1 azərbaycan respublġkasi təHSĠl nazġRLĠYĠ azərbaycan döVLƏt bəDƏn təRBĠYƏSĠ VƏ Ġdman akademġyasi süleyman Hüseynov, Elvira Qaracayeva azərbaycan dġLĠ VƏ NĠtq məDƏNĠYYƏTĠ (Dərslik)



Yüklə 2.88 Mb.

səhifə1/35
tarix16.07.2017
ölçüsü2.88 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35

 

 



AZƏRBAYCAN RESPUBLĠKASI TƏHSĠL NAZĠRLĠYĠ 

AZƏRBAYCAN DÖVLƏT BƏDƏN TƏRBĠYƏSĠ VƏ  

ĠDMAN AKADEMĠYASI 

 

 

 

Süleyman Hüseynov, Elvira Qaracayeva 

 

 

 

 

 

 

AZƏRBAYCAN DĠLĠ 

VƏ NĠTQ MƏDƏNĠYYƏTĠ

 

(Dərslik) 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

“Elm və Təhsil” 

Bakı-2016  

 

 



 

Redaktor:  

A.M.BABAYEV 

filologiya elmləri doktoru, professor 

 

Rəyçilər:  

N.Ə.ABDULLAYEV 

APU-nun “Azərbaycan dili və onun tədrisi 

metodikası” kafedrasının professoru, 

filologiya elmləri doktoru 

  

C.Ə.CƏFƏROV 

APU-nun “Müasir Azərbaycan dili” 

kafedrasının professoru, 

filologiya elmləri doktoru  

 

 

Süleyman Səfər oğlu Hüseynov, Elvira Muxtar qızı Qaracayeva.  

Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti (dərslik).  

Bakı, “Elm və təhsil”, 2016, 408  səh. 

 

Ali  məktəblərin  bakalavr  təhsil  pilləsi  üçün  nəzərdə  tutulmuş  “Azər-

baycan  dili  və  nitq  mədəniyyəti”  adlı  bu  dərslik  dövlətçiliyimizin  aparıcı 

atributlarından  olan  Azərbaycan  dili  və  nitq  mədəniyyətinin  qovuşuğu 

şəklində işlənmişdir, bütün qrammatik qaydalar praktik Azərbaycan dilinə, 

düzgün,  dəqiq,  yığcam  və  gözəl  nitqə  yiyələnməyi  qarşıya  məqsəd  qoyur. 

Müasir  Azərbaycan  dilinin  fonetik,  leksik,  qrammatik  və  üslubi  normaları 

nitq mədəniyyətinin problemləri ilə əlaqələndilimiş, hər mövzuya aid verilən 

suallar,  linqvistik  təhlilə  cəlb  olunmuş  çalışma  və  tapşırıqlar  bölmələrin 

mənimsənilməsinə  xidmət  etməklə  tələbələrin  praktik  nitq  fəaliyyəti  üçün 

nümunə  rolu  oynayır.  Dərslikdə  dil  normalarının  məcmusu  kimi  işlənmiş 

mövzular interaktiv metodun tələblərinə uyğun ardıcıllıqla tələbə gənclərin 

ünsiyyət zamanı öz düşüncələrini, gördüklərini, eşitdiklərini və oxuduqlarını 

səlis və rəvan dillə həmsöhbətinə çatdıra bilmək bacarığının formalaşması-

na kömək göstərəcəyi nəzərdə tutulur. 

 

ISBN 978-9952-8142-1-7   

 

 © «Elm və təhsil», 2016

 

 

 



 

 

ÖN SÖZ 

 

Xalqımız öz dövlət müstəqilliyinə qovuşduqdan sonra res-

publikamız  siyasi,  iqtisadi  və  ictimai  həyatında  olduğu  kimi 

mədəniyyət,  elm  və  təhsil  sahələrində  də  dünya  standartlarına 

inteqrasiya etməyə başlamışdır. Dövlətimiz təhsilin inkişafı üz-

rə öz strategiyası üçün müasir dövrün tələblərinə uyğun yeni is-

tiqamətlər  müəyyənləşdirmişdir.  Dünya  birliyinin  iqtisadi  ma-

raq mərkəzinə çevrilməkdə olan ölkəmiz inkişaf cəhətdən lider 

kimi  özünün  təhsil  problemlərini  uğurla  yeniləşdirməkdədir. 

Təhsildə  yeniləşmə  kompüterlə,  internet,  elektron  maşınlar  və 

müasir  informasiya-kommunikasiya  texnologiyalarından  isti-

fadə  etməklə  Boloniya təhsil sisteminə, tədrisin kredit üsuluna 

keçməsini sürətləndirmişdir.  

Respublikamızda  böyük  müvəffəqiyyətlə  həyata  keçirilən 

təhsil  islahatı  ali  məktəblərin  qarşısında  geniş  perspektivlər  aç-

mışdır  və  müəllimlərdən  tədris  proqramlarına,  dərsliklərə,  dərs 

vəsaitlərinə, tədris olunan fənlərin bilik istiqaməti və xarakterinə 

yenidən baxmağı tələb edir. Bu tələb eyni dərəcədə tədris olunan 

“Azərbaycan dili və nitq mədəniyyəti” fənninə də aiddir. Xatır-

ladaq ki, bu fənn “Nitq mədəniyyətinin əsasları” adı ilə 1986-cı 

ildən bəzi ali məktəblərimizdə tədris planına salınmışdı. Respub-

likamız  müstəqillik  qazanandan  sonra,  xüsusən  1995-ci  ildə 

ümumxalq referendumu ilə qəbul olunmuş Azərbaycan Respub-

likası Konstitusiyası Azərbaycan dilini rəsmi dövlət dili kimi qə-

bul etdikdən, ümummilli lider Heydər Əliyevin 9 avqust 2001-ci 

ildə  “Azərbaycan  Respublikasının  Dövlət  dili  haqqında  Azər-

baycan  Respublikasının  qanunu”  haqqında  fərmanından  sonra 

milli qürur mənbəyimiz və dövlət atributlarından olan dilimizin, 

onunla  birlikdə  nitq  mədəniyyətinin  tədrisinə  də  qayğı  diqqət 

mərkəzində öz yerini möhkəmləndirdi. Azərbaycan Respublika-

sının prezidenti İlham Əliyevin 23 may 2012-ci ildə “Azərbay-

can  dilinin  qloballaşma  şəraitində  zamanın  tələblərinə  uyğun 



 

 



istifadəsinə və ölkədə dilçiliyin inkişafına dair” sərəncamı, 9 av-

qust 2013-cü ildə “Azərbaycan Respublikasında təhsilin inkişafı 

üzrə  Dövlət  proqramı”nı  imzalaması  fənnin  tədrisində  yeni 

mərhələ oldu. Bu proqramda ilk dəfə olaraq nitq mədəniyyətinə 

xüsusi yer ayrılmış, “Nitq mədəniyyəti” fənninin tədrisi məsələsi 

ölkə prezidenti tərəfindən tövsiyə  edilmişdi.  H.Əliyev və  İ.Əli-

yev tərəfindən imzalanmış fərman və sərəncamlara uyğun olaraq 

Azərbaycan  Respublikası  Təhsil  Nazirliyinin  2014-cü  il  tarixli 

913  saylı  əmri  ilə  təsdiq  olunmuş  ali  təhsil  pilləsində  dövlət 

standartının  bakalavriat  səviyyəsinin  ixtisas  üzrə  təhsil  proqra-

mına  uyğun  olaraq  Azərbaycan  Dövlət  Bədən  Tərbiyəsi  və  İd-

man  Akademiyasında  tədris  planına  “Azərbaycan  dili  və  nitq 

mədəniyyəti” fənni daxil edildi. Bu ali məktəbdə “Nitq mədəniy-

yəti”  fənni  2005-ci  ildən  tədris  olunur  və  onun  tədrisinə  o  vaxt 

34 saat, 2008/2009-cu ildən isə 45 saat ayrılırdı. Nitq mədəniy-

yətinin  Azərbaycan  dilçiliyində  hələ  lazımınca  öyrənilmədiyini 

nəzərə  alsaq,  verilən  saatlar  tədrisə  qatılacaq  bütün  məsələləri 

əhatə  etmək  imkanını  azaldırdı.  İndi  fənnin  adı  tədris  planında 

haqlı olaraq dəyişdirilmiş, “Azərbaycan dili və nitq mədəniyyə-

ti” adlandırılmaqla tədrisinə də 60 saat verilir. Fənnin “Azərbay-

can dili və nitq mədəniyyəti” adlandırılması müəllimin qarşısın-

da daha geniş perspektivlər açır, istər fənn proqramına, istərsə də 

dərsliyə,  onun  istiqamət  və  xarakterinə  yenidən  baxmağı  zəruri 

edir.  Tələbələrimiz  orta  məktəb  illərində  Azərbaycan  dilinin 

fonetikasını,  leksikologiya,  frazeologiya  və  qrammatikasını  öy-

rənməklə, ana dilimiz haqqında elmi bilik almış, dilçilik materia-

lını “Azərbaycan dili” dərslikləri ilə yanaşı rus və digər xarici dil 

fənlərində  təkrar-təkrar  möhkəmləndirmişlər.  Buna  görə  də  ali 

məktəbdə  yenidən  Azərbaycan  dilinin  fonetika,  leksikologiya, 

morfologiya və sintaksisini –  yəni Azərbaycan dilçiliyini öyrət-

mək  yox,  gündəlik  həyatda  dil  qaydalarına  uyğun  danışmaq  və 

yazmaq,  müxtəlif  situasiyalarda  informasiya  vermək,  sorğunu 

çevik, aydın, doğru və düzgün cavablandırmaq, izahın bütün for-

ma  və  elementlərindən  istifadə  etmək  bacarığı  formalaşdırmaq-

dır.  İkincisi,  fənn  indi  Azərbaycan  dili  ilə  nitq  mədəniyyətinin 


 

 



qovuşuğu şəklində verilir, yəni məqsəd orta məktəbdə Azərbay-

can  dilindən  keçilən  qrammatik  qayda-qanunları  təkrar  edib 

ümumiləşdirmək  yox,  tələbələrin  praktik  Azərbaycan  dilinə  yi-

yələnməsi, nitq mədəniyyətinin elementar problemlərini mənim-

səməsidir.  

Fənnin  tədrisi  qarşısında  praktik  fəaliyyət  məqsədi  qoyul-

duğundan  Azərbaycan  dilinin  ən  zəruri  məsələləri  yığcam  şə-

kildə  şərh  olunmaqla  nitq  mədəniyyəti  ilə  əlaqələndirilir,  nitq 

mədəniyyətindən  gündəlik  həyati  əhəmiyyət  daşıyan  cəhətləri 

ön  plana  çəkilməklə  tələbələrin  nitq  vərdişlərini  yüksəltmək 

məqsədilə müxtəlif bədii, elmi və publisistik xarakterli orijinal 

mətnlərlə möhkəmləndirilir. Hər mövzuya aid çalışma və tapşı-

rıqlar keçilmiş mövzunun təhlilinə xidmət etməklə onun tələbə-

lər tərəfindən tam başa düşülməsinə zəmin yaratmalıdır.  

Mədəniyyət, danışıq və yazı mədəniyyəti anlayışları qarşı-

lıqlı  əlaqə  əsasında  insan  mədəniyyətinin  tərkib  hissəsi  kimi 

götürülür. Nitq mədəniyyəti ümumxalq danışıq dilindən, eləcə 

də  dialekt  və  şivələrdən  seçmə  və  əvəzetmə  əsasında  götürül-

müş və hamıya eyni dərəcədə anlaşıqlı olan söz və ifadələrdən 

istifadə etməklə ədəbi dilin normaları daxilində düzgün və ay-

dın  danışmaq  və  yazmaqdır,  nitqin  düzgünlüyü,  aydınlığı  və 

dəqiqliyi naminə həm sözlər düzgün tələffüz edilməli, intonasi-

ya,  vurğu  və  fasilələr  gözlənilməli,  həm  də  dil  vasitələrindən 

məqsədəuyğun istifadə olunmalıdır.  

Deməli,  “Azərbaycan  dili  və  nitq  mədəniyyəti”  fənninin 

tədrisində  məqsəd  tələbələrə  öz  fikirlərini  şifahi  və  yazılı  for-

mada düzgün, aydın, səlis, canlı və anlaşıqlı şəkildə çatdıra bil-

mək bacarığı və vərdişlərinin yaradılmasına yardımçı olmaqdır, 

yəni  fiziki  tərbiyə  müəllimi  və  məşqçi  olmaq  istəyən  idmançı 

gənclər  ilk  əvvəl  gözəl  nitqə,  nitq  mədəniyyətinə  yiyələnməli, 

dilimizin üslubi imkanlarına, tələffüz və yazı qaydalarına yaxşı 

bələd olmalıdırlar.  

“Azərbaycan  dili  və  nitq  mədəniyyəti”  dərsliyi  əvvəllər 

nəşr  etdirilən  “Nitq  mədəniyyəti”  kitablarına,  onlardakı  metod 

və  üsullara  əsaslanır.  Dərslikdə  Azərbaycan  dili  üzrə  fonetik, 


 

 



leksik, morfoloji və sintaktik mövzular daxilində nitq mədəniy-

yətinin yeri və rolu, səciyyəvi cəhətləri, nitqin növləri, daxili və 

xarici  keyfiyyətləri, ədəbi  dilin  normaları,  nitqin  üslubları,  da-

nışıq etikası və nitq etiketləri kimi məsələlər proqram həcmin-

də işıqlandırılır, hər mövzudan sonra verilmiş sual və tapşırıq-

larla, praktik çalışmalarla möhkəmləndirilir.  

Dərslikdə Azərbaycan dili, onun tarixi, ümumxalq danışıq 

dilindən ədəbi dilə yüksəldiyi dövrlər, dövlət dili statusu alma-

sında  son  konstitusiya  aktları,  nitq  mədəniyyətinin  mahiyyəti, 

düzgün,  aydın,  ifadəli  nitq,  ədəbi  dilimizin  fonetik,  leksik  və 

qrammatik  normaları,  natiqlik  sənətinin  və  rabitəli  nitqin  ma-

hiyyətinin şifahi və  yazılı nitq nümunələrində tətbiqi, xalqımı-

zın milli təfəkkürünə, etnoqrafiyasına uyğun danışıq etikası və 

nitq etiketlərindən istifadə yolları işıqlandırılır.  

İlk dərslərdən Azərbaycanın görkəmli şairlərinin, alimləri-

nin,  siyasət  adamlarının,  ziyalılarının  –  danışanın  nitqini  axıra 

qədər  dinləmək,  arzu  olunan  məzmunda  və  gələcəkdə  istifadə 

üçün nümunə kimi yararlıdırsa ondan bəhrələnmək fikri ön pla-

na  çəkilmişdir.  Faydalı  məsləhətlərlə,  təcrübədən  keçmiş  xalq 

hikmətləri  ilə  zəngin  çıxışları  axıra  qədər  dinləmək,  başa  düş-

mək,  örnək  kimi  həmişəlik  yadda  saxlamaq  qrup  tələbələrinin 

səviyyəsindən  asılı  olsa  da,  onlarda  belə  bir  zərurəti  yaratmaq 

müəllimin ustalığının göstəricisi olmalıdır.  

Bugünkü  qloballaşma,  mədəniyyətlərarası  proseslər  döv-

ründə  Azərbaycanın  beynəlxalq  aləmə  sıx  inteqrasiyası  şərai-

tində yüksək səviyyəli, savadlı kadrların yetişdirilməsində təh-

silin roluna, təhsilalanın qazandığı bilik və bacarıqların keyfiy-

yətinə böyük diqqət  yetirilməlidir. Yaddan çıxarmaq olmaz ki, 

“təhsil  prosesində  əldə  olunan  bilik  və  bacarıqlar,  həmçinin 

etik-əxlaqi  norma  və  dəyərlər  hər  bir  təhsilalanın  cəmiyyətin 

layiqli üzvü olması üçün lazımi şərait yaradır, onu biliyi və etik 

davranışı  sayəsində  örnək  ola  biləcək  həmkara,  nümunəvi  ailə 

üzvünə  və  vətəndaşa  çevirir”.  (Azərbaycan  Respublikasında 

təhsilin inkişafı üzrə Dövlət Strategiyası. “Azərbaycan” qəzeti, 

25 oktyabr 2013-cü il.) 


 

 



  

 

FƏNNĠN MÖVZUSU, MƏQSƏD VƏ VƏZĠFƏLƏRĠ 

 

Tədris olunan fənn ümumi dilçiliyin böyük bir hissəsinin – 



müasir  Azərbaycan  dilinin  fonetika,  leksikologiya,  frazeologi-

ya, morfologiya, sintaksis  və  üslubiyyat  bölmələrinin nitq mə-

dəniyyəti ilə sintezi kimi təqdim edilir. Azərbaycan ədəbi dili-

nin  tarixi,  onun  türk  dilləri  ailəsində  yeri,  leksik,  morfoloji  və 

sintaktik  quruluşu  fənnin  verdiyi  imkan  daxilində  nəzərdən 

keçirilir. Dünyada 3500-dən çox dilin olduğu yazılır. Bu dillər 

müəyyən  dil  qruplarına  bölünür.  Hər  qrupa  daxil  olan  dillərə 

qohum dillər, yaxud dil ailəsi deyilir. Azərbaycan dili geneoloji 

cəhətdən  türk  dilləri  ailəsinə  daxildir.  Türk  dilləri  ailəsinin 

oğuz, qıpçaq, qarluq və bulqar dil qrupları daha məşhurdur. 

Qıpçaq qrupuna qazax, qırğız, qaraqalpaq, tatar, başqırd və qu-

muq dilləri, qarluq qrupuna özbək, uyğur və salar dilləri, bulqar 

qrupuna çuvaş dili daxildir. Azərbaycan dili isə türk dilləri ailə-

sində  oğuz  dilləri  qrupunun  oğuz-səlcuq  yarımqrupuna  aiddir, 

türk (osmanlı), türkmən və qaqauz dilləri ilə bir qrupda birləşir. 

Azərbaycan dili tipoloji cəhətdən isə  aqqlütinativ (iltisaqi) dil-

lər  qrupuna  daxildir,  yəni  dilimizdə  sözlərin  kökü  dəyişmir, 

sözdüzəltmə və sözdəyişmə funksiyası şəkilçilərlə yerinə  yeti-

rilir,  sözün  kökü  dəyişmədən  şəkilçilər  vasitəsilə  qrammatik 

formalar  yaranır.  Dilimiz  xoş  avaz  yaradan  səslər  sisteminə, 

zəngin və rəngarəng lüğət tərkibinə, tam sabitləşmiş qrammatik 

quruluşa malikdir.  

Müasir  Azərbaycan  ədəbi  dilinin  öyrənilməsinin  həm  nə-

zəri, həm də praktik əhəmiyyəti onunla bağlıdır ki, bu fənn tə-

ləbələrin  ümumi  bilik  inkişafına,  onlarda  şifahi  və  yazılı  nitq 

mədəniyyətinin  yöksəlməsinə  yardımçı  olur.  Tələbələr  dilin 

qayda-qanunlarını dərindən mənimsədikcə ondan daha səmərə-

li və daha məqsədəuyğun istifadəyə nail olurlar. Nəticədə onla-

rın  nitqi  rəvan,  cəlbedici  və  ürəyəyatan  olmaqla  həm  özləri, 



 

 



həm də dinləyənlər üçün həzz mənbəyinə çevrilir. Beləliklə, bu 

tədris  fənninin  məqsədi  tələbələrə  müasir  Azərbaycan  ədəbi 

dilinin  fonetik  sistemi,  lüğət  tərkibi  və  qrammatik  quruluşu, 

orfoepiya və orfoqrafiyası, dilin normaları və üslubları haqqın-

da müəyyən elmi-nəzəri biliklə yanaşı  əməli işə yardımçı ola-

caq praktik fəaliyyət vərdişləri də aşılayır. Axı dilimizin yazılı 

və  şifahi  normalarına  yiyələnmək  nitq  mədəniyyəti  üçün  əsas 

şərt sayılır. 

Dilimizdəki  milli  sözlər  iltisaqilik  prinsipinə  uyğun  dəyi-

şir. Lakin dilimizdə milli sözlərlə yanaşı alınma sözlər – ərəb, 

fars, rus və başqa dillərdən alınmış sözlər də vardır. Həmin dil-

lərin morfoloji quruluşu başqa tipdən olduğu üçün alınma söz-

lər  bəzən  iltisaqilik  prinsiplərinə  uyğun  gəlmir.  Məs:  laqeyd, 

natəmiz, bivəfa, baməzə, antifaşist, anormal və s. kimi sözlər 

dilimizə ön şəkilçilərlə birlikdə keçmişdir.  

Tipoloji  bölgüdə  dillərin  morfoloji  quruluşu  əsas  götürü-

lür.  Elə  tip  dillər  var  ki,  onlarda  şəkilçilər  yoxdur,  sözlərin 

kökü də dəyişmir. Belə dillərə kök dillər deyilir. Çin və Vyet-

nam dilləri bu qrupa aiddir.  

Sözün kökü dəyişən dillər də vardır. Məsələn, ərəb və rus 

dilləri belə dillərdəndir. Bu dillərdə sözün kökü dəyişir. Şəkil-

çilər söz kökünün əvvəlinə, ortasına və sonuna artırılır. Prefiks, 

infiks və siffikslər sözün mənasını dəyişdirir. Məsələn, ərəb di-

lində l, m – elm, alim, üləma; n, s, r – nəsr, nasir, mənsur; n, z, 

m  –  nəzm,  nazim,  nizam  sözlərini  bildirir.  Rus  dilində  çitat, 

uçest, proçitat və s. sözlərini misal gətirmək olar. 

Tələbələrdən  “Dil  nədir?”  soruşulanda  onlar  orta  məktəb-

dən əzbər bildikləri “Dil insanlar arasında ünsiyyət vasitəsidir” 

cümləsini  təkrar  edirlər.  Amma  dilin  insanlar  arasında  zəruri 

fəaliyyət  və  qabiliyyət  sırasına  daxil  olub  “düşündüklərimizi 

başqalarına  bildirmək,  söyləmək  üçündür”  fikri  yada  düşmür. 

Biz dilin insanların dinmək, danışıb demək, söyləmək və anlaş-

maq  üçün,  başqalarına  fikri  anlatmaq  üçün  vasitə  olduğunu 

izah etməliyik. Deməli, 1) bir-biri ilə anlaşa bilən insanlar milli 


 

 



mədəniyyət forması olan dil vasitəsilə fikirlərini bir-birinə söy-

ləyir  və  bir-birini  başa  düşürlər;  2)  bir-birinə  təsir  göstərirlər; 

3) öz hiss və həyəcanlarını ifadə edirlər; 4) düşünüb dərk etdik-

lərini  həyatda  yerinə  yetirirlər.  Amma  biz  təkcə  “Dil  nədir?”, 

“Dil nə üçündür?” suallarına deyil, “Ədəbi dil nədir?”, “Ədəbi 

dil  nə  üçündür?”  suallarına  da  aydınlıq  gətirməliyik.  “Ədəbi 



dil ümumxalq danışıq dili əsasında seçmə və əvəzetmə əməliy-

yatı  aparmaqla  normaya  salınmış,  yüksək  duyğuları,  dərin  fi-

kirləri,  geniş  anlayışları  ifadə  edən  bədii,  elmi,  publisistik,  ic-

timai-siyasi, rəsmi-əməli və s. üslubları özündə birləşdirən ha-

disədir” – fikrinə gəlməliyik. Ümumiyyətlə, dil sözü ilə əlaqəli 

onlarla  ifadə,  atalar  sözləri,  xalq  məsəlləri  vardır.  Amma  tələ-

bələrə frazeoloji ifadələr haqqında sual verildikdə onlar çətinlik 

çəkir,  müəllimin  əvvəlcə  bir-iki  nümunə  deməsini  istəyirlər. 

Biz daha sonralar ədəbi dilimizin leksik-semantik və frazeoloji 

normalarından danışarkən, təbii ki, belə nümunələri çox səslən-

diririk. “Dil” sözü ilə bağlı tələbələrə çatdırmalıyıq ki, bu sözlə 

yaranan  ifadə  və  tərkiblərin  çoxluğunun  bir  səbəbi  də  vardır. 

Bu da onunla bağlıdır ki, söz dilimizdə omonim sayılır. Məna-

ca müxtəlif olan sözlərin səslənmə cəhətdən bir-birinə oxşar ol-

ması məsələsi leksikologiyanın omonimləri öyrənən bölməsin-

də verilir və tələbələrimiz eyni cür səslənən, lakin mənaca fərq-

li sözlərin omonim olmasına dair fikirlərlə bir daha tanış olur-

lar.  


Biz  “Ədəbi  dilimizin  leksik  normaları”  mövzusunu  tədris 

edərkən də bu məsələyə bir daha aydınlıq gətirməli və ilk misa-

lı da elə “Dil” sözü ilə başlamağı məqsədəuyğun hesab edirik. 

“Dil”  sözünün  aşağıdakı  mənaları  məlumdur:  1)  Ağız  boşlu-

ğunda  danışıq  səslərinin  əmələ  gəlməsində  iştirak  edən  fəal 

nitq  orqanı  (Bu,  sözün  həqiqi  mənasıdır);  2)  insanlar  arasında 

ünsiyyət  vasitəsi  olub  onların  bir-birini  başa  düşmələrinə  və 

bir-biri ilə fikir mübadiləsi aparmasına imkan verən səs, söz və 

qrammatik  vasitələr  sistemi  (Azərbaycan  dili,  ingilis  dili,  qə-

dim dil və s.); 3) Danışıq və ya ifadə tərzi, üslub (ədəbi dil, da-



 

 

10 



nışıq  dili,  yazıçının  dili,  qəzet  dili);  4)  Danışmaq  qabiliyyəti, 

nitq (Dili olmasa, qarğalar gözünü didər); 5) Danışmaq, danışıq 

tərzi  (onun  çox  acı  dili  var;  Dil  var  bal  gətirir,  dil  var  bəla);    

6) Bir şeyi ifadə və ya izah edən, ünsiyyət vasitəsi ola bilən şey 

(Rəqəmlərin dili, quşların dili) (Dəmirçizadə Ə. Azərbaycan di-

linin üslubiyyatı. Bakı, Azərtədrisnəşr, 1962, səh.19); 7) müxtə-

lif alətlərdə uzanan mütəhərrik hissə (toqqanın dili, qarmonun, 

pianonun  dilləri);  8)  Dənizin  içərisinə  girmiş  uzun  quru  hissə; 

9) Müharibədə düşmənin vəziyyəti haqqında məlumat alına bi-

ləcək  əsir  (dil  almaq,  dil  tutmaq)  və  s.  (Azərbaycan  dilinin 

izahlı  lüğəti,  Bakı,  “Elm  nəşriyyatı,  1980,  səh.  98-101).  Belə 

nümunələrdə nitq və dil sözləri mənaca sinonimlik təşkil etdi-

yindən  onlar  danışıqda  bir-birini  əvəz  edə  bilir.  Amma  nitqi 

batmaq,  yaxud  nitq  söyləmək  (söz  danışmaq,  söz  söyləmək) 

ifadələrindəki nitq sözünü dil sözü ilə əvəz etmək mümkün ol-

mur. Deməli, nitq və dil sözləri nə qədər bir-birinə yaxın olsa 

da, onların arasında bərabərlik işarəsi qoymaq düzgün deyildir. 

Ərəb  dilindən  alınmış  nitq  sözünün  mənasını  tələbələrlə 

araşdırdıqda belə qənaət hasil olur ki, nitq danışıq, fikri sözlər-

lə  ifadə  etmə  qabiliyyəti,  danışma  və  yazma,  yazışma  tərzidir. 

Dilimizdə  nitqdən  düĢmək,  nitqdən  qalmaq  “danışa  bilmə-

mək”, “dili tutulmaq”, nitqə gəlmək, nitqi açılmaq “danışmağa 

başlamaq”, nitqi tutulmaq, batmaq, bağlanmaq, kəsilmək, quru-

maq və s. kimi ifadələrdən anlaşılır ki, nitq dinləyicilərə “xitab 

olunan  cümlələr  toplusu”,  kütləvi  yerlərdə,  yığıncaqlarda,  ic-

laslarda və s. müəyyən məsələ ətrafında danışmaq, fikir söylə-

mək,  çıxış  etmək  mənalarındadır.  Deməli,  nitq  mədəniyyətinə 

dərindən yiyələnmək üçün dilimizin fonetika və leksikologiya-

sına hərtərəfli bələdlik, işlətdiyimiz söz və ifadələrin mənasını 

aydın bilmək tələb olunur.  

Nitq mədəniyyəti geniş  anlayış olub insan mədəniyyətinin 

çox mühüm tərkib hissəsi kimi başa düşülür. “Mədəniyyət” sö-

zü  dilimizə  ərəb  dilindən  keçmişdir,  “şəhər”  mənasında  olan 



“mədinə” sözündəndir. “Mədəni” sözü də “Ģəhərli” mənasın-

 

 

11 



dadır.  Əvvəllər  “mədəni”  anlayışı  şəhərdən  uzaqda  yaşayan, 

hərəkəti, davranışı, eləcə də danışığı, nitq qabiliyyəti hələ istə-

nilən  qədər  formalaşmayıb  müəyyən  ölçüyə,  əndazəyə  uyğun 

olmayan insanlara qarşı, şəhərdə  yaşayanların danışığı bədəvi-

lərin, ucqarlarda yaşayanların nitqinə qarşı qoyulurdu. Deməli, 

uzun əsrlərdən bəri birgə yaşayış nəticəsində şəhərdə yaşayan-

ların - şəhər adamlarının hərəkəti, davranışı, danışığı həyat şə-

raitinə uyğun olaraq sürətlə formalaşıb ucqarlarda yaşayankıla-

ra nisbətən daha mədəni hesab olunmuşdur. 

İndi mədəniyyət mədəniyyətsizliyə qarşı deyil, həm şəhər-

də, həm də kənddə yaşayan bütün mədəni adamlara, ictimai və 

mənəvi həyatda, birgə yaşayışda özünü nümunəvi göstərənlərin 

hamısına aiddir. Ona görə də, “mədəni” sözü indi: a) “mədə-

niyyətcə  çox  inkiçaf  etmiş,  mədəniyyətin  yüksək  pilləsində 

olan”; b) “cəmiyyətdə özünü aparma üsullarına, ədəb qaydala-

rına yaxşı bələd olan”; tərbiyəli; c) “mədəniyyətlə bağlı olan” – 

mənalarında işlənir. “Mədəniyyət” sözü isə: 1) “insan cəmiyyə-

tinin  istehsal  sahəsində,  ictimai  və  mənəvi  həyatda  əldə  etdiyi 

nailiyyətlərin məcmusu”; 2) “hər hansı xalqın müəyyən dövrdə 

əldə  etdiyi  belə  nailiyyətlərin  səviyyəsi”;  3)  “savadlılıq”,  “el-

mililik”,  “biliklilik”,  “cəmiyyətdə  özünü  apara  bilmə”;  “tərbi-

yəlilik”; “mədəni adamın tələbatına uyğun olan həyat şəraitinin 

məcmusu” (8. səh. 282-283) kimi mənaları əhatə edir. 

İndi  təhsilin,  elmin,  mədəniyyətin  inkişafı,  mətbuatın,  ra-

dio  və  televiziyanın  respublikamızın  aranlı,  dağlı  bütün  kənd, 

qəsəbə, rayon mərkəzi və şəhərlərində xalqımızın gündəlik hə-

yatına, məişətinə daxil olması nəticəsində nəinki ədəbi dilimiz, 

eləcə də xalqımızın danışıq dili kütləviləşir, hamının eyni dərə-

cə tam başa düşdüyü, anladığı rəvan və səlis dilə çevrilir. 




  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   35


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©www.azkurs.org 2019
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə