsun... 

Bu sözdə şair, dostunun əlindən tutub bir ümidlə dilləndi: 

-Tərlan, əzizim, axı səninlə bizim özün deyən kimi gözəl-gözəl arzularımız var 

idi, biz səninlə birlikdə bədbəxt millətimizin tərəqqisi üçün çalışacaqdıq. Axı sən 

cənab İrza bəyə də söz vermişdin... 

-Yox, mənim bütün əməllərim puç oldu, məndə daha o taqət qalmadı, görünür 

ki,  mən  o  igidlərdən  deyiləm,  mən  tənə  oxlarına  davam  gətirə  bilmədim,  gücsüz 

çıxdım, bifər oldum... 

-Elə neyşə deyirsən, indi ki, gedirsən, onda gəl bir yerdə oxumağa gedək, təhsil 

alaq. 

-O  tüllabları  ki,  mən  tanıyıram,  mən  onların  oxuduğunu  oxuyub  gəlib  Molla 



Qurbanqulu ola bilməyəcəm. Ayrı cür oxumağa da atam nə yol verər, nə müavinət 

elər... 


Gənc  şairin  gözləri  doldu:  Tərlandakı  bü  təbəddülat  onun  nazik  qəlbini  həm 

təəssüf, həm də acı bir kədər hissilə doldurmuşdu: "Bir bax gör nə itiririk... Yazıq 

millət... Zəmanə təzə-təzə cülus etmək istəyən balalarından birini də əlindən aldı. 

Rza  bəyə  "urus  İrza"  adı  qoyub,  məktəbini  haram  elan  eləyənlər  sevinsin,  çətin 

davam  eləyə.  Tərlan  isə  hələ  heç  bir  şeyə  iqdam  etməmiş,  millətinin  cibindən 

gedir". 


 

 


                                                                                                                                                  

105 


 

Tərlan dostunun nələr düşündüyünü və nələr düşünə biləcəyini fikirləşdikcə az 

qalırdı  ki,  dəli  olsun.  O  indi  özünü  meydandan  qaçan  bir  fərari  kimi  hiss  edirdi. 

Odur  ki,  ağır  olsa  da,  söhbətə  xitam  verməye  tələsdi;  qan  sağılmış  gözlərinin 

küskün baxışlarını Ağanın çiynindən o yana, divara dikib dedi: 

-Səndən bir təvəqqəm var, Ağa! 

-Buyur, Tərlan... 

-Bu pulu - o, əlini döşəyinin altına uzadıb balaca bir düyünçə çıxartdı və Seyid 

Əzimə uzatdı. - Bu pulu Cavada ver, qoy mənə bir dəst qalın paltar alsın, qalanını

tapşırsın Mahmud ağa karvansarasındakı dalandara. Gərəyim olanda özüm ondan 

alıb götürərəm... 

Seyid Əzim təəssüflə başını buladı, son vasitəyə əl atdı: 

-Mənə  belə  g’lir  ki,  yaxşı  iş  görmürsən  anan  barədə,  yazığı  gözü  yaşlı 

qoyacaqsan... Bir tərəfdən də, neynək gedib gəzərsən, səyahət elərsən, dərd-qəmin 

dağılar.  Kişi  də  fikrindən  dönər,  sonra  qayıdıb  gələrsən,  inşallah  istəklinə  də

qovuşarsan... 

Şair özü də bilmədən gəncin ağrıyan yerinə toxundu... 

-Onu  bilmək  olmaz,  nə  o,  sözündən dönəndi, nə  mən... görüş qiyamətə  qaldı. 

Ağa, bu ayrılıq axirət ölüm-dirim ayrılığıdı... 

"Mən  Sonanı  uçurulan  bu  gölə  bir  də  qayıtmaram,  dostum,  mən  elə  namərd 

ovçu deyiləm". 

Şairin  ürəyi  əzildi,  bu  vida,  faciəli  vida  onu  kövrəltdi,  gözlərini  yaşartdı,  bir 

daha Tərlana ürək-dirək vermək üçün dedi: 

-Elə  demə,  mən  də  gedirəm,  kim  bilir,  dağ  dağa  qovuşmaz,  adam  adama 

qovuşar, bu Vətəndi, torpaq çəkib gətirər. 

Tərlan təəccüblə soruşdu: 

-Sən hara gedirsən ki, Ağa! 

-Nəcəfə,  təhsilə  getmək  istəyirəm,  elə  mənim  üçün  də  çətindi...  "Sənin  ki, 

Sonanı uçmayıb..." 

-Səfərin uğurlu olsun, Ağa! 

Onlar bir daha öpüşdülər, vidalaşdılar, şair durub otağı tərk etdi. Bircəxanım bir 

fıncan çaya belə qonaq edə bilmədiyi seyid-peyğembər övladının bu gəlişindən çox 

ümidlər  gözləyir,  oğlunun  Ağanın  səfayi-batinindən  sağalacağını,  qədəminin 

düşərgəli  olacağını  düşünüb  qətbi  rahatlanırdı.  Başı  üzərində  necə  qorxunc 

ildırımların  çaxmağa  hazırlaşdığından  bixəbər  ana,  şairi  qapıdan  ötürəndə  əyilib 

əlindən öpdü. 

...Qarşıda  yol  görünürdü...  Şirvandan  çıxan  karvan  yolu.  O,  dostlarımızdan 

ikisini aparacaqdı; bu yolların biri müəyyən idi, gələcəyə, 

 

 


                                                                                                                                                  

106 


 

ümidlərə doğru, təhsilə aparırdı. Bəs o biri yol qolu-qanadı qırılmış Tərlanı hara 

aparıb çıxaracaqdı? 

Yollar Sonanı, onun dalınca da Tərlanı apardı, elə bil Şirvan torpağında nə incə 

rəqsləri ilə insanları heyran qoyan Sona, nə də onun eşqilə yanan tərlan var imiş... 

Sonanı  bu  yollarla  getməyə  məcbur  etdilər,  onu,  Vətən  torpağından  incə  bir 

gülü  zorla  qıran  kimi  qırdılar.  Tərlan  isə...  Tərlan  dostunun  səsinə  səs  verib,  öz 

əməllərinə  sadiq  qalmadı,  o  təhsilə  getmədi,  dərvişlik  yolunu  seçdi,  biyabanlara 

düşdü... bu yollar Sona və Tərlanı zəmanənin təlatümlü, keşməkeşli ümmanından 

hansı bir sahilə aparıb çıxaracaq....İndilik isə hər bir şey öz adi qaydasında davam 

edir, elə bil heç kəs bu yoxluğu hiss etmirdi. Amma Bircəxanımın gözlərinin yaşı

qurumur, cavan şairin öz nakam dostundan ötrü qəlbi aram tutmurdu. Doğrudur, o, 

dostuna  bu  yaxınlarda  Şirvanı  tərk  edəcəyini,  Nəcəfə  təhsilə  gedəcəyini  dedi, 

amma onun arzuları düşündüyü qədər də tez baş tutmadı. Bunun iki səbəbi var idi: 

birinci  pul!  Cavan,  on  doqquz-iyirmi  yaşlı  gənc  Seyid  Əzim  uzaq  ellərdə  hansı

pulla  yaşayıb  təhsil  alacağını  hələ  müəyyənləşdirməmişdi.  Tavana  sahiblərindən 

onun təhsilini kim qiymətləndirəcək, kim ona himayə əlini uzadacaqdı - bilmirdi. 

Kərbəla, Nəcəf tüllablarının həyatı haqqında ziyarətdən qayıdanlar da elə sözlər 

danışırdılar ki, biri deyirdi: yarıac-yarıtox Allahın kəlamını oxumaqdan canlarında 

can  qalmayıb.  Göndərilən  ianə  pullarından  onların  qismətinə  çox  az  şey  düşür. 

Arxasınca canı yanan, əl uzadanı yoxdursa, sailə dönür, dilənçi həyatı keçirir. Bir 

başqası xəbər gətirirdi ki, göndərilən paralar hədər gedir, tüllablar' tiryəkə, ləvhü-

ləəbə qurşanıb, dərs, Quran yaddan çıxıb. Tüllablardan gələn məktublar da həmişə

şikayət, pul tələbi, kömək yalvarışları ilə dolu olurdu. Bütün bunlar Seyid  Əzimi 

hələ  qəti  qərar  verməkdən  sağındırırdı.  İkinci  səbəb  Kiçginə  xanım  -  Minasoltan 

idi. 


Tərlan əhvalatından sonra arvadın qərarı kəsilmişdi. Başı kəsilmiş toyuq kimi 

özünü  ora-bura  çırpır,  qohum-qonşuda  qız  gəzir,  balasının  ayağını  evə  möhkəm 

bəndləmək istəyirdi. Bəlkə, Allah kərimdi, ya heç oxumağa getmədi, ya da getsə, 

iraq-iraq  başqa  tüllablar  kimi  o  yerlərdə  küllənib  qalmadı.  Tez  də  qayıdıb  gəldi 

deyə  düşünürdü.  Ana  işi  elə  qurmuşdu  ki,  bu  günlərdə  Seyid  Əzim  hara  getsə, 

hansı qohumuna, dostuna rast gəlsə, sohbət axırdan-axıra gəlib evlənmək məsələsi 

üstünə çıxırdı. Seyid Əzim əbədi evlənməmək əhdi eləməmişdi. 

 

 



                                                                                                                                                  

107 


 

İndi  həmin  hadisələrdən  bir  ilə  yaxın  müddət  keçdiyi  bir  zamanda  gənc  sair, 

Sonaya  olan  eşqini  yadına  salır  və  düşünüldü  o  bir  eşq  idi,  ani.  O  bir  eşq  idi, 

baharın  nəsimi  kimi  xoş  və  ötəri...  Ömrümə  bir  anlıq  təzə,  tər  bir  qızılgül  ətri 

gətirdi, dimağımda süsən kimi xoş bir rayihə qoyub getdi... Mən onun cilvələrinə, 

rəqsinə aludə idim, bunun həqiqi eşq, əsil məhəbbət olub-olmadığını heç başa da 

düşmütdüm... Mənə elə gəlirdi ki, onu görəm, ətrini duyam gərək... O mənim üçün 

behişf cilvəli bir huri, bir pəri idi. Bir yuxu idi ki, oyandım, alimdə heç nə qalmadı. 

Xatirəmdə isə əbədi, füsunkar bir gözəllik həkk olundu. Onu oradan heç bir qəza 

silib tullaya bilməz... Təkcə Sona, o bədtale sənətkar anladı ki, bu eşq iki qəlbi bir-

birinə  əbədi  bağlayıb,  həyata  züriyyət,  davamiyyət  gətirən  məhəbbət  deyil.  Bu 

olsa-olsa bir şairin gözəllik ilahəsinə, bir büti-siminbədənə olan sitayişidir. Burada 

son  tikəni  bərabər  bölüşdürən,  bütün  həyat  boyu  çiyin-çiyinə  gedən,  oğul-uşaq 

böyütmək, nəsli davam etdirməkdən ötrü həyatın bütün keşmə-keşlərinə dözən ər-

arvad  məhəbbəti  üçün  yer  yoxdur.  O  başa  saldı  məni!  Anlatdı  ki,  "mən  sənin 

xəyalına,  ilhamına  bəzək  ola  bilərəm,  həyatını  isə  qura  bilmərəm.  Bunun  üçün 

məni  çoxdan  məhv  etmişlər".  O  mənə  anlatdı  ki,  "mən  artıq  yanmış  bir  şamam, 

pərvanə olma, özünü bu şama yandırma". Sona, sən nə dilbər bir qız idin, zəmanə

və ruzigar səni bədbəxt etməsəydi, sən gözət bir baş yoldaşı olardın, insanın bütün 

əməllərini başa düşən bir baş yoldaşı... 

Görəsən, bəs tale istəkli anamın əliylə mənə kimi baş yoldaşı seçir?.. 



Düşüncələr  onu  yormuşdu,  bir  neçə  gün  idi  ki,  yazdığı  qəzəllər  də  xoşuna  gəlmirdi. 

Dönə-dönə sevdiyi Füzuli "Divanı"nı qarşısına açıb oxuyur, sevgili ustadına nəzirəni nəzirə

dalınca qoşurdu. Bu gün o, Füzulinin  

Kərəm qıl, kəsmə, saqi iltifatın 

binəvalərdən,  

Əlindən gəldiyi xeyri diriğ etmə gədalərdən  

-mətləli'  məşhur  qəzəlini  təxmis  etmək  arzusuna  düşmüşdü..,  Təxmis  bir  növ 

nəzirə  olsa  da,  şairdən  böyük  ustadlıq  tələb  edirdi:  axı  şair  öz  sələfindən  aldığı

qəzəlin hər beytinə üc elə misra əlavə etməli idi ki, həm məzmun, həm də vəzn və

qafiyəsini  pozmasın,  qəzəlin  gözəlliyini,  məna  və  bədii  keyfıyyətini  mühafızə

etməklə, yeni bir əsər, bir müxəmməs meydana qoysun. Şair yazırdı: 

 

 



                                                                                                                                                  

108 


 

Şikəstə kaseyi-çini misalı bir sədamız yox,  

Sınıq ney tək sədadan düşmüşüz, bir dəm nəvamız yox.  

Səba, ol gülbədəndən nameyi-rahətfəzamız yox,  

"Əsiri-qürbətiz, bir səndən özgə aşinamız yox,  

Ayağın kəsmə, başınçün, bizim möhnətsəralərdən". 

Qəzəlin, Füzuli eşqinin ahəngi, Seyyidin bugünkü halına elə uyğun gəlirdi ki, 

gənc şair yararlı söz, uyğun kəlmələr, misralar tapmaqda çətinlik çəkmirdi. Sözlər 

narın səhər mehi, gözü arınmış bulaq suyu təki incə-incə, zərif-zərif axırdı; azad bir 

eşqin  qarşısına  çəpər  çəkənlər,  insan  hisslərinin  solmasına,  boğulmasına  səbəb 

olanlar,  Sonaları,  Tərlanları,  Seyyidləri  nakam  qoyan  Qapaqlılar,  Alışlar  onun 

nəzərində canlanırdı. "Ey Şərqin qoca Füzulisi, sondən sonra bu üç yüz il ərzində

elə bil heç nə dəyişməyib, səndən sonra da eşqlər, hisslər boğulur, səndən sonra da 

Sənan  tərsa

1

  eşqilə  boynuna  zünnar



2

  salıb,  zahidlər  simbər

3

  bütlər  tamaşasını



qadağan  eləyirlər. Aşiqin vücudu  cəfalərdən  surax-suraxdır. Xudnümalər  yenə  də

asiqdən eşqi tərk edib, məscidə girməyi tələb edirlər". O alışıb yanırdı, yanaqları

od tutmuş, allaşmış, qələmi yarın siyah zülfü kimi qara mürəkkəbə girib çıxır, qar 

kimi  ağ  sinəsinə  bənzər  Səmərqənd  kağızı  üzərinə  misraları  misra  dalınca  düzür, 

Füzulinin səsinə üç yüz ildən sonra səs verən şair deyirdi: 

Qəsəm piri-muğanə varisalər peyrəvi olmam,  

Bu qovmi-xudfüruşü xudnümalər peyrəvi olmam,  

Həqiqət əhliyəm, əhli-riyalər peyrəvi olmam,  

"Girib məscidlərə gər müqtədalər peyrəvi olmam,  

Budur vəchi ki, hər giz görmədim üz müqəddalərdən". 

Minasoltan  yalnız  analara  məxsus  ahəstə  addımlarla  otağa  girdi,  mis  sinidəki 

zağlı çaydan və fıncanı oğlunun qarşısına qoydu və sözlü-sözlü durub baxdı, o bu 

gün  mütləq  Seyid  Əzimlə  danışmaq,  ürəyindəki  arzularını  həyata  keçirmək  üçün 

razılığını  almaq  fıkrində  idi.  Sonra  da  Dağıstana,  Yaqsay  qazısı  olan  atası  Molla 

Hüseynə xəbər yollamalı; onu da dəvət edib xeyir işi tamamlamalı idi. 

Şair  anasının  otağa  girməsini  görməkdən  ziyadə  hiss  elədi  və  başını  qaldırdı. 

Ananın sözlü görkəmindən alındı. Deyəsən, çoxdan gözlədiyi 

 

 



                                                                                                                                                  

109 


 

və  neçə  gündən  bəri  baş  verəcəyini  hiss  elədiyi  bugünkü  söhbətdən  yaxa 

qurtara bilməyəcəkdi. Xəfifcə gülümsədi; 

-Nədi, məmə, sözlü adama oxşayırsan? 

O bəzən, uşaqlıqda olduğu kimi, anasını "məmə" adlandıranda bu, Minasoltana 

xüsusi ləzzət verir, ona öz böyüklüyünü xatırladır, onu cürətləndirirdi. 

-Oğul, Allahdan gizlin deyil, bəndədən nə gizlin. Qərəzim səni evləndirməkdi... 

Gənc qızardı: 

-Elə birdən, bu tezliklə? 

-Yox,  tez  niyə  olur...  Allaha  şükür  boylu-buxunlu  cavan  olmusan,  lap  elə 

vaxtındı... 

-Nə  deyim  axı...  Neçə  gündü  hamınız  düşmüsüz  üstümə,  deyəsən,  sənin 

kələyindi bunlar hamısı, hə, ana? Hara gedirəm, elə hamı bir söz deyir, "evlən"... 

Evlənmək bəyəm bazardan bir girvənkə ət, ya bir ərşin bez almaqdı?.. 

-Yox,  mənim  kələyim  oldu  olmadı,  məsələyə  dəxli  yoxdu...  Sən  də  görüm 

razısan? 

Gənc  daxilindəki  həyəcanları,  gizli  duyğuları  büruzə  vermək  istəmədi,  bir  az 

zarafat tərzində kimi nəzərdə tutduqlarını öyrənmək istədi: 

-Yaxşı, ana, sənətim yox, sübutum yox, kimdi mənə qız verən? 

Hansı yazığı bəxtəvər eləmək istəyirsən? 

Ana  sözdəki  zarafatı  başa  düşəcək  halda  deyildi,  məqsədi  onu  elə  almışdı  ki, 

oğlunun şuxluq yolu ilə gələcək gəlin haqqında xəbər bilmək istədiyini duymadı; 

incidi: 

-Elə  neyşə  deyirsən;  nəyin  əskikdi  Allaha  şükür?  Hamı  xoşluqnan  sənə  qız 

verer, əslin-nəslin, özün başıaşağı. Əlində yazı-pozun... 

-İncimə, ana, doğrudan kimi fikrində tutmusan, axı, bilmək olmaz?.. 

Arvad məsələni başa düşdü, gülümsədi: 

-Bıy,  başıma  xeyir,  neyşə  bilmək  olmur,  evlənən  sən  deyilsən  bəyəm?  Belə 

Bəyimxanım xalanın qızı Ceyranı. 

Seyid  Əzimin  qəlbi  qismən  sakitləşdi,  o,  Ceyranı  ömründə  görməmişdisə  də, 

"Fit  dağından  köçüb  gəlmiş"  və  uzaq  ana  qohumlarından  olan  anasını,  Bəyim 

xalanı tanıyırdı. Arvad bacılığı Kiçginəxamıngilə tez-tez gələr, çox vaxt rəfıqəsi ilə

birlikdə yorğan-döşək salmaq kimi mövsümi işlərdə ona kömək elər, bəzən burda 

gecələrdi  də;  yaşlı  bir  qadm  olmasına  baxmayaraq:  oğlu  yerində  olan  Ağadan 

yaşmaqlanardı.  Amma  bununla  belə  Seyid  Əzim  onu  görmüşdü,  gözəl  deyiləcək 

qədər 


 

 


                                                                                                                                                  

110 


 

yaraşıqlı,  gülərüzlü  bir  qadın  idi.  O,  "Əgər,  "anasına  bax  qızını  al"  məsəli 

doğrudursa, onda mən börkümü göyə ataram" deyə düşündü. Daha başqa çarə yox 

idi.  "Dədəm  də,  babam  da,  bütün  el-obam  da  belə  evlənib.  Mənim  kimi  sortalar 

eşqinə  düşüb,  görüb-aşıqlayıb  evlənən  bəxtəvər  bu  diyarda  yoxdu.  Gec-tez  bu 

olasıdı. Yaxşısı budu, nə anamı rəncidə eləyim, nə də Bəyim xala kimi tərbiyəli bir 

arvadın  əlində  böyümüş  baş  yoldaşım  rədd  eləyim.  Sonra  Allah  bilir  kimə  ürcah 

ollam. Bunlar heç olmasa doğrudan da nəcib, hamısı da az-çox əhli-qələm tayfadı". 

Oğlunun  xatirindən  nə  keçdiyini  bilməyən  ana,  gəncin  dərin  xəyala 

dalmasından darıxdı: 

-Nə fikrə getdin, oğul, yoxsa döşünə yatmır? Vallah, ceyranın quzusudu, həm 

gözəl, həm kamallı, həm də özün deyəndi, babasından Quran oxumaq, yazmaq da 

öyrənib sənin kimi... Day nə istəyirsən? 

Seyid  Əzim  artıq  qərar  vermişdi.  Onsuz  da  bir  gün-beş  gün  çək-çevirdən, 

minnətdən-sünnətdən  sonra  razılığım  xoş-güc  alacaqdılar.  Nəvazişlə  əlini  anasına 

uzadıb yenə də sözü zarafata saldı: 

-Onda lap yağ-bal oldu ki... - Sonra ciddiləşdi. - Ana, mən bilirəm ki, sən mənə

pis  şey  calamazsan.  İndi  ki,  belə  ürəyinə  yatıb,  gəlinnən  evdə  sən  dolanacaqsan. 

Allah sənə ürəyincən gəlin qismət eləsin... 

Sevincindən Minasoltanın çiçəyi çırtdadı... 

-Allah ağzından eşitsin, bala, ağzın fal olsun. Səni görüm, dünyada heç neynim-

necəliyim deməyəsən! Südüm sənə halal olsun, mənə yox demədin, ağbaxt olasan! 

Ana alqışları gəncin ürəyində əks-səda verdisə də, təşvişi azalmadı... Qəlbinin 

döyüntülərini qulaqları ile eşidirdi. 

...Qızının  məktubunu  alan  Axund  Hüseyn  Yaqsaydan  dərhal  özünü  Şamaxıya 

yetirdi.  On  bir  il  tərbiyə  verib  əmrazəyə  yetirdiyi,  Kiçginədən  başqa  övladı

olmadığından,  özünə  oğul  qəbul  etdiyi  nəvəsi  Seyid  Əzimin  xeyir  işi  qocanı  çox 

sevindirmişdi.  Yaqsay  qazisini  şəhər  ruhani  və  əşrafı  xüsusi  hörmət  və  izzətlə

qəbul etdilər. Onun oğul toyu eləməsi şəhərdə böyiik razılıq və şənliklə qarşılandı. 

Ağsaqqalların məsləhətindən sonra toy günü xoşladılar, xəlfə Cin Cavad çağırıldı, 

əlinə  toya  çağırılanların  siyahısı  verildi.  Cavad  məhəllə-məhəllə,  Qara-bazar, 

Santorpaq,  İmamlı,  Minaxor,  Yuxarı  Qala,  Şıxminaslı  evlərini  gəzdi,  toy  gününü 

xəber  verdi.  Həyətdə  xalı,  gəbə,  cicim  və  əlvan  palazlardan  toyxana  quruldu. 

Şəhərin məşhur xanəndəsi Nəcəfqulu öz dəstəsi ilə çağırıldı. Seyid Əbdül Əzimin 

şair dostlarından "Rağib" təxəl- 

 

 



                                                                                                                                                  

111 


 

lüslü  Qafar,  evli  olduğundan  sağdış,  hələ  subay  olan  Bixud  soldış  ayrıldı. 

Qoyunlar  kəsildi,  qazanlar  asıldı.  Bəy,  zurna-balaban  sədalarının  müşayiətilə

hamamdan çıxıb gəldi. Kiçginə xanım və qohum-qonşular pul kimi qızarmış bəyin 

boynuna  al-əlvan  xələtlər,  məşhur  Şirvan,  Basqal,  Gəncə  kəlağayıları,  qanovuz, 

darayı  zolaqları  doladılar.  Xonçalar  tutuldu.  Toyxanada  rəqs  başladı.  Əlindəki 

ağacı  tovlayıb  ortada  fırlanan  Cavadın  ayağı  yerə  dəymirdi.  Qalabazarın  məşhur 

adamlarından sayılan Ağa Səməd bəy, xan seçildi, sonra Nəcəfquluya növbə çatdı, 

iki  saat  yarımlıq  sükut  içində  Nəcəfqulu  muğamatın  ən  incə  pərdələrində  gəzib 

dinləyicilərini heyran qoydu, o gah Hafız, gah Sədi, gah Füzulini dilləndirdi, arada 

bir Seyidin öz qəzəllərindən də oxudu. Sonra Xan, bəyi toya dəvət elədi, Nəcəfqulu 

bəyi təriflədi: 

Görüm ay bəy toyun mübarək olsun  

Sağdışın, soldışın, elin var olsun... 

Cərgələrdən qonaqların səsi ucaldı: "Bəy oynasın, ucuzluq olar, bəy oynasın". 

Mirzəyi havası çalındı. Cin Cavad gözlərində parıldayan cinlərlə birlikdə dostuna 

yanaşdı,  çiynindən  öpdü;  yavaşca  pıçıldadı:  "Toyun  mübarək,  Ağa,  yaxşı  yaxan 

əlimə  keçib,  bir  həcv  ya  qəzəl  səndə,  o  baş-bu  baş  get-gəl,  yerinə  mən  şıdırğı

vurram"  -  deyə-deyə  təzə  bəyi  ortaya  çəkdi.  Bəylik  libasında  xeyli  gözəlləşmiş

qədd-qamətli  cavan  ortaya  çıxanda  qohumlar  fərəhlə  tamaşa  eləyib  alnına  pul 

yapışdırdılar, arvadlar ocağa duz-üzərlik atdı. O, sağdış və soldışı Rağib və Bixud 

ilə bir dəfə məclisi o baş-bu başa getdi. 

Az  sonra  məclis  dağıldı.  Ürək  döyüntüsündən  başqa  heç  bir  şey  duymayan 

şairi,  Bixud  və  Rağib  gətirib  içəri  otaqlara  keçən  qapının  ağzında  yengə

Əzizbikəyə  tapşırdılar.  Şairin  daxilində  qəribə  bir  boşluq  var  idi.  Heç  nə  düşünə

bilmirdi. 

Bu  gün  səhərdən  o,  demək  olar  ki,  bir  kəlmə  də  danışmamışdı.  Bir  neçə  gün 

əvvəl onun razılığı alınmışdı, dünən kəbini kəsilmiş, əqdnamə oxunmuşdu; sağdış, 

soldışı məlumdu, qonaqlar, kəsilən qoyunlar, çalan aşıq sazəndə, nəvazəndə - hər 

şey, hətta, toyun xanı da, yengesi də məlum idi. O bunların hər birisini tanıyırdı, ya 

uşaqlıqdan, ya da sonradan görüb tanıdığı adamlar idi. Bircə gəlindən başqa... O, 

gəlini  tanımırdı,  görməmişdi.  Sabah  gərdəyinə  girəcəyi  bu  qız  nece  idi,  gözəlmi, 

çirkinmi,  ağıllımı,  sərəkmiydi,  bilmirdi...  Qəribədir,  bəzən  o  öz  şair  xəyalı  ilə

"Bikəxanımın  qızını"  gözü  önündə  canlandırmağa  çalışır  və  bu  təşəbbüsünə

qəlbində gülümsəyirdi də... Son subaylıq 

 

 



                                                                                                                                                  

112 


 

gecəsini  həmin  həyəcanların,  duyğuların  təlatümü  içində  yatdı.  Yuxuda  da 

Sonanı gördü... Qəribədir. Sona elə bil lap anası idi, yaxınında idi, yaxınına gəldi, 

əlini onun yanan alnının üstünə qoydu: "Yat, arxayın yat, mən görmüşəm, yaxşıca 

qızdı,  lap  sənə  layiq...  Qorxma...  İstəyirsən,  gəl  sənə  göstərim..."  Sona  gərdəyin 

pərdəsini qaldırdı... pərdənin dalında üzüi duvaqlı bir qız dayanmışdı, duvaq açıldı, 

amma  şair  qızın  üzünün  cizgilərini  ha  çalışdısa  da  ayırd  eləyə  bilmədi...  "Belə

görmək olarmı, Sona, - dedi, sən de məni aldadırsan?.." "Yox, yox, aldatmaq niyə, 

heç  aldatmıram,  Ağa,  yesirin  olum,  vallah,  görmüşəm..."  O  ayıldı...  Sərasimə

ayıldı.  Lakin  hamısından  qəribəsi  bu  idi  ki,  indi  artıq  o,  Sonanı  nə  yuxuda,  nə

oyaqlıqda  bir  aşiq  gözü,  qəlbi  ilə  görə  bilmirdi...  Bütün  günü  yuxu  yadından 

çıxmadı, bəy hamamından çıxanda da, özünə bəy otağında sağdış-soldışı ilə oturub 

təbrik hədiyyələri qəbul eləyəndə də... 

...Qolundan  tutub  içəri  apardılar.  Əvvəlcə  yengə  Əzizbikə  onu  sağdış  və

soldışdan ayırıb, gərdək qurulmuş otağa gətirdi. Burada anası durmuşdu: sevincdən 

rəngi allaşmış, gözləri par-par yanırdı. "Can ana, sən özün elə lap cavan gəlinsən, 

niyə bəs qayınana olmağa tələsdin?" Minasoltan oğluna yanaşıb, xeyir-dua verdi, 

alnından, gözlərindən dönəm-dönəm öpdü. 

-  Toyun  mübarək,  oğul,  oğul-qız  atası  olasan,  xoşbəxt  olasan,  get,  Ceyran 

gəlinim sənin intizarındadı... 

Onlar  yengə  ilə  birlikdə  çıxdılar.  Seyid  Əzim  üstü  tirmə  başlıqlı  al  zərxara 

pərdəni qaldırıb içəri girdi: 

...Taxt döşəyinin üstündə oturmuş gəlin ipəklər, məxmərlər, qanovuzlar içində

itib  batmışdı.  Ceyran,  bəyin  içəri  girdiyini  duyunca  ayağa  qalxdı.  Məxmər 

qırçıntuman, qaymağı xara arxalıq, bənarə örpək üstündən salınmış duvaq gəlinin 

boy-buxununu, üzünü gizlətmiş, onu bir topa ipəyə, ipək yığınına çevirmişdi. "Səni 

başa düşməyə çalışacağam, sevə biləcəyimi deyə bilmirəm, amma başa düşməyə, 

dərk etməyə çalışacağam. Səndə də belə bir səbir, belə bir arzu olacaqmı? Qurban-

lıq  quzu  kimi  bəzədilib  gətirilən  gəlin,  məni  tanıyırsanmı,  heç  olmasa  bircə  dəfə

görmüsənmi?  Bəlkə  də,  görmüsən..."  O,  tərəddüd  içində  durmuşdu.  Bir  tərəfdən 

gəlinin üzünü tez görmək istəyir, digər tərəfdən duvağı onun üzündən götürməyə

qorxur,  ehtiyat  edirdi.,.  Nəhayət,  maraq  bu  hissə  qalib  gəldi,  o  yaxınlaşdı,  sağ-

soldışının öyrətdiyi kimi "Xoş gəlmisən" deyə üsulluca al duvağı gəlinin üzündən 

qaldırıb  dalına  atdı  və  ayağını  yüngülcə  basmağa  tələsdi.  Duvaq  altından  şairin 

üzünə birparça nurparladı... Gəlinlikpaltarında, məşşatə bəzəyindən çıxmış, 

 

 



                                                                                                                                                  

113 


 

duvaqlı  qız-gəlin  həmişə  gözəldir,  çirkin  də  bu  geyimdə  babət,  gözə-şirin 

görünə  bilər...  Amma  Ceyran,  doğrudan  da,  gözəl  idi...  "Birparça  nur...  bir  parça 

nur  kimi".  Şair  bundan  özgə  bu  dəmdə  söz  tapa  bilmədi...  "Afərin,  əhsən,  əgər 

əqlin-kamalın  da,  tərbiyən  də  gözəlliyinin  yansınca  varsa,  bəxtim  işləyib"  deyə

düşündü və bəxtiyarlıq içində gülümsəyib qızın əlindən tutdu: "Sənə demədimmi, 

qorxma, demədimmi?" 

-elə  bil  qəlbinin  ən  dərin  bir  guşəsinə  çəkilmiş  ilham  pərisi  ona  səs  verdi.  O 

artıq fərqinə varacaq halda deyildi, bilmirdi bu səs kimindir: 

Sonanınmı, anasınınmı, könlününmü?.. 

...Onlar  hələ  kəlmə  kəsməmiş,  yengə  Əzizbike  əlində  aftafaləyən  içəri  girdi, 

Qafarın təlimi yadına düşdü: "Əvvəlcə iki rükət namaz qılmalısan, sonra gəline əl 

uzadıb, duvağını başından götürərsən", Seyid Əzim, gülümsədi, "Bay evin tikilsin, 

aadə, telimin, yadımdan lap çıxıb ki! Ceyranı görməyə elə mayil idim ki, Qafarın 

dediklərini deyəsən lap alt-üst eləyəcəyəm". O, aftafanı görürüb dəstəmaz almağa 

başladı.  "Yaxşı  ki,  Əzizbikə  gəlin  tərəfə  baxmadı,  yoxsa  qaydanın  pozulduğunu 

görəcəkdi. Belə də adət olar? Sən ölməyəsən, Qafar, səni bilmirəm, mən belə adəti 

heç  bəyənmirəm  axı!  Gərdəyə  girəsən,  cavan  olasan,  gəlinlə  söhbət  əvəzinə

başlayasan namaza". O, qəlbindən keçən bu sözlərə gülümsəyə-gülümsəyə namaza 

başladı. 

Ceyranın  zahirdə  anası  Bikəxanıma  bənzəməsi  gəncin  ürəyini  ümidlə

doldurmuşdu:  "Bəlkə,  batində  də  oxşadı,  eləcə  nəcib,  ağıllı  oldu?..  Amma 

Bikəxanım  xala  qızına  Ceyran  adı  qoymaqda  heç  yanılmayıb.  Bir  də  görursən 

idbarın  birinin  adı  Pərizad,  Gözəl,  axsağın  adı-Maral,  ifritənin  adı  -  Huri,  eh..." 

Onun  dili  namazın  kəlmələrini  deyir,  qəlbi  isə  gəncliyin  ilıq-sıcaq  hissləri  ilə

dolurdu. Namaz qurtarana yaxın Əzizbikə bir də içeri girdi. Bu dəfə onun əlində

plov dolu dövrə vardı. "Hə, bu başqa məsələ, yoxsa acından qarnım curuldayır,sən 

ölməyəsən, Bixud zalım gözüm görə-görə "Sənin payın behiştdə,yəni gərdəkdə" - 

deyib  qulağıma  pıçıldayır,  mənə  hər  nə  gətirirdilərsə,  hamısını  içəri  ötürürdü;  bu 

gün, səhərdən utandığımdan, nigarançılıqdan dilimə heç nə dəyməyib... Yəqin sən 

də elə, hə?" 

Əzizbikə  süfrəni  düzəldib  gedən  kimi  o,  gəlinə  elə  bu  sözlərlə  də  müraciət 

elədi. Dövrəni aralarına qoyub oturdu: 

- Bixud mənə, payın gərdəkdə deyib, ac qoyub; yəqin sən də elə, hə? Gəl birgə

yeyək, Ceyran. Yoxsa sən yemisən? 

Bayaqdan  bəri  bəyin  hərəkətlərini  gözaltı  süzən  Ceyran  bəxtiyarlıqla 

gülümsədi: 

 

 



                                                                                                                                                  

114 


 

-Yox... 


-Onda  başla,  vallah,  elə  acam  ki,  nəinki  bu  plovu,  sənin  özünü də  diri,  bütün 

yesəm doymaram... 

Üç gün keçdi,  bu üç gündə gənc  şair  evlilik  səadətinin  ilk  şərbətini  içib  məst 

olmuş  kimi  Ceyrandan  başqa  heç  nə  düşünə  bilmədi.  Üçüncü  gün  gəlin  üçün 

"paytaxt"  oldu,  təzə  gəlinlər  gəlib  onu  üzə  çıxartdılar,  şənlik  edib  dağılışdılar. 

Qohum  və  dostların  evinə  "ayaqaçdı"  məclisləri  başlandı.  Evləndiyindən  bir  ay 

keçənəcən günlər onun üçün bir günlük, uzunca bir qonaqlıq kimi keçdi. Sona da, 

Tərlan  da,  Mahmud  ağa  məclisləri  də, şeir-qəzel dəftərləri  də  yadından  tamamilə

çıxdı. Bir ayın tamamında babası Yaqsaya qayıdacağı günü bildirdi və nəvəsi ilə

təkbətək görüşmək niyyətində olduğunu söylədi. 

Onlar anasının otağında görüşdülər. Seyid Əzim təzə bəy olduğundan hələ də

babası ilə üz-üzə oturub əməlli-başlı danışmağa utanırdı. Bir müddət sükut etdilər. 

Sükutu axund özü pozdu: 

-Övladım,  bu -  şərən  qanuni,  bütün  zihəyatın  və  mövcudatın  zərurəti  olan  bir 

əməldir. Şəri işdə həya saqitdir və lakin ədəbin, həyat məni məmnun edir. Şükr bir 

olan  xaliqə  ki,  ananın  rizasını  rədd  etməmisən.  Toyun  mübarək  olsun,  ağbəxt  ol, 

oğlum. Lakin bir qərəzim var. 

Mənim bu dünyada karvanımı çəkmək zamanım yavuqlaşır, sənin əlini bir işdə

görmədən dünyadan göz çəkə bilmərəm, nigaran gedərəm. 

Atan  behiştməsnədin  qulluğunda  xəcalət  ollam.  Mən  ona  verdiyim  əhdi  və

boynuma götürdüyüm vəzifəni tamam yerinə yetirməmisəm. 

Hələ  əhdimin  biri  durur.  O  da  sənin  təhsilini  Nəcəfül-Əşrəfdə,  Ətabati-alidə

ikmal etdirməkdir. Cənab Əli əleyhüssəlam buyurub: "Ütlübül-elmə vəlo bissini". 

Elm  nə  qədər  uzaqda  olsa  da,  onu  əldə  etməkdən  heç  vaxt  çəkinmə,  bərəks  ona 

çatmağa tələs. 

Gənc  şairin  ürəyi  vurdu,  yanaqlarına  bir  qızartı  çökdü.  Axund  baba  ondakı

təbəddülatı duydu və özü düşündüyü kimi yozdu: 

-Əlbəttə, bu tezlikdə səni külfətindən ayırmaq fikrində deyiləm... 

Seyid Əzim etiraz etmək, nə isə demək istədi; lakin baba onun sözünü kəsdi: 

-Qulaq as, mən bilirəm ki, anan səni evləndirməkdə tələsib, -səni evə bağlamaq 

xəyalilə. Bu bütün anaların arzu və təşvişinin nəticəsidir. Lakin sən indiki halında 

yarım təhsillə qalsan, gələcəkdə ailəni 

 

 


                                                                                                                                                  

115 


 

çox üsrətlə keçindirəcəksən. Nə sən xüms toplayan seyid, nə də mən mali-yetim 

həzmdən keçirən molla olmadığım üçün, elə bir mal-mənal toplamamışam ki, sizin 

hamınızın  gələcəyinizi  təmin  edə  bilsin.  Amma  sənin  təhsilini  ikmal  etmək  üçün 

imkanım  var  və  sən  mütləqa  oxumalısan.  Sən  təhsilini  tamam  edib  axund  adı  ilə

qayıdarsan və Allah əcəldən aman versə, sən qayıdanacan ömrüm mənə yar olsa, 

səni münasib bir məscidə və ya məhəlləyə molla, qazi, nə isə bir yerə təyin etdirib, 

haqqında  bütün  vəzifələrimi  icra  etdikdən  sonra,  arxayın  dünyaya  vida  deyə

bilərəm.  Bəhər  hal,  niyyətim  sənə  əyan  oldu...  İndi  mürəxxəssən,  bir  ilin 

tamamında,  inşallah,  hazırlaşıb  yola  düşərsən,  mən  də  o  vaxtacan  lazımi 

binagüzarlıq elərəm, ananı da razı sallam. 

Onun  ayrı  məqsədi  yox  idi.  Babasının  niyyəti  onun  da  təhsilini  ikmal  etmək 

arzularına  uyğun  gəlirdi,  təkcə  mollalıq  məsələsindən  başqa.  Bu  da  sonranın  işi 

idi...  Gənc  əyildi,  minnətdarlıq  hissilə,  uğrunda  zəhmətlər  çəkmiş  babası  və  ilk 

müəllimi olan qocanın əlindən öpdü: 

- Təşəkkür edirəm, baba... 

...Hadisədən il deyil, ilyarım keçdi, Seyid Əzim, Şirvanı tərk edib Nəcəfə yola 

düşərkən, artıq təkcə Ceyranın baş yoldaşı deyil, həm də ata babası Mir Cəfərin adı

qoyulmuş  xırdaca  bir  oğulun  atası  idi.  Qəlbində  təzə,  yenicə  daddığı  atalıq 

duyğusunun  şirinliyindən  hələ  lazımınca  ləzzət  almamış  körpəsindən,  varlığına 

hakim  kəsilməyə  başlayan  şirin  məhəbbətli  Ceyrandan,  yer  üzündə  ikinci  Allahı

kimi  sevdiyi  anasından;  uzaq  Yaqsayda  ömrünün  son  illərini  yaşayan  ata  əvəzi 

babasından  ayrılarkən,  birümidlə  yola  çıxırdı:  oxumaq,  təhsilini  davam  edib 

Vətənə  qayıtmaq,  balaca  vətəndaşlarına  Rza  bəy  kimi  kiçik  bir  məktəb  açıb  dərs 

demək, xeyir vermək... 

...Qarşıda yenə də yol görünür... Şirvandan gedən yol. Bu yol sarvan Kərbəlayi 

Vəlinin  himayəsinə  tapşırılmış  Seyid  Əzimi  Kərbəlaya,  Nəcəfə  aparırdı.  Bu 

yollarda  onu  nə  gözləyirdi?  Bu  ayrılıq  uzunmu  çəkəcək?  Qayıdanda  dost  və

tanışlar,  sevdiyi  adamlar  sağbasağ  yerindəmi  olacaq?  Təşviş-təşvişlər...  O, 

Vətəndən  bu  əziz  məhəbbətdən  başqa,  bir  də  boş  bir  bayaz  aparırdı...  hər 

düşərgədə, hər mənzildə, hər dayanacaqda o, bir guşəyə çəkiləcək, qəlbini qələyana 

gətirən hissləri qələmə alacaq... yazacaqdı... "Yollar, şairimi məndən almayın, onu 

mənə  sağ-salamat  qaytarın..."  Ananın  ardınca  atdığı  suyun  səsilə  birlikdə

qulaqlarında  səslənən  bu  cümləni  kim  dedi?  Ayrılıq,  hicran  ələmilə  irəlicədən 

solmağa başlayan Ceyranmı? Qəlbinin dərinliklərinə çəkilib gizlənən ilham pərisi, 

pərilər soltanımı?.. 

 

 

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə