1 azərbaycan respublġkasi təHSĠl nazġRLĠYĠ azərbaycan döVLƏt bəDƏn təRBĠYƏSĠ VƏ Ġdman akademġyasi süleyman Hüseynov, Elvira Qaracayeva azərbaycan dġLĠ VƏ NĠtq məDƏNĠYYƏTĠ (Dərslik)



Yüklə 3.04 Mb.
Pdf просмотр
səhifə5/35
tarix16.07.2017
ölçüsü3.04 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

(vəzn),  qafiyə  və  misradaxili  bölgü  gözlənilmişdir.  Şeirdə 

 

 

68 



eyni  ölçülü  səslərin  bir-birini  izləməsinə,  növbə  ilə  təkrarlan-

masına  ahəng  (ritm)  deyilir.  Misraların  ölçüsü  hecaların  sayı 

ilə  müəyyən  edilir.  Əruz  vəznində  yazılmış  bu  qəzəldə  ölçü 

uzun  və  qısa  saitlərin  növbə  ilə  təkrarı  əsasında  qurulmuşdur. 

Səs tərkibinə görə bir-birinə uyğun gələn, eyni cür səslənən ca-

nanə, divanə, əfsanə sözləri qafiyə, misraların sonunda qafiyə-

dən  sonra  gələn  və  təkrar  olunan  könül  sözü  rədifdir.  Şeirdə 

ahəngdarlıq yaradan vasitələrdən biri bölgüdür ki, şeirin oxusu 

zamanı  misra  daxilindəki  fasilələrə  xidmət  edir.  Şeirdəki 

misradaxili  bölgü  sözlər  hesabına  gah  7+8,  gah  8+7,  gah  da 

6+9  şəklindədir,  amma  qəzəli  oxuyan  aparıcı  və  ya  xanəndə 

onu ahəngə və ya səslərin uzanması hesabına 7+8 heca şəklinə 

salır.  Ümumiyyətlə,  əruz  vəznində  yazılan  qəzəllərdə  misra-

daxili hecaların sayında fərq ola bilir. Bu fərq ayrı-ayrı səslərin 

qısa və ya uzun tələffüzü hesabına bərabərləşib tarazlaşır. Əruz 

vəznində misra daxilindəki sözləri parçalayıb hissələrə bölmək 

də  olur.  Bu  beytlərdə  fellərin  bir  dəfə  cümlənin  əvvəlində 

(uyma),  ikinci  dəfə  (edərlər  divanə)  ortada,  üçüncü  misrada 

(keçib)  sonda,  dördüncü  dəfə  (zənn  eyləmə)  ortada  gəlməsi, 

xitabın  (könül)  hər  dəfə  sonda  işlənməsi,  zülfü  qara  sevgili 

cananə  (qara  zülflü  sevgili  canan),  edərlər  səni  divanə  (səni 

divanə  edərlər),  Vahidin  ömrü  bütün  (Vahidin  bütün  ömrü), 



bu həqiqət sözü (bu həqiqi sözü), zənn eyləmə əfsanə (əfsanə 

zənn eyləmə) söz sırasının pozulması məhz şeirdə bölgü, vəzn 

və qafiyə xatirinədir.  

Mədəniyyətin göstəricilərindən olan ifadəli nitq dilin səlis-

liyindən,  onun  ifadə  imkanlarından  düzgün  faydalanmaq  vər-

dişləri ilə şərtləşir. Təsadüfi deyildir ki,  Azərbaycan dili  lüğət 

tərkibinə,  fonetik  sistemi,  morfoloji  və  sintaktik  quruluşuna 

görə dünyanın inkişaf etmiş zəngin dillərindən hesab olunur.  

Nitqin özünəməxsus xüsusiyyətləri vardır. Eyni  bir məsə-

lədən, məlum bir faktdan danışan və ya yazan iki adamın nitqi 

(əgər yazılıb əzbərlənməmişdirsə) məzmunca eyni olsa da, nəql 

etmə və ya yazılma formasına görə bir-birindən fərqlənəcəkdir. 



 

 

69 



Həyatda  bir-birinin  eyni  olan  iki  adam  olmadığı  kimi  (hətta 

əkizlər  də),  bir-birinin  eyni  olan  iki  nitq  variantı  da  yoxdur 

(hətta  bir  şairin  eyni  mövzuda  müxtəlif  vaxtlarda  yazdığı  iki 

şeiri,  hansısa  bir  yazıçının  bir  mövzuda  yazdığı  əsərinin  bir 

hissəsi  və  s.).  İnsanlar  ayrı-ayrı  fərdlər  olduğu  üçün  onların 

nitqi  də  fərdidir.  Deməli,  nitq  mədəniyyəti  fərdi  səciyyəli 

xüsusiyyətə malikdir. Bəlkə dünyanın, həyatın bənzərsizliyi elə 

bununla  əlaqədardır.  Xalqlar  müxtəlif  olduğu  kimi,  onların 

nitqi də, dili də bir-birindən fonetik, leksik, qrammatik qurulu-

şuna  görə  fərqlidir,  üslub  baxımından  rəngarəngdir.  Dildəki 

milli  fərq  insanların  nitqində  öz  təzahürünü  tapır.  Xalqların 

xarakteri  bu  və  ya  digər  dərəcədə  dillərində  də  görünür.  XIX 

əsrin görkəmli alman dilçisi V.Humboldtun  “Hər xalq orijinal 

və  təkrarolunmazdır.  Dil  xalqın  zahirə-meydana  gəlməsidir, 

onun ruhu dildir” – fikrinə haqq qazandırmaq lazımdır.  

Nitq  mədəniyyətinin  inkişafında,  ədəbi  dil  normalarına 

düzgün əməl olunmasında məktəbin, radio və televiziya veriliş-

lərinin,  dövrü  mətbuatın,  kino  və  teatrın  rolu  əvəzsizdir.  Küt-

ləvi  informasiya  vasitələri  və  tədris  müəssisələri  dilin  qayda-

qanunlarını  siyasi,  sosial,  mədəni  və  mənəvi  məsələlər  daxi-

lində  çatdırır,  qrammatik  qaydaları,  dilin  quruluşunu  bir  fənn 

kimi yox, praktik şəkildə nitq prosesində aşılayır.  

Müasir  dövrdə  hər  bir  şəxsin  ən  gözəl  keyfiyyətlərindən 

biri,  bəlkə  də  başlıcası  onun  zəngin  nitq  mədəniyyətinə  malik 

olmasıdır. Nitq mədəniyyəti insanın ümumi mədəni inkişafında 

xüsusi rola malikdir. Yadda saxlamaq lazımdır ki, məzmun və 

forma  cəhətdən  gözəl  olan  nitq  fikrin  asan  və  təsirli  çatdırıl-

masına xidmət göstərir.  

 

Sual və tapĢırıqlar:  

1.  Nitq  mədəniyyəti  dilçilik  fənni  kimi  nə  vaxtdan 

formalaşmağa başlamışdır? 

2.  Nitq  mədəniyyəti  tədris  fənni  kimi  neçənci  ildən  ali 

məktəblərdə tədris olunur? 


 

 

70 



3. Nitqin əsas məqsədi nədir? 

4. Maddi mədəniyyət deyiləndə nələr nəzərdə tutulur? 

5. Xalqın milli mədəniyyəti nələrdə təzahür edir?  

6. Mədəni nitqin əsas əlamətləri hansılardır? 

7. Dilin vəzifəsi nədir? 

8. Dil, yoxsa nitq dəyişikliyə çox uğrayır? 

9. Nitqin milli səciyyəli olduğunu necə izah edərsiniz? 

10.Nitq mədəniyyətinə verilən tələblər hansılardır? 

11.Azərbaycan  dilinin  dövlət  dili  statusu  alması  haqqında 

nə deyə bilərsiniz? 

12. Nitqlə dil arasında hansı fərqlər vardır? 

ÇalıĢma. Mətni oxuyun, dilimizi xarakterizə edən fikirlərə 

daha nələri əlavə etməyin mümkünlüyünü araşdırın: 

Dil millətin canı və qanıdır. Vətən və ana dili - bunları bir-

birindən  ayrı  təsəvvür  etmək  çətindir.  Vətəni  sevmək  doğma 

dili  sevmək  deməkdir.  Milli  dil  olmadan  xalqın  tarixini,  onun 

keçmişini,  mədəniyyətini  öyrənmək  olmaz.  Əsgərlərimiz  do-

daqlarında “Doğma vətəndən gözəl, doğma dildən şirin dünya-

da  yoxdur”,  “Şəhidlər  ölməz,  vətən  bölünməz”  sözləri  ilə  dö-

yüşlərə girmiş və vətən uğrunda canlarını əsirgəməmişlər.  

XV-XVII  əsrlərdə  dövlətçilik  mədəniyyətinə  yiyələnmiş, 

Şərqdə böyük nüfuza malik Qaraqoyunlu, Ağqoyunlu və Səfəvi 

dövlətlərinin  başında  Azərbaycan  sülalələri  dayanırdı.  Uzun 

Həsənin dövründə Ağqoyunlu dövləti Yaxın və Orta Şərqin qüd-

rətli  dövlətinə  çevrilmişdi.  Onun  nəvəsi  Şah  İsmayıl  Xətainin 

yaratdığı  Səfəvi  dövləti  bütün  Azərbaycan  torpaqlarını  birləş-

dirdi. Burada dilimiz dövlət dili səviyyəsinə yüksəlmişdi, ondan 

diplomatik yazışma, hərbi təlim dili kimi istifadə olunurdu.  

Sonralar  Azərbaycan  dilinə  çox  təcavüzlər  olmuşdur.  Za-

man-zaman bir etnos kimi xalqımızı tarix səhnəsindən silməyə 

çalışan düşmənlərimiz ilk növbədə dilimizi məhv etməyə əbəs 

yerə  cəhd  göstərmişlər.  Lakin  əcdadlarımız  Azərbaycan  dilini 

yad  təsirlərdən  və  səmərəsiz  təcavüzlərdən  qoruyub  saxlamış 

və  yaşatmışlar.  Bir  neçə  qrupa  bölünən  türk  dilləri  ailəsində 


 

 

71 



Azərbaycan  dili  oğuz  dilləri  qrupunun  oğuz-səlcuq  yarımq-

rupuna daxildir. Dilimiz leksik, morfoloji və sintaktik cəhətdən 

türk  dillərinə  yaxın  olsa  da,  hətta  qədim  dövrlərdən  işlənən 

sözlərdə də ən azı tələffüz fərqləri vardır:  

 

Azərbaycan 



dilində 

Qazax 


dilində 

Tatar 


dilində 

Türkmən 


dilində 

Özbək 


dilində 

Mən 


Men 

Min 


Men 

Men 


Diş 

Tiş 


Teş 

Diş 


Tiş 

Üç 


Üş 

Öç 


Üç 

Uç 


 

Bu  gün  dilimiz  dünyanın  ən  zəngin  dillərindən  biri  olub, 

özünəməxsus gözəlliyi və ahəngdarlığı ilə seçilir, zəngin ifadə 

vasitələrinə,  xoş  avaz  yaradan  səslər  sisteminə,  rəngarəng  söz 

ehtiyatına, tam sabitləşmiş qrammatik quruluşa, kamil əlifbaya, 

mükəmməl  orfoqrafiya  və  orfoepiya  qaydalarına,  üslubi  nor-

malara malikdir.  

ÇalıĢma.  Ədəbi  dil  normalarına  hansı  şəraitdə  (evdə,  kü-

çədə,  bazarda,  məktəbdə,  dərs  prosesində)  əməl  edirsiniz? 

Səbəbini aydınlaşdırın.  

ÇalıĢma. Aşağıdakı cümlələrdə yerinə düşməyən, səhv he-

sab etdiyiniz sözləri tapın, qarşısında düzgün qarşılığını yazın: 

1) Nənəm hər gün namaz üstə dua deyir; 2) Ona elə gəlirdi 

ki, bu gün, sabah yuxusu mütləq doğruya çevriləcək;  3) Uzaq-

da – yolun qalın meşəyə qovuşduğu yerdə toz-dumana qalxırdı; 

4) Qulağıma hardansa bir səs toxundu; 5) Onun iti addımların-

da yaşına uyğun olmayan bir səbir və iradə səslənirdi; 6) Otağa 

bağ-bağçanın güllərinin bihuşedici ətri gəlirdi.  



ÇalıĢma.  Mətndəki  terminləri  tapın,  idman  sahəsi  üzrə 

ayrı-ayrı qruplarda birləşdirib yazın: 

İdmançıların fəaliyyət göstərdikləri sahələrdən asılı olaraq 

idman  növləri  5  qrupa  ayrılır:  Fiziki  və  iradi  keyfiyyətləri 

nümayiş etdirən və aktiv hərəkət fəaliyyəti olan idman növləri. 

Bu  qrupa  bizim  tanıdığımız  idman  növlərinin  çoxu  aid  edilir. 



 

 

72 



İdmançılar idman növlərindən asılı olaraq öz qüvvə, sürət, dö-

zümlülük, elastiklik, cəldlik kimi fiziki qabiliyyətlərini, texniki 

və  taktiki  hərəkətləri  nümayiş  etdirmək,  qorxmazlıq,  qələbəyə 

inam,  mübarizə  aparmaq  ustalığı  göstərirlər.  Bura:  yeriş,  ak-

robatika,  futbol,  boks,  yunan-roma;  qaçış,  aerobika,  voleybol, 

karate,  sambo;  tullanmalar,  batutda  hərəkətlər,  reqbi,  taekvan-

do,  cüdo;  əşya  atmalar,  bədii  gimnastika,  otüstü  hokkey, 

kikboksinq,  sərbəst  güləşmə  daxildir.  (Məcidov  N.M.  İdman 

nəzəriyyəsi, Bakı, 2009, səh. 18).  

ÇalıĢma.  Oxuyun,  orfoqrafik,  leksik  və  qrammatik  səhv-

ləri düzəldin. Səhvlərin nə üçün baş verdiyini ədəbi dil norma-

ları daxilində izah edin: 

 

Mən aşiq, qəzən ağley, 

Od yaney, qəzən ağley. 

Qəribin kimsəsi yox

Qəbrini qəzən ağley.  

*** 


Qərib öldi, götürün, 

Küçələrdən ötürün. 

Qəribin lo xəbərin

Ölkəsinə yetürün.  

*** 

Qıza, aduy desənəm, 



Fındıq verim, yesənəm. 

Anon səni dögəndə

Gəlib bizə desənəm. 

Nar-nar, nar gilə

Gedəy, gedəy yar gilə. 

*** 


 Sandıx üstə küci var, 

 Kücinin qırx üci var.  

 İsteydim duram gələm, 

 Kafərin çox güci var.  



 

 

 

73 



ÇalıĢma.  Şifahi  xalq  ədəbiyyatında  nitq  mədəniyyətinin 

əsas göstəricilərini müəyyənləşdirin. Dilimizin fonetik sistemi, 

lüğət  tərkibi  və  qrammatik  quruluşunda  müşahidə  olunan 

dəyişiklikləri müasir dil əsasında izah edin: 

İrağından tutuban yaxınından gəlişdilər. Gizli yaxa tutuban 

iyləşdilər. Dadlı damaq veribən soruşdular. Ağ – boz atlar mi-

nibən yortuşdular. Bəy babası yanına irişdilər. 

Babası  oğlancığın  gördü,  Allaha  şükürlər  elədi.  Oğluyla, 

gəliniylə Qanlı Qoca Oğuza girdi. Göy ala görklü çəmənə çadır 

tikdi. Atdan ayğır, dəvədən buğra, qoyundan qoç qırdırdı. Dü-

yün etdi. Qalın Oğuz bəylərin ağırladı. 

Altunluca  günlüyün  tikib  Qanturalı  gərdəyinə  girib  mura-

dına, məqsuduna irişdi.  

Dədəm  Qorqud  gəlib  şadlıq  çaldı.  Boy  boyladı,  söz  söy-

lədi, qazi ərənlər başına nə gəldiyini söylədi: 

İmdi  qanı  dediyim  bəy  ərənlər?  Dünya  mənim  deyənlər! 

Əcəl aldı, yer gizlədi, fani dünya kimə qaldı? Gəlimli, gedimli 

dünya! Son ucu ölümlü dünya!  

Əcəl gəldiyində arı imandan ayırmasın! Qədir səni namər-

də möhtac etməsin! Allah verən ümidin üzülməsin! Ağ alnında 

beş  kəlmə  dua  qıldıq,  qəbul  olsun!  Amin  deyənlər  didar  gör-

sün!  Yığışdırsın,  dürüşdürsün,  günahınızı  adı  görklü  Məhəm-

məd Mustafaya bağışlasın, xanım, hey! (“Kitabi-Dədə Qorqud” 

dastanı). 



ÇalıĢma.  Aşağıdakı  sözlərin  orfoqrafiyasındakı  səhvləri 

müəyyənləşdirin və sözləri düzgün yazın: 

Vırmax, tilvizor, bağışda, qarannıx, doşdux, riyaziyat, lahiyə, 

prakror, sürücməy, niyət, bulut, kaseta, məkəmə, həyat-baja. 



ÇalıĢma. Verilmiş frazeoloji birləşmələri sözlə ifadə etmə-

yə  çalışın:  baş,  göz,  burun,  ağız,  dil,  bel  sözləri  ilə  işlənən 

ifadələri xatırlayıb deyin: 

Dincini almaq, qəlbə dəymək, baş sındırmaq, göz qoymaq, 

yada  salmaq,  burnunu  sallamaq,  ağzına  dil  atmaq,  bel  bağla-

maq, ailə qurmaq, dünyaya gəlmək, dişə vurmaq.  



 

 

74 



ÇalıĢma.  Oxuyun,  buraxılmış  orfoqrafik,  qrammatik  və 

üslubi səhvləri düzəldərək mətni köçürün: 

Oğlan qapıyı aşdı. İçəri qarannıx idi. Əvvəl gözdəri heş nə 

görmədi,  yavaş-yavaş qarannıxa alışannan sora inəylərini  gör-

di.  İnəy  təzəcə  doğmuş  balasın  yalayırdı.  Oğlan  yaxın  gəlif 

bizoya  diqqətnən  baxdi.  Yenicə  dünyaya  gəlmiş  bizo  anasının 

nəfəsiynən  oxranırdı,  əyaxa  durmax  isdiyirdi,  anjax  hələm 

başarmırdı. Oğlan tələm-tələsiy bayıra qaşdı. Nənəsin qışqırdı. 

Nənəsi başı qarışıx olduğunnan eşitmədi. Oğlan bi də qışqırdı. 

Nənə səsi eşidip gəldi. Nənə və nəvə töylüyə girdi.  



ÇalıĢma.  Sözlərin  çoxmənalı,  yoxsa  omonim  olduğunu 

müəyyənləşdirin.  Omonimlərin  mənalarını  göstərin;  çoxməna-

lığı nümunələrlə izah edin:  

ayaq, ağıl, boy, qarı, don, ətək, ləpə, göz, baş, qol, biz.  



ÇalıĢma.  Bir  məsələdən  ötrü  dərslərdən  üç  günlük  icazə 

almaq məqsədilə dekana  ərizə  yazın.  Ərizənin  tərtib qaydasını 

qeyd edin.  

 

 

NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠ MĠLLĠ MƏDƏNĠYYƏTĠN  

TƏRKĠB HĠSSƏSĠ KĠMĠ 

 

Dil və mədəniyyət arasında qarşılıqlı möhkəm əlaqə vardır. 

Bu hesaba da dil mədəniyyətə, mədəniyyət də dilin inkişafına öz 

müsbət  təsirini  göstərir.  Dil  olmadan  mədəniyyəti,  mədəniyyət 

olmadan da dilin varlığını təsəvvür etmək çətindir. Maddi mədə-

niyyət  abidələri,  ədəbiyyat  və  incəsənət  əsərləri,  cəmiyyət,  din, 

dövlət  quruculuğu,  sosial  münasibətlər  ümumbəşəri  mədəniy-

yətin  əlamətləridir.  Odur  ki,  mədəniyyəti  insan  cəmiyyətinin 

əsrlər  boyu  istehsal  sahəsində,  ictimai  və  mənəvi  həyatda  əldə 

etdiyi  nailiyyətlərin,  ictimai-əmək  prosesində  yaratmış  olduğu 

maddi və mənəvi sərvətlərin toplusu hesab etmək olar.  

Bütövlükdə  götürdükdə  mədəniyyət  insanların  maddi  və 

zehni  fəaliyyətinin  nəticəsi  kimi  təzahür  edir.  Bu  təkamülün 


 

 

75 



nəticəsi olaraq insan həm özü, həm də onun əqli, zehni fəaliy-

yəti fiziki bacarığı və iş qabiliyyəti ilə qovuşmuş, inkişaf etmiş, 

yaratdığı maddi və mənəvi sərvətlər də təkmilləşərək  yeni gə-

lən nəsillərə ötürülmüşdür. Təsadüfi deyildir ki, əcdadlarımızın 

ovçuluq,  dənizçilik,  maldarlıq  və  s.  sahələrdə  yaratdıqları  ibti-

dai,  elementar  əmək  alətləri,  divarlara,  qəbirüstü  daşlara,  diq-

qəti  cəlb  edən  böyük  qaya-daş  üzərinə  (məs.;  Qobustan  təs-

virləri,  Azıx  mağarasında  tapılmış  müxtəlif  təsərrüfat  alətləri 

və s.) nəqş edilmiş işarələr indi müasir dövrün müxtəlif ölçülü, 

tutumlu gəmiləri, balıq, quş və ya heyvan ovlamaq üçün hazır-

lanmış alətlər, silahlar, maşınlarla, neft və qaz sahəsində bütün 

dünyaya  nümayiş  etdirdiyimiz  layihə,  təklif  və  əməli  işlə-

rimizlə,  Bazardüzü  zirvəsində,  Arktika,  Antraktidada  ümum-

milli  lider  Heydər  Əliyevin  şərəfinə  sancılmış  vimpellərlə, 

qoyulmuş barelyeflərlə, öz süni peykimizə qədər, əsrimizin tə-

ləb  etdiyi  elmi  araşdırmalarla  əvəzlənir.  Bütün  bu  tətbiqi  işlər 

elm  və  texnika  sahəsindəki  yeniliklərlə  birlikdə  Azərbaycan 

xalqı  da,  onun  oğul-qız  övladlarının  mənəvi-əxlaqi  həyatı  da 

dəyişir. Azərbaycan vətəndaşı maddi və mənəvi sərvətlər yarat-

dığı  kimi,  ümumbəşəri  qanunauyğunluqlar  əsasında  özü  də 

dəyişir, müasirləşir, mədəni cəhətdən daha da kamilləşir.  

Mədəniyyətdə xalqın ruhu, zövqü, mənəvi dünyası yaşayır, 

maddi sərvətlərdə xalqın yaddaşı həkk olunub uzun əsrlər boyu 

nəsildən-nəslə  ötürülür.  Xalq  yaratdığı  mədəniyyətlə  özünü 

soydaşlarına, dünyanın yaxın, uzaq ölkələrinin bugünkü və gə-

ləcək  nəsillərinə  təqdim  edir,  sanki  öz  pasportunu  bəşəriyyətə 

göstərir. İnsanın zəkası və əli ilə yaradılmış mədəniyyət sərvət-

ləri onun yaradıcı əməyinin məhsuludur. Lakin mədəniyyət bir 

şəxsin deyil, bir neçə nəslin, bəzən qabaqcıl ölkələrin təcrübə-

sinin  toplanması,  onların  maddi  və  mənəvi  fəaliyyətinin 

nəticəsində formalaşır. Deməli, mədəniyyət insanın (insanların) 

təbiətə, cəmiyyətə və eyni zamanda özünə, öz düşüncə tərzinə, 

təfəkkürünə münasibətdə yaranır.  


 

 

76 



Mədəniyyət  xalqın  özüdür.  Xalq  özünü,  öz  arzu  və  istək-

lərini, öz  qəlb  dünyasını, öz ideyalarını  mədəniyyətdə  yaşadır. 

Bir bayatıda deyildiyi kimi –   

 

 Əzizim bizim qala



 Bu qala, bizim qala.  

 Tikmədim özüm qalam, 

 Tikdim ki, izim qala.  

 

Özündən  sonra  iz  qoyub  getmək  istəyənlər  əlinin  əməyi, 



zehninin,  zəkasının  qüdrəti  ilə  yaratdıqlarını  həm  öz  ölkəsinə, 

həm də bəşəriyyətə öz mədəniyyət sərvəti kimi təqdim edir, sə-

ləflərinin  yaratdığı  mədəniyyətə  əsaslanıb  ümumbəşəri  mədə-

niyyətə qovuşur. Deməli, mədəniyyət insan və onun əməli fəa-

liyyəti nəticəsində  yaranan  maddi və mənəvi sərvətlər toplu-

sudur,  bir  neçə  nəslin  illərlə,  əsrlərlə  toplanmış  təcrübəsinin 

üzə çıxmasıdır.  

Nəzakətli  və  ədəbli  olmağı,  gözəl  davranış  normalarına 

əməl  etməyi,  savadlanmağı,  ədəbiyyat  və  incəsənət  əsərlərini 

başa  düşüb  anlamağı,  onları  təhlil  etməyi,  onlardan  zövq  al-

mağı,  öz  ixtisasına  dərindən  yiyələnməyi  də  mədəniyyət  ad-

landırmaq olar. Elə bu mənada mədəniyyət insanların maddi və 

mənəvi tələbatını ödəmək üçün fiziki və zehni əmək prosesində 

yaradılmış  nailiyyətlərin  (sərvətlərin)  məcmusudur.  Hər  hansı 

bir xalqın müəyyən dövrdə əldə etdiyi belə nailiyyətlərin səviy-

yəsi,  təsərrüfatın  və  zehni  fəaliyyətin  inkişafı,  eyni  zamanda 

cəmiyyətdə özünü apara bilmə, tərbiyəlilik, mədəni adamın tə-

ləblərinə  uyğun  həyat  şəraiti  də  mədəniyyətlə  bağlıdır.  Ümu-

miyyətlə,  mədəniyyət  sözü  insan  fəaliyyətinin,  ictimai-tarixi 

gerçəkliyin  bütün  sahələrini  özündə  birləşdirir:  xalq  mədəniy-

yəti,  milli  mədəniyyət,  nitq  mədəniyyəti,  yazı  mədəniyyəti, 

ziyalı  mədəniyyəti,  müəllim  mədəniyyəti,  idmançı  mədəniy-

yəti, həkim mədəniyyəti, yazıçı (şair) mədəniyyəti, musiqi mə-

dəniyyəti,  ticarət  mədəniyyəti,  ailə  mədəniyyəti,  Qərb  mədə-

niyyəti,  Şərq  mədəniyyəti,  əmək  mədəniyyəti,  iş  mədəniyyəti, 



 

 

77 



istirahət  mədəniyyəti, məişət  mədəniyyəti, tələbə  mədəniyyəti, 

siyasi  mədəniyyət,  dövlətçilik  mədəniyyəti,  teatr  mədəniyyəti, 

idman  mədəniyyəti,  demokratik  mədəniyyət,  müraciət  mədə-

niyyəti, dil mədəniyyəti və s. və il axır... 

Dil mədəniyyətin tərkib hissəsidir. Dil də mədəniyyət kimi 

millətin,  milli  mədəniyyətin  ən  mühüm  əlaməti,  eləcə  də  nitq 

mədəniyyətinin  ifadəçisidir.  Dil  və  mədəniyyət  xalqın  etnik 

birliyinin  fərqləmdirilməsində  əsas  ölçü  vahidi,  meyardır.  Elə 

buna görə də biz qədim yunan mədəniyyəti, qədim Roma mə-

dəniyyəti,  Fransa  mədəniyyəti,  Azərbaycan  mədəniyyəti,  və  s. 

kimi ifadələri işlədirik.  

Mədəniyyət  cəmiyyətlə,  təsərüfatla,  sosial,  siyasi,  iqtisadi 

və  ideoloji  həyatla  sıx  bağlı  olduğundan  insanların  ictimai  şü-

urunda,  onların  əxlaq  və  davranışında,  fiziki  və  zehni  fəaliy-

yətində öz əksini tapır. Mədəniyyət maddi və mənəvi formada 

özünü göstərir, yəni həm zehni, həm də fiziki əmək nəticəsində 

yaradıldığından biz onları gözlə görüb müşahidə edirik, eşidib 

anlayırıq, duyğularımızla qavrayırıq. Onlar insanların həm mə-

nəvi ehtiyaclarının, həm də gündəlik qayğılarının ödənilməsinə 

xidmət  edir.  Buraya  əmək  alətləri,  binalar,  bəzək  əşyaları,  ge-

yim,  döyüş  silahları,  idman  ləvazimatları,  incəsənət  əsərləri, 

ədəbiyyat  nümunələri,  yazılı  sənədlər,  din,  etik  qaydalar,  es-

tetik görüşlər və s. daxildir.  

Mənəvi  mədəniyyətin tərkib  hissəsi  olan nitq mədəniyyəti 

təfəkkür  mədəniyyətidir.  Hər  bir  xalqın  yaratdığı  maddi  və 

mənəvi  sərvətlər  o  xalqın  milli  mədəniyyəti  sayılır.  Milli  mə-

dəniyyətdə  hər  bir  xalqın  özünəməxsus  təfəkkür  tərzi,  mənəvi 

dəyərləri,  özünü  və  həyatı  dərk  etmə-anlaması,  bədii-estetik 

duyumu, dünyagörüşü öz əksini tapır. Bu silsilədə dilin özünə-

məxsus  yeri  və  rolu  vardır.  Dil  mədəni,  əxlaqi,  dini,  estetik 

normaların  saxlanması  və  gələcək  nəsillərə  ötürülməsində  ye-

ganə  olmasa  da,  aparıcı  və  əsas  vasitədir.  Azərbaycan  mədə-

niyyəti  ümumbəşəri  mədəniyyətin  tərkib  hissəsidir.  O,  milli 

çərçivədə  məhdudlaşıb  qalmır,  başqa  millətlərin  mədəniy-



 

 

78 



yətindən bəhrələnir və başqa xalqların mədəniyyətinə təsir edə-

rək onların formalaşması və inkişafına əvəzsiz xidmət göstərir. 

Dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəylinin musiqisinin bütün Şərq 

xalqlarına örnək olması, Azərbaycan dilinin ətraf ölkələrdə ya-

şayan  erməni,  gürcü,  çeçen,  avar,  ləzgi  və  başqa  xalqların  di-

linə  təsiri  danılmazdır.  Qarşılıqlı  mədəni  əlaqələr  milli  mədə-

niyyətimizin  inkişafına da öz müsbət  təsirini göstərir. Qərb və 

rus simfonik və balet musiqisini, rəssamlıq, boyakarlıq, heykəl-

taraşlıq  və  başqa  incəsənət  nümunələrinin  Azərbaycan  mədə-

niyyətinə təsiri çox böyükdür. Belə münasibətlərin nəticədir ki, 

Qara  Qarayevin  “Yeddi  gözəl”,  “İldırımlı  yollarla”  baletləri, 

Fikrət  Əmirovun  “Rast”,  “Şur”  muğamları,  Arif  Məlikovun 

“Məhəbbət  əfsanəsi”,  Tahir  Salahovun,  Toğrul  Nərimanbə-

yovun,  Səttar  Bəhlulzadənin  rəsm  əsərləri  dünya  incəsənətinə 

dəyərli  töhfələrdir.  Biz  dünya  sivilizasiyasına  inteqrasiya  edir 

və mədəniyyətlərarası əlaqələrimizi genişləndiririk.  

Milli  mədəniyyətin  göstəricilərindən  biri  olan  gözəl  nitq 

dilin səlisliyini, ifadə imkanlarını bütün məziyyətləri ilə çatdıra 

bilən  yazıçılardan,  söz  ustalarından,  natiqlərdən  çox  asılıdır. 

“Dədə  Qorqud  kitabı”nı,  Nəsimini,  Füzulini,  M.F.Axund-

zadəni,  C.Məmmədquluzadəni,  M.Ə.Sabiri,  Ü.Hacıbəylini  və 

onlarla digər söz-sənət korifeylərini dünyaya bəxş etmiş Azər-

baycan  xalqı  bu  dahi  sənətkarların  söz  incilərində  zəngin  nitq 

mədəniyyətinin varlığını nümayiş etdirir.  

Hər bir azərbaycanlı-müəllim, həkim, nazir, tələbə, şəhərli, 

kəndli...  nitq  mədəniyyətinə  dərindən  yiyələnməli,  ana  dili-

mizdə düzgün, gözəl danışmağa, savadlı, dəqiq, aydın yazmağa 

borcludur. Azərbaycan dili özünün səlisliyi, ifadə imkanlarının 

genişliyi ilə elə bir səviyyədədir ki, bu dilin daşıyıcıları ondan 

faydalanmaq  vərdişlərinə  yiyələnməli,  dilimizin,  mədəniyyəti-

mizin qoruyucusu və yaradıcısı olmalıdırlar. Öz dilini mükəm-

məl  bilməyəni,  onun  incəliklərini  dərindən  mənimsəməyəni 

yüksək  mədəniyyətli  adam  hesab  etmirlər,  öz  dilini  yaxşı  bil-

məyən,  onun  inkişafına,  yayılmasına,  daha  da  kamilləşməsinə 



 

 

79 



çalışmayan xalq isə mədəni millətlər arasında ola bilməz. Hər 

bir  xalq  sayı  ilə  deyil,  yaratdığı  maddi  və  mənəvi  sərvətlərin 

kəmiyyət və keyfiyyətinə əsasən tanınır.  




Поделитесь с Вашими друзьями:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə