1 ƏZİZƏ CƏFƏrzadə aləMDƏ SƏSİm var məNİM



Yüklə 3.66 Mb.
Pdf просмотр
səhifə1/28
tarix04.06.2017
ölçüsü3.66 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28

                                                                                                                                                  



ƏZİZƏ CƏFƏRZADƏ 



ALƏMDƏ SƏSİM  

VAR MƏNİM 

"ŞƏRQ-QƏRB"  

BAKI-2006 

 

 



                                                                                                                                                  

 



  

Bu kitab "Əzizə Cəfərzadə. Aləmdə səsim var mənim" 

(Bakı, Gənclik, 1978) nəşri əsasında təkrar nəşrə hazırlanmışdır 

894.3613-de 21  

AZE 

Əzizə Cəfərzadə. Aləmdə səsim var mənim. Bakı, "Şərq-Qərb", 2006,  

432 səh. 

Müasir  Azərbaycan  ədəbiyyatında  daha  çox  tarixi  romanlar  müəllifi  kimi 

tanınmış yazıçı Əzizə Cəfərzadənin ümumi "Şirvan" başlığı ilə məlum olan silsilə

əsərlərinə daxil olan "Aləmdə səsim var mənim" romanı XIX əsrin böyük şairi və

maarifçisi  Seyid  Əzim  Şirvaninin  həyatından  bəhs  edir.  Şairin  maarifə,  məktəb 

açmağa  meyil  göstərməsi  Şirvanda  baş  verən  əhvalatlarla  bağlı  şirvanda  qələmə

alınmışdır. Romanda Seyid Əzimin bir maarifçi olaraq formalaşması təsviri olunan 

dövrün səciyyəvi hadisələri fonunda göstərilir. 

ISBN10        9952-34-014-1  

ISBN13 978-9952-34-014-3 


                                                                                                                                                  

 



                                                                                                                                                  

 



ÖN SÖZ 

İyirminci  yüzilin  Azərbaycan  ədəbiyyatının  istedadlı  nümayəndələrindən  biri 

olan  xalq  yazıçısı  Əzizə  Cəfərzadə  özünəməxsus  bir  yaradıcılıq  yolu  keçmişdir. 

Daha çox tarixi roman ustası, etnoqrafik yaddaşımızın mahir salnaməçilərindən biri 

kimi  tanınan  yazıçının  ədəbi-bədii  irsi  özünün  zənginliyi,  əhatəliliyi  və

çoxcəhətliliyi ilə diqqəti çəkməkdədir. 

Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılıq yolunu şərti olaraq üç mərhələyə bölmək olar. 

1937-1970-ci  illəri  əhatə  edən  birinci  mərhələ  ilk  yaradıcılıq  axtarışları  kimi 

dəyərləndirilə  bilər.  Yazıçı  bu  dövrdə  tarixi  və  müasir  mövzularda  hekayə

yaradıclığı  ilə  məşğul  olmuş,  eyni  zamanda  gələcək  tarixi  romanlarının  ilkin 

zəminini təşkil edən elmi-publisistik fəaliyyətini davam etdirmişdir. 1970-1990-cı

illərlə  hüdudlanan  ikinci  mərhələdə  isə  yazıçı  ədəbi  və  siyasi  şəxsiyyətlərin 

həyatından  bəhs  edən  bir  sıra  mühüm  tarixi  romanlarını  yaratmış,  bir  nasir  kimi 

özünü  tam  təsdiq  etmişdir.  Nəhayət,  1991-2003-cü  illəri  əhatə  edən  sonuncu 

mərhələdə  yaradıcılığı  mahiyyətcə  yeni  məzmun  kəsb  etmiş  yazıçı  diqqəti 

Azərbaycan siyasi tarixinin ən aktual problemlərinə yönəldə bilmiş, həmçinin milli 

mənəviyyatımızın ağrılı məsələlərini işıqlandırmışdır. 

Əzizə Cəfərzadə bədii yaradıcılığa "Əzrayıl" adlı hekayə ilə başlamışdır. 1937-

ci  ildə  "Ədəbiyyat  qəzeti"ndə  dərc  olunmus  bu  hekayədə  yazıçı  dövrün  sosial 

həyatının  canlı  bədii  mənzərəsini  yarada  bilmişdir.  Məhz  bu  dövrdən  etibarən 

hekayələri, povestləri, elmi və publisistik yazıları ilə o, vaxtaşırı olaraq mətbuatda 

çıxış etmiş, bir sıra maraq və məzmunlu sənət örnəkləri ortaya çıxarmışdır. 

Qeyd edək ki, 1948-ci ildə Azərnəşr ədibin "Hekayələr" adlı ilk kitabını çapdan 

buraxmış,  lakin  kitab  satışa  çıxarılmadan  yandırılmışdı.  Ədibin  mülahizələrinə

görə,  ilk  kitabının  satışa  buraxılmadan  yandırılmasına  səbəb  Mixail  Zoşşenko  və

Anna Axmatova şəxsiyyəti fonunda yaranan mübahisə, ÜİK(b)P MK-nın "Zvezda" 

və "Leninqrad" jurnalları haqqında" (14 avqust 1946) və "Dram teatrının repertuarı

və  onu  yaxşılaşdırmaq  tədbirləri  haqqında"  (26  avqust  1946)  qərarı  və  həmin 

qərarın Azərbaycan ədəbi mühitinə təsiri olmusdur. Onu da deyək ki, ilk kitabının 

yandırılmasından sonra Əzizə Cəfərzadənin 1963-cü ilə kimi heç bir kitabı işıq üzü 

görməmişdir,  ancaq  yazıçı  bu  illər  ərzində  bir  an  belə  olsun  yaradıcılıq 

dünyasından  ayrılmamışdır.  Müəllif  uzun  illərdən  sonra  ədəbiyyata  qədəm 

qoyduğu ilk dövrü belə xatırlayır: "...İlk kitabım 1948-ci ildə oxuculara çatmalıydı. 

Kitabın ilkin nüsxəsini alan mərhum tənqidçimiz Cəlal Məmmədov onun haqqında 

"Azərbaycan  gəncləri"  qəzetində  (11  iyun  1948)  hətta  məqalə  ilə  çıxış  etmişdi, 

lakin kitab işıq üzü görmədi, yandırıldı, əlimə bircə nüsxəsi belə keçmədi, 

 

 


                                                                                                                                                  

 



üzünü  də  göstərmədilər  mənə.  Çünki  məni  o  zaman  "Axmatovşina"da,  adını

bilmədiyim  "salon  lirikası"  tərənnümündə  günahlandırmışdılar.  Bəlalı  il  idi. 

Jdanovun çıxışından sonra gözəl ədibimiz, görkəmli dramaturqumuz Sabit Rəhman 

həmin illərdə "zoşşenkoçuluq"da ittiham edilirdi. İlk kitab müəllifi olaraq kövrək, 

1945-ci  ildə  əlində  "xalq  düşməni  sayılan  ərəb  əlifbası"  ilə  türk  nasirinin  romanı

tutulduğuna görə universitetin birinci kursundan qovulan kimsəsiz qız üçün bundan 

ağır, qorxulu nə ola bilərdi? Elə buna görə də birinci kitabını çox sonralar, 1963-cü 

ildə "Natəvan haqqında hekayələr" adı ilə çap olundu". 

Əzizə  Cəfərzadənin  yaradıcılığı  üçün  hekayə  janrı  səciyyəvidir.  O,  bu  janrda 

bütün  yaradıcılığı  boyu  qələm  çalmışdır.  Ədibin  hekayələrinin  mühüm  bir  qismi 

kitab  kimi  nəşr  olunmuşdur.  "Natəvan  haqqında  hekayələr"  (1963),  "Qızımın 

hekayələri"  (1964),  "Sahibsiz  ev"  (1966),  "Əllərini  mənə  ver"  (1969)  və  digər 

kitablarında toplanmış bədii nümunələr bu qəbildəndir. Yazıçı hekayə yaradıcılığı

ilə yanaşı, povest janrında da bir sıra maraqlı sənət nümunələri yaratmışdır. 

Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılığında tarixi mövzulu əsərlər aparıcı yer tutur. O, 

bütün ədəbi fəaliyyəti boyu bu mövzuya sadiq qalmış, nəticədə xalqımızın uzaq və

yaxın  tarixinin  bir  çox  səhifələrini  bədiiləşdirən  əsərlər  ortaya  çıxarmışdır. 

Müəllifın  "Aləmdə  səsim  var  mənim"  (1972),  "Vətənə  qayıt"  (1977),  "Yad  et 

məni"  (1980),  "Bakı-1501"  (1981),  "Cəlaliyyə"  (1983),  "Ağlar-güləyən  Sabir" 

(1989) kimi roman və povestləri bu baxımından gözəl sənət nümunələridir. 

Azərbaycanın istiqlaliyyət əldə etməsi Əzizə Cəfərzadənin yaradıcılığının daha 

da çiçəklənməsinə, mahiyyətcə dəyişməsinə səbəb olmuş, tarixi mövzuda yeni-yeni 

əsərlərin  yaranmasına  təkan  vermişdir.  "Eldən-elə"  (1992),  "Gülüstan"dan  öncə" 

(1996),  "Zərrintac  -  Tahirə"  (1996),  "Bir  səsin  faciəsi"  (1997),  "İşığa  doğru" 

(1998),  "Bəla"  (1999),  "Rübabə-Sultanım"  (2000),  "Xəzərin  göz  yaşları"(2002), 

"Eşq sultanı" (2003) romanları buna misal ola bilər. Diqqətəlayiq haldır ki, ədibin 

tarixi  romanlarında  bir  tərəfdən  dövrün  panoramı  çəkilmiş,  xalqımızın  etnoqrafik 

yaddaşının  aparıcı  cizgiləri  qabardılmış,  digər  tərəfdən  ədəbi  və  siyasi 

şəxsiyyətlərin canlı, real bədii obrazları yaradılmışdır. 

Əzizə  Cəfərzadə  yaradıcılığının  mühüm  bir  qolu  elmi-nəzəri  istiqamətlidir. 

Onun  tərtibatı  ilə  işıq  üzü  görən  "Fatma  xanım  Kəminə"  (1971),  "Könül 

çırpıntıları" (1972), iki cilddən ibarət "Azərbaycanın aşıq və şair qadınları" (1974, 

1991,  2003),  "Şirvanın  üç  şairi"  (1976),  Abdulla  Padarlının  "Seçilmiş  şeirləri" 

(1979), "Hər budaqdan bir yarpaq" (1983) kitabları ciddi elmi dəyər daşımaqdadır. 

Alimin Azərbaycan poeziyasında xalq şeri üslubuna dair monoqrafik araşdırmaları

müasir 


milli 

ədəbiyyatşunaslıq 

və 

folklorşünaslığın 



əhəmiyyətli 

nümunələrindəndir. 

 

 


                                                                                                                                                  

 



Əzizə  Cəfərzadənin  tərcümə  yaradıcılığı  sahəsindəki  fəaliyyəti  də  maraq 

doğurur.  O,  müxtəlif  dövrlərdə  Türkiyə  ədəbiyyatının  görkəmli  nümayəndələri 

olan  Sevinc  Çokumun  "Bizim  diyar",  Əhməd  Kabaklının  "Əjdaha  daşı",  Şəmçi 

Tellinin  "Atatürkün  eşq  macərası"  romanlarını,  rus  yazıçısı  S.Smimovun  "Brest 

qalası"nı dilimizə çevirərək nəşr etdirmişdir. 

Ədibin publisistik yaradıcılığı da zəngin və çoxcəhətlidir. Xüsusilə onun 1965-

1966-cı illərdə Afrikanın Qana respublikasında yaşadığı illərin bəhrəsi olan "Qızıl 

sahilə  səyahət"  (1968)  əsəri  Azərbaycan  publisistikasının  maraqlı  örnəklərindən 

sayılmaqdadır.  Bundan  əlavə,  müəllifin  mətbuat  səhifələrində  Azərbaycanın 

ictimai-siyasi və mənəvi-əxlaqi həyatının müxtəlif problemlərinə dair çoxlu sayda 

məqalədə və müsahibələri də çap olunmuşdur. 

Əzizə  Cəfərzadə  əsərlərini  müxtəlif  janrlarda  yazmasına  baxmayaraq, 

Azərbaycan ədəbiyyatında daha çox tarixi romanlar müəllifi kimi yadda qalmışdır. 

Ədibin əsərlərində qədim dövrlərdən tutmuş XX yüzilə qədər Azərbaycan tarixinin 

mürəkkəb, keşməkeşli hadisələri (həmçinin bu fonda ədəbi və siyasi şəxsiyyətlərin 

obrazları)  öz  bədii  təcəssümünü  tapmışdır.  Yazıçının  tarixi  romanlarını

səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri müraciət olunan tarixi dövrü bütün təfərrüatı

ilə canlandıra bilməsidir. Daha doğrusu, yazıçı tarixi yalnız quru fakt və sənədlərin 

işığında təqdim etmir, ona can və ruh verir, özünün qeyri-adi fantaziyası ilə təsvir 

etdiyi  dövrün  təbii    mənzərəsini,  panoramını  yarada  bilir.  Əzizə  Cəfərzadənin 

romanları  tarixə  qeyri-adi  sevgi  və  vurğunluqdan  yaranmışdır;  onların  ruhunda, 

mayasında yurdsevərlik və vətandaşlıq amalı özünü göstərməkdədir. Bu romanlar 

yalnız  bədii  düşüncənin  məhsulu  olmaqla  qalmayıb,  xalqımızın  etnoqrafik 

yaddaşını əks etdirən qiymətli salnamələr kimi dəyər daşımaqdadır. 

Sənətkarın  tarixi  romanlarını  səciyyələndirən  ən  mühüm  cəhətlərdən  biri  də

onların ideyaca müasirliyi, bu günün problemləri ilə bağlı olmasıdır. Bu romanlar 

dil,  üslub,  yazı  manerasının  orijinallığı,  təsvir  olunan  faktlara  və  hadisələrə

yanaşma tərzi ilə də diqqəti çəkməkdədir. 

Bir məsələyə də fikir verilməlidir ki, sovet imperiyasının ən çətin və mürəkkəb 

dönəmində yazıb-yaratmasına baxmayaraq, Əzizə Cəfərzadənin əsərlərində dövrün 

konyunktur elementləri, saxta ideologiyanın izləri öz əksini tapmamışdır. Əksinə, 

yazıçı  tarixi  mövzulara  müraciət  etməktə  dolayısı  ilə  sovet  imperiyasının  təlqin 

etdiyi ideoloji stereotiplərə etirazım ifadə etmişdir. 

Yazıçının  yaradıcılıq  axtarışlarının  mühüm  uğurlarından  sayılan  Şirvan 

trilogiyasında  Azərbaycanın  tarixi  yaddaşında  əhəmiyyətli  yer  tutan  Şirvanın 

yetirdiyi ədəbi şəxsiyyətlərin bədii surətləri yaradılmışdır. Belə ki, trilogiyanın ilk 

əsəri  olan  "Vətənə  qayıt"  romanında  XVIII  yüzilin  istedadlı  söz  ustası  Nişat 

Şirvaninin, ikinci hissəsini təşkil edən "Aləmdə səsim var mənim" romanında XIX 

yüzilin görkəmli şairi Seyid Əzim Şirvaninin, sonuncu hissəsi olan "Yad et məni" 

romanında isə XX yüzildə yaşayıb-yaratmış vətəndaş şair 

 

 


                                                                                                                                                  

 



Abbas  Səhhətin  həyat  və  fəaliyyəti  təsvir  olunmuşdur.  Ancaq  bu  əsərləri  yalnız 

ayrı-ayrı  ədəbi  şəxsiyyətlərə  həsr  olunmuş  sənət  örnəkləri  kimi  dəyərləndirmək 

doğru  olmazdı,  çünki  burada  təsvir  olunan  dövrün  geniş  ictimai-siyasi  və  ədəbi-

mədəni  panoramı  öz  təcəssümünü  tapmışdır.  Başqa  sözlə,  yazıçı  tariximizin  iki 

əsrdən artıq bir dövründə Şirvanda cərəyan edən mürəkkəb, ziddiyyətli hadisələri 

izləmişdir.  Maraqlıdır  ki,  Əzizə  Cəfərzadə  Azərbaycan  tarixinə  faktların, 

sənədlərin  gözüylə  aydınlıq  gətirmiş,  eyni  zamanda  tarixi  qaynaqların  əsirinə

çevrilməmiş,  bir  çox  məqamlarda  keçmişin  qaranlıq,  öyrənilməmiş  səhifələrini 

bədii  təxəyyülünə  güvənərək  canlandırmışdır.  Bu  isə  həmin  əsərlərin  koloritini, 

canlılığını, xəlqiliyini təmin etmiş, təsir və təlqin gücünü artırmışdır. 

"Vətənə  qayıt"  (1973)  romanın  süjetində  Vətən  və  məhəbbət  xətti  aparıcı  yer 

tutmaqdadır. Yazıçı bütün roman boyu bu süjet xətlərinin paralel, bəzənsə qovuşuq 

təsvirini  verə  bilmişdir.  Əsərdə  yatnız  Nisat  Şirvaninin  deyil,  taleyini  vətənlə

bağlamış olan bir sıra qəhrəmanların obrazları da bədii inikasını tapmışdır. 

"Vətənə  qayıt"  romanın  sujeti  kədərli  motivlərlə  müşayiət  olunsa  da,  əsərin 

finalı  nikbin  səciyyə  daşıyır.  Əsərdə  həyatı,  varlığı,  yaradıcılığı  ilə  doğma  elinə-

obasına  bağlı  olan  şair  Nişat  Şirvaninin  sürgün  edildiyi  Salyandan  doğulduğu 

yurda - Şamaxıya dönuşü ibrətamiz məna və məzmun daşıyır. Onu da qeyd edək 

ki,  "Vətənə  qayıt"  romanı  vaxtilə  sovet  senzurasının  ciddi  "redaktə"sinə  məruz 

qalmışdı. 

"Aləmdə  səsim  var  mənim"  (1971)  romanı  yalnız  yazıçının  yaradıcılığında 

deyil,  ümumən  Azərbaycan  tarixi  nəsrində  əhəmiyyətli  yerlərdən  birini  tutur. 

Müəllifin ilk romanı olan və ədəbi mühit tərəfindən böyuk həssaslıqla qarşılanan 

bu  əsərin  adı Seyid  Əzim  Şirvaninin  şerindən götürülmüşdür ("Mövti-cismani  ilə

sanma mənim 

ölməyimi // Seyyida

, ölmərəm, aləmdə səsim var mənim"). 

Xatırladaq  ki,  yazıçı  romanı  əvvəlcə  "Məhəbbət  günahdırmı?"  adlandırmağı

nəzərdə  tutsa  da,  nəşri  zamanı  əsərin  adını  dəyişməyi  münasib  bilmişdir.  Bu  da 

şübhəsiz  ki,  romanın  ictimai  məzmunu  ilə  adı  arasında  olan  müəyyən  fərqlərin 

aradan qaldırılması niyyətindən doğmuşdur. 

"Aləmdə  səsim  var  mənim"  romanında  Əzizə  Cəfərzadə  yaradıcılığına  və

şəxsiyyətinə böyük məhəbbət bəslədiyi Seyid Əzim Şirvaninin obrazını yaratmağı

qarşısına məqsəd qoysa da, yazıçı bununla kifayətlənməmiş, bütövlukdə XIX yüz il 

Şirvan  tarixini,  daha  doğrusu,  Şamaxı  mühitini  ictimai-siyasi  və  ədəbi-mədəni 

hadisələrin canlı mənzərəsi fonunda və etnoqrafik yaddasın işığında izləmişdir. 

Xalq şairi Rəsul Rzanın fikrincə, "əsərin bəyənimli cəhətlərindən biri, bəlkə də

ən  dəyərlisi,  müəllifin  qələmə  aldığı  dövrə,  onun  insanlarına,  xalqın  məişətinə, 

adətlərinə yaxından, yaxşı bələd olmasıdır. Biz bu əsərdən xalqın 

 

 



                                                                                                                                                  

 



kecmişinə  aid  yalnız  baş  vermiş  hadisələr,  yenilikdə  köhnəliyin  mübarizəsindən 

inandırıcı  səhifələr  deyil,  həm  də  bir  sıra  etnoqrafik  detallar,  adətlərin  necəliyi, 

mühitin havası haqqında maraqlı məlumat alırıq. Kitabı vərəqlədikcə, bir zamanlar 

gördüyümüz  məişət  adət-ənənələri,  insan  xarakterləri,  faktlar  düzümü  illərin 

uzaqlarında,  xatirələr  toranından  aşkarlanan  fotoşəkillər  kimi  yavaş-yavaş

gözlərimizdə görümlüləşir". 

Şirvan trilogiyasının sonuncu romanı olan "Yad et məni" (1980) əsərində XX 

yüzilin  əvvəllərində  cərəyan  edən  hadisələrdən  danışılır.  Romanda  üç  dostun  - 

Abbas Səhhətin, Mirzə Ələkbər Sabirin, Ağəli Nasehin portreti yaradılmışdır. Belə

ki, Səhhətin simasinda vətəndaşlıq və xeyirxahlıq, Sabirin timsalında fədakarlıq və

cəsurluq,  Nasehin  şəxsində  təvazökarlıq  və  səmimilik  kimi  mənəvi-əxlaqi 

keyfiyyətlər  inandırıcı  bədii  detal  və  ştrixlərlə  əks  olunmuşdur.  Lakin  yazıçı

romanda  əsas  diqqəti  Abbas  Səhhətə  yönəltməyə  çalışmış,  hadisə  və  əhvalatları

mümkün qədər onunla bağlamışdır. 

Əzizə Cəfərzadənin "Bakı-1501" (1981) romanı Şah İsmayıl Xətayinin həyat və

mübarizə yolundan bəhs edir. Məlum olduğu kimi, Azərbaycan ədəbiyyatında Şah 

İsmayıl  haqqında  bir  sıra  əsərlər  yazılmışdır.  Bunların  içərisində  Əlisa  Nicatın 

"Qızılbaşlar",  Fərman  Kərimzadənin  "Xudafərin  körpüsü"  və  "Çaldıran  döyüşü" 

(qeyd  edək  ki,  yazıçı-dramaturq  Kamal  Abdullanın  son  dövrün  məhsulu  olan 

"Yarımçıq  əlyazma"  romanının  paralel  sujetindən  biri  də  Şah  İsmayıl  mövzusu 

üzərində  qurulmuşdur)  xüsusi  yer  tutur.  Şah  İsmayıl  şəxsiyyətinə  dönüş  zərurəti 

sovet  imperiyasında  siyasi  iqlimin  bir  qədər  mülayimləşməsi  və  bunun  nəticəsi 

olaraq Azərbaycanın milli-azadlıq hərəkatının ilkin oyanış mərhələsini yaşaması ilə

bağlı  idi.  Şübhəsiz  milli-azadlıq  hərəkatı  eyni  zamanda  tarixə,  onun  milli 

dəyərlərinə  qayıdışla  müşayiət  olunur  ki,  bu  məqamda  yazıçıların  üzərinə  böyük 

vəzifə düşdüyü etiraf olunmalıdır. 

Adı  çəkilən  romanların  da  hər  birində  Şah  İsmayıl  şəxsiyyətinə  dönüşün 

məğzində,  mahiyyətində  Azərbaycanın  itirilmiş  dövlətçiliyinin  bərpası, 

parçalanmış  məmləkətin  birləşdirilməsi,  bütövləşdirilməsi  amalı  dayanmaqdadır. 

Əgər Ə.Nicatın "Qızılbaşlar" romanında əsas etibarilə Çaldıran döyüşündən, Sultan 

Səlimlə  Şah  İsmayıl  arasında  gedən  müharibə  fonunda  Türk  dünyasının  yaşadığı

faciələrin  ağrılarından  bəhs  olunursa, Fərman Kərimzadə  daha  çox  Şah  İsmayılın 

həyatı və mübarizə yolunu xronoloji səpkidə canlandırmaq məqsədi izləmişdir. Bu 

mövzuda  romanlar  içərisində  yazılma  tarixi  etibarilə  ilk  sırada  dayanan  "Bakı-

1501"- də böyük sərkərdənin Bakını ələ keçirməsi əks olunmuşdur. Lakin romanda 

Şah İsmayılın Bakıya yürüşü əsas yer tutsa da, müəllif tarixi hadisələri yalnız bu 

faktla  məhdudlasdırmamışdır.  O,  Şah  İsmayılın  hakimiyətə  gəlişindən  tutmuş

ömrünün sonuna qədər cərəyan edən hadisələr fonunda bir hökümdar, sərkərdə və

şair  kimi  onun  ömür  yolunun  başlıca  məqamlarına  işıq  tutmuşdur.  Tənqidçi-

ədəbiyyatşünas Akif Hüseynov 

 

 


                                                                                                                                                  

 



"Bakı-1501"  romanını  təhlil  edərkən  baş  qəhrəmanı  yazıçının  uğuru  kimi 

dəyərləndirmişdir.  Onun  fikrincə,  müəllif  "Şah  İsmayılın  mürəkkəb  xarakterini 

canlandırarkən  nəinki  birtərəflilikdən,  aludəliçilikdən  uzaqlaşa  bilmiş,  həmçinin 

obrazın  məziyyətləri,  fəaliyyətinin  pozitiv  cəhətləri  ilə  yanaşı  qüsurlarını  da 

göstərmiş  və  qəhrəmanın  milli  şüurunun,  vətənpərvərlik  duyğularının  inikasına 

ciddi diqqət yetirmişdir. Romanda Şah İsmayıl Azərbaycan hökmdarı, Azərbaycan 

dövlətinin yaradıcısı kimi səciyyələndirilir." 

Romanın epiloqunda Şah İsmayıl şəxsiyyətinin və mübarizasinin simvolu kimi 

dil,  qeyrət  və  Vətən  sevgisi  diqqət  mərkəzinə  çəkilmişdir  (Onu  da  qeyd  etmək 

yerinə düşər ki, Əzizə Cəfərzadənin məzar daşına belə "Bakı-1501" romanından - 

Şah İsmayılın dilindən gətirilən "Sizə vəziyyətim: dilimizi, qeyrətimizi, Vətənimizi 

qoruyun" sözləri həkk olunmuşdur). 

Əzizə Cəfərzadənin "Xoş gördük, səyyah" adlı povestinin yenidən islənmiş və

genişləndirilmiş  variantı  kimi  oxuculara  təqdim  etdiyi  "Eldən-elə"  romanı  XIX 

yüzildə  yasamış  Azərbaycan alimi  və  səyyabi  Zeynalabdin  Şirvaninin  həyatından 

alınmışdır. Yazıçı həyatının otuz yeddi ilini səyahətdə keçirmiş olan bu görkəmli 

şəxsiyyətin  ömür  yolunu  vərəq-vərəq  izləmiş,  oxuculara  indiyədək  qararlıq  qalan 

bir  çox  məqamları  üzə  çıxarmışdır.  Etnoqrafik  detallarla  zəngin  olan  "Eldən-elə" 

romanında  İran,  Türkiyə,  Hindistan,  Pakistan,  Orta  Asiya, ərəb  ölkələri  haqqında 

verilmiş zəngin məlumatlar əsəri oxunaqlı edir. Romanda Zeynalabdin Şirvaninin 

həyatının  -  uşaqlıq  çağlarından  tutmuş  ömrünün  sonlarınadək  olan  dövrü  əhatə

olunmuşdur. Əsər baş qəhrəman Zeynalabdinin gəmidə səyahət edərkən Səudiyyə

Ərəbistanında  ölümü  səhnəsi  ilə  bitir.  Onun  arvadına  və  dostuna  da  vəsiyyəti 

ömürünü  büsbütün  yollarda  keçirmiş  bir  insanın  ideal  və  məramını,  romanın  isə

bədii qayəsini təşkil edir: 

"Vəsiyyət  yüngüllükdür, islamiyyətin qaydalarındandır, qulaq verin. Əvvəlinci 

və  axırıncı  ilk  yadigarımı  tapşırıram  hər  ikinizə,  kitablarım,  yazılarım...  bir  də

balalarım. Yazılarımı əmin yerdə saxlayın, yad əllərə düşməsin. Nəysə əminəm ki, 

gün  gələcək  onlar  insanlara  lazım  olacaqdır.  Yoxsa  heç  ömrümü  sərf  etməyə  - 

balalarımdan, səndən kəsib dünyanı dolaşmağa dəyməzdi. Can sizin, can yazılarım 

əmanəti.  İkincisi,  balalarımı  oxudun,  qoy  anlasınlar  ki,  elm  yük  deyil,  elə  bir 

xəzinədir ki, insanı afətlərdən qoruya bilər, həmişə düz yola dəvət edər". Onu da 

xatırladaq  ki,  əsərdə  Zeynalabdinin  yolda  ölməsi,  cəsədi  dənizə  atıldığından 

məzarının olmaması rəmzi məna daşıyır. 

Tarixi  mövzuda  qələmə  alınmış  əsərlərdən  biri  də  sənətkarın,  olümündən  bir 

qədər əvvəl yazdığı və türk şerinin peyğəmbəri Məhəmməd Füzulinin həyatından 

bəhs edən "Eşq sultanı" (2003) adlı romanıdır. 

Məlum  olduğu  kimi,  Füzulinin  həyatı  və  qeyri-adi  yaradıcılığı  beş  yüz  ildən 

artıqdır ki, söz dünyasını öz sehrində, cazibəsində saxlamaqdadır. Tarixin səhifəleri 

çevrildikcə bu milli şeir dühasının əsərləri daha artıq dərəcədə 

 

 


                                                                                                                                                  

10 


 

diqqətı  çəkməkdə  və  nəzəri-estetik  fikri  məşğul  etməkdədir.  Bu  mənada  Əzizə

Cəfərzadənin Füzuli sehrinə düşməsi tamamilə təbiidir. 

"Eşq sultanı" Əzizə Cəfərzadə yaradıcılığının son məhsulu kimi maraq doğurur. 

Bu romanı yazıçının zəngin və çoxcəhətli yaradıcılığının təsadüfi bir örnəyi hesab 

etmək doğru deyildir. 

Əzizə xanım bütün ömrü boyu gərgin işləsə də, onun həyatının son illəri daha 

səmərəli və məhsuldar olmuşdur. Belə ki, yazıçı ilə yaxın ünsiyyətdə olanlar ədibin 

daim vaxt azlığından şikayətləndiyini xatırlayırlar. 

Onu  da  qeyd  edək  ki,  Füzuli  mövzusu  Əzizə  Cəfərzadənin  yaradıcılığı  üçün 

gözlənilməz  deyildir.  O,  uzun  illər  boyu  bu  mövzu  ilə  maraqlanmış,  nə  zamansa 

yazacağını  düşündüyü  roman  üçün  fakt  və  materialları  daha  erkən  illərdən 

toplamağa  baslamışdı.  Yazıçının  Fuzuliyə  həsr  olunmuş  elmi  tədqiqatları  da 

diqqətə layiqdir. Habelə xatırlatmağa ehtiyac vardır ki, Şamaxı rayonunda yerləşən 

xaraba Bayat kəndində abidə qoyulması təsəbbüsü də Əzizə xanıma məxsusdur. 

Təsadüfi  deyil  ki,  romanda  yazıçı  Füzulinin  Şirvandan  köçüb  getməsi,  əslən 

Şamaxının qədim Bayat kəndindən olması versiyasını əsas götürmüş və hadisələri 

bu  məcrada  təsvir  etmişdir.  Ona  görə  də  roman  boyu  Füzulinin  yaşadığı  vətən 

həsrəti, qürbət duyğuları qabarıq ifadəsini tapmışdır. 

"Eşq sultanı" romanında, həmçinin "Söhbətül-əsmar" və "Bəngü-Badə" əsərinin 

yaranması  ilə  bağlı  təsvir  olunan  epizodlar  özünəməxsusluğu  ilə  yadda  qalır. 

Yazıçının  əsərdə  yaratmış  olduğu  tarixi  şəxsiyyətlər  orijinallığı,  bənzərsizliyi  ilə

diqqəti çəkməkdədir. 

Daha  bir  səciyyəvi  detal  romanda  yazıçının  öz  yaradıcılıq  üslubuna  sadiq 

qalaraq dövrün etnoqrafiyasını canlandırması ilə bağlıdır. 

Romanda  diqqət  çəkən  məqamlardan biri də  burada  Füzulinin  və onunla  həm 

əsr digər sairlərin yaradıcılığından gətirilmiş poetik parçaların təsvir olunan hadisə

və  əhvalatların  məzmununa  uyğun  verilməsidir.  Bu  poetik  örnəklər  bir  tərəfdən 

tarixin  cizgilərini  canlandırmağa  imkan  vermiş,  digər  tərəfdən  əsərin  poetik 

ovqatını və ruhunu təmin etmişdir. 

Romanın üslubuna dərin, axıcı bir lirizm hakimdir. Bu lirizmi bir yandan əsərin 

mövzusu,  digər  yandan  yazıçının  özünəməxsus  üslubu  diqtə  etməkdədir.  Əsərin 

bölmələri süjetin bütövlüyünü təmin etdiyi kimi bu bölmələrin hər birinin müəyyən 

mənada bitkin məzmuna malik olduğu da diqqətdən qaçırılmamalıdır. 

İnanırıq  ki,  müəllifin  yalnız  öz  dövrünə  deyil,  gələcəyə  ünvanlanmış  əsərləri 

geniş oxucu kütləsinin diqqət və marağına səbəb olacaq, sevilə-sevilə oxunacaqdır. 



Vaqif Sultanlı 

                                                                                                                                                  

11 


 



Поделитесь с Вашими друзьями:
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   28


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə